Sunday, December 17, 2017

چريكي كه شهردار شد

Top of Form

گفت و گو با محمد توسلی:

چريكي كه شهردار شد

بهار که بيايد 80 سالش کامل مي‌شود، خوش‌روست و خوش‌برخورد. شاهد زنده قيام 30 تير سال 31 است که شعار «از جان خود گذشتيم با خون خود نوشتيم يا مرگ يا مصدق» را با گوش‌هايش شنيده و کودتاي 28 مرداد سال 32 را لمس کرده است. او محمد توسلي است؛ ميهمان دكتر علي شريعتي در فرانسه و شاگرد سياست ابراهيم يزدي و مهدي چمران در سال‌هاي دانشجويي در آمريكا.پسوندهاي بسياري براي شهرت توسلي مي‌توان برشمرد؛ از ماجراي نام مستعار «محمود عفيفي» که شهيد چمران برايش برگزيد و او را با گذرنامه جعلي راهي مصر کرد تا جزء اولين چريک‌هاي مبارز عليه رژيم پهلوي شود و پس از آموزش دوره‌هاي مبارزه به بغداد برود و چندي‌بعد ميزبان امام در بورساي ترکيه شود، تا سپردن مسئوليت نوشتن قانون و مرام‌نامه «گارد ملي» که پس از انقلاب ديگر عامل شهرتش شد چراکه توسلي به جاي گارد ملي «سپاه پاسداران» را به بار نشاند. توسلي مبارز تمام‌قدي است که سياست بر ازدواجش هم سايه انداخت و او  و خواهر ابراهيم يزدي را به  عقد هم درآورد تا وجدانش نگران مخفي‌کاري‌هاي سياسي‌اش نشود و همسرش همراهش در سياست باشد. انقلاب که شد، توسلي به‌خاطر تحصيلاتش در رشته حمل‌ونقل از سوي دولت موقت به سمت شهرداري تهران رسيد. هرچند متخصص رشته‌هاي شهري و ترافيک بود اما آن‌طور که خودش مي‌گويد: «مصطفي ميرسليم وزير وقت کشور و سيدرضا زواره‌اي معاونش (منتقدانم در شهرداري) در پاسخ به گلايه‌هايم گفتند شما فقط زباله‌هاي شهر را جمع کنيد». پس از آن ديگر تاب بي‌توجهي سياسي را نياورد و عطاي شهرداري تهران را به لقايش بخشيد اما دلش همچنان اميدوار به آگاهي مردم ايران است.‌
مي‌خواهم از زندگي شخصي‌تان آغاز كنم. مثلا در چه زماني و در چه خانواده‌اي به دنيا آمده‌ايد، چند خواهر و برادر داشتيد، مادر و پدر شما چه‌کاره بودند؟
من ۲۵ ارديبهشت ۱۳۱۷ در محله سنگلج تهران به‌دنيا آمدم؛ کوچه همت‌آباد، جنب ميدان حسن‌آباد که به‌ ميدان هشت‌گنبد در تهران مشهور است. از خانواده پدري، ريشه‌اي در کاشان داريم. مادر پدرم، ريشه «کني» دارند و در واقع در تهران بودند. آشيخ علي ‌آقاي کني - دايي پدر من – پيش‌نماز مسجد همت‌آباد بودند. به‌لحاظ مادري، من نوه حاج آقا ميرهوشي‌السادات هستم. او از بازاري‌هاي قديمي تهران بود و در محله امام‌زاده يحياي تهران زندگي مي‌کرد و از مديران قديمي هيئت بني‌فاطمه بودند. من پنج برادر و دو خواهر داشتم. کوچک‌ترين برادر من «مجيد توسلي» سال ۵۶ در درگيري‌ها شهيد شدند. برادر بزرگ من هم سال گذشته به رحمت خدا رفتند. ما در يک خانواده متوسط مذهبي زندگي مي‌کرديم. پدر من کاسب بود؛ کلاه‌دوز ارتش. مغازه‌اش مقابل بيمارستان سينا قرار داشت. به‌همين دليل خاطرات زيادي دارم؛ در دوران نوجواني که آنجا بودم، حوادث تاريخي از جمله ۳۰ تير و امثال اين رويدادها را در آنجا شاهد بودم.
پدرم به‌لحاظ فکري روشن بود. با علامه محمد سنگلجي- که از روحانيون روشن در آن دوران بود ـ و افراد خانواده‌شان يک جلساتي داشتند و آشنا بودند. مادر من نتوانست به‌خاطر محدوديت‌هاي مذهبي‌اي که در خانواده بود، تحصيلات داشته باشد اما خواندن و نوشتن، قرآن و دعا را بسيار مسلط بود. خيلي علاقه‌مند بود که همه ما تحصيل کنيم. آنچه علاوه بر بحث‌هاي وراثتي بر من تأثيرگذار بوده، شايد محيطي بود که من در دوران دبستان و دبيرستان طي کردم. در دوران دبستان ـ سال پنجم و ششم ـ اين فرصت را داشتم که در يک فضاي فرهنگي حضور داشته باشم، با زبان عربي آشنا شوم، با قرآن آشنا شوم، با مقدمات حوزه آشنا شوم...
 يعني تحصيلات حوزوي داريد؟
تقريبا، جامع‌المقدمات و سيوطي را آن موقع مرور کرده بوديم.
‌‌‌هيچ‌وقت نخواستيد معمم شويد؟
نخير. اين را هم اضافه کنم که غير از فرصتي که من با زبان عربي، قرآن و معارف ديني از نوجواني و جواني آشنا شدم، فرصت ديگري هم براي من پيش آمد که از اوايل دبيرستان در کلاس‌‌هاي حرفه‌اي شير و خورشيد شرکت کردم و آنجا با کارهاي دستي، مشبک‌کاري و نجاري ‌آشنا شدم و يکي، دو سال بعد همان‌جا به آموزش آنها پرداختم. خيلي علاقه داشتم و بعد از مدتي فعاليتم را توسعه دادم. با مؤسسه‌ «هابيز» در انگلستان ارتباط داشتم و مکاتبه مي‌کردم و نقشه‌هاي مشبک‌کاري را دريافت و با عنوان نقشه‌هاي مدرن مشبک‌کاري منتشر مي‌کردم؛ به‌نحوي که در سال‌هاي ۱۱، ۱۲ دبيرستان به عنوان ناشر اين آثار بودم و در مؤسسات انتشاراتي که مؤلفان معمولا افراد مسن بودند، من هم به عنوان يک جوان در کنار آنها مي‌نشستم. وقتي وارد دانشکده فني شدم، حجم کار آن‌قدر زياد بود که آن چشم‌انداز را کنار گذاشتم و بر تحصيلات مهندسي متمرکز شدم.
‌‌ شما دو واقعه مهم مثل 30 تير سال 31 و کودتاي ۲۸ مرداد سال 32 را حدود ۱۵سالگي تجريه کرديد؛ اين رويداد‌ها چه تأثيري روي زندگي شما گذاشت؟
۳۰ تير خيلي حادثه مهمي بود. قبل و بعد از قيام ۳۰ تير، ما دو فضاي متفاوت داشتيم. انسجامي که در جبهه ملي و بين رهبران آن بود ـ آيت‌الله کاشاني، بقايي و مکي با مصدق هماهنگ بودند ـ‌ بعد از قيام ۳۰ تير شکافت. يعني شکاف به‌تدريج به‌وجود آمد. جنازه‌ها و مجروح‌هاي ۳۰ تير را که به بيمارستان سينا مي‌آوردند، خوب يادم است. خود من هم پياده از بيمارستان سينا به‌طرف ميدان سپه و اکباتان رفتم و حوادث آنجا را کاملا مشاهده کردم. کساني که تير خورده بودند و خوني که از آنها مي‌آمد. با خون خود نوشته بودند «از جان خود گذشتم، با خون خود نوشتم يا مرگ يا مصدق»، عکس‌هاي اين صحنه‌هاي تاريخي موجود است.
در
۲۵ مرداد من در سنين نوجواني در ميدان بهارستان حضور داشتم و شاهد سخنراني آتشين دکتر فاطمي، كريم پورشيرازي و سخنراني‌هاي آرام‌تر دکتر شايگان بودم. طبيعي است که من به‌عنوان نوجوان آن زمان بيشتر تحت تأثير آن سخنراني احساسي و پرشور بودم، اما امروز بايد بگوييم درباره دكتر فاطمي دور از واقع‌بيني بودم. يادداشتي در اين زمينه نوشته‌ام که برايم خيلي هم سخت بود، اما نقد کرده‌ام که چپ‌روي‌اي که در آن شرايط دکتر فاطمي داشت [به‌نحوي که] چيزي براي شاه و دربار باقي نگذاشته بود، اما زمينه اجتماعي آن هنوز وجود نداشت. روز ۲۸ مرداد من از منزلمان که در خيابان مولوي و کوچه سعادت بود- اکنون کوچه شهيد مجيد توسلي-‌ بيرون آمدم ديدم ماشين‌ها از خيابان کارگر جنوبي و شهرنو، خانم‌ها و آقايان اراذل و اوباش همان‌طورکه حرکت مي‌کردند شعار هم مي‌دادند. بعدها در عکس‌هاي تاريخي ديدم که به همه‌جا حمله کرده‌ و خانه دکتر مصدق را ويران کرده‌اند. چيزهايي از خانه دکتر مصدق در دست داشتند و معلوم بود غارت کرده‌اند. حادثه ۲۸ مرداد حادثه تلخي بود، اما جنبش اجتماعي ما چنان رشدي کرده بود که يک هفته بعد از کودتا هسته‌هاي مقاومت شکل گرفت، به همت عالمان آگاهي مانند سيدرضا زنجاني و بعد پيوستن مهندس بازرگان، آيت‌الله طالقاني و دکتر سحابي و ديگر احزاب و گروه‌هاي ملي منجر به شکل‌گيري نهضت مقاومت ملي شد تا در مقابل کودتا مقاومت کنند.
‌‌ سه سال بعد از کودتا وارد دانشگاه شديد. فضاي دانشگاه چطور بود؟
من سال تحصيلي ۳۵-۳۶ وارد دانشگاه شدم. دانشکده فني کنکور جدايي داشت و چون نمره‌ام بالا بود در رشته راه و ساختمان پذيرفته شدم. فضاي دانشگاه کاملا بسته‌ بود - سال‌هاي بعد از کودتاي ۲۸ مرداد بود؛ به‌طوري‌که در روزهاي ۱۶ آذر - در همان سال ۳۶ ـ دانشجوها روي پله‌هاي ورودي دانشکده گل مي‌گذاشتند و سکوت اعلام مي‌کردند و آن کسي هم که سکوت اعلام مي‌کرد، بازداشت مي‌شد. با آگاهي از اينکه بازداشت مي‌شوند، سکوت اعلام مي‌کردند تا ياد شهداي ۱۶ آذر را گرامي بدارند. اولين سالي که فضاي دانشگاه باز شد سال ۳۹ بود. زمان «کندي» بود، بحث حقوق بشر مطرح شده و جبهه ملي دوم تشکيل شده بود و سال ۳۹ اولين سالي بود که در سراسر دانشگاه‌ تهران راه‌پيمايي شد. در جلوي دانشکده حقوق سخنراني شد؛ يکي از سخنرانان خانم پروانه اسکندري - همسر داريوش فروهر- و يکي ديگر آقاي لاهيجي بودند. من مي‌خواستم در دانشکده فني نفر اول شوم تا با بورس به خارج بروم، اما دوم شدم. يکي از هم‌دوره‌اي‌هاي خوب ما به اسم آقاي نيکبخت ليسانس علوم داشت و به‌همين‌دليل نمرات پايه‌اش بالاتر بود که او شاگرد اول شد و من شاگرد دوم شدم. بعد براي پذيرش در آلمان درخواست فرستادم، براي دکترا در رشته حمل‌ونقل و ترافيک.
‌ زمان دانشجويي فعاليت سياسي نمي‌کرديد؟
چرا! من از همان سال ۳۶ که وارد دانشگاه شدم، عضو انجمن اسلامي دانشجويان بودم. يک دانشجوی فعال در عرصه‌هاي فرهنگي و اجتماعي بودم. با مهندس بازرگان آشنا شدم و شب‌هاي جمعه به کلاس‌هاي قرآن آيت‌الله طالقاني مي‌رفتم و بنابراين دوباره با قرآن آشنا شدم.
‌‌ به‌واسطه حضور در انجمن با اين افراد آشنا شديد؟
بله. البته قبلا آشنايي دوري داشتم، اما وقتي عضو انجمن بودم از نزديک با اين بزرگان آشنا شدم. ما جلسات هفتگي سخنراني داشتيم و از افراد متعددي دعوت مي‌کرديم تا سخنراني کنند.
‌‌ جلسات کجا برگزار مي‌شد؟
جاهاي مختلفي برگزار مي‌شد. آن زمان در دانشگاه محدوديت داشتيم. يک کتابخانه در خيابان اميريه بود به‌ نام کتاب خانه دکتر شيباني، از خانواده همين دکتر عباس شيباني، در حقيقت مقبره‌اي بود؛ اتاق بزرگي بود که جلسات را غالبا آنجا برگزار مي‌کرديم البته گاهي در منازل نيز برگزار مي‌شد. از میهمان‌ها مرحوم مطهري، علامه محمدتقي جعفري و... بودند، از اعضاي خودمان افرادي مانند سامي، معين‌فر، کتيرايي و پيمان بودند. اينها سخنران‌هايي بودند که در دوره‌هاي اول مي‌آمدند، البته در دهه‌هاي بعد دکتر بهشتي و دکتر باهنر اضافه شدند. آن زمان مرحوم مطهري تازه از قم به تهران آمده بود. افرادي مثل طالقاني و مطهري در تعامل با نسل ما رشد کردند. به اين دلیل که در جلسات که شرکت مي‌کردند نسل ما سؤال‌هایی مطرح مي‌کرد که آنها - با درنظرداشتن آن سؤال‌ها- مطالعه مي‌کردند و پاسخ ارائه مي‌دادند. در اين تعامل با روشنفکران بود که توانستند شخصيت فرهنگي- اجتماعي بالايي در جامعه پيدا کنند. مجموعه آثار مرحوم مطهري را که بررسي مي‌کنيد بيش از ۹۰ درصدشان سخنراني‌هايي است که در انجمن اسلامي دانشجويان يا انجمن اسلامي مهندسین و بعد از توقف فعاليت انجمن اسلامي مهندسين در سال ۵۳ به دست ساواک، در انجمن اسلامي پزشکان برگزار مي‌شد.
سال
۳۹ که جبهه ملي دوم تشکيل شد، من عضو آن شدم و در آن فعاليت‌ها حضور داشتم. بعد از جبهه ملي، نهضت آزادي ايران در سال ۴۰ تشکيل مي‌شود و ما هم خود‌به‌خود عضو نهضت شديم و در شاخه دانشجويي آن فعال بودم. شخصيت افرادي مانند مهندس سحابي و دکتر يزدي و خود ما در دوران دانشجويي که با قرآن آشنا شديم، با فعاليت‌هاي اجتماعي درگير بوديم و قبل از ورود به فعاليت‌هاي سياسي شکل گرفت. چون مباني ما محکم بود مي‌بينيد افرادي مثل مهندس سحابي، شهيد چمران، مثل دکتر يزدي شش، هفت دهه بدون آنکه زيگزاگ بزنند، پايداري داشتند و ايستادند بر آن گفتماني که باور داشتند؛ در هر مقطعي متناسب با شرايط، به وظايف خود عمل کردند.
هميشه به دانشجوياني که با من صحبت مي‌کنند مي‌گويم اين دوره، دوره مغتنمي است، کوشش کنيد اول شخصيت شما به‌لحاظ فرهنگي ـ‌ اجتماعي‌ شکل بگيرد، بعد وارد عرصه سياسي شويد. اگر اين‌طور نباشد، فعاليت سياسي شما دوره کوتاهي خواهد بود و با يک‌ فشار سياسي مختصري، سرخورده مي‌شويد و عقب‌نشيني مي‌کنيد. بنابراين در مهر ۴۱ که براي تحصيل دکترا به خارج مي‌رفتم اين چنين پيشينه‌فرهنگي-‌‌اجتماعي و فعاليت سياسي داشتم.
‌‌ تا سال ۴۶ آلمان بوديد؟
مهر ۴۱ که از اينجا رفتم، ابتدا در دانشگاه فني اشتوتگارت پذيرش گرفته بودم، ولي بعد مقررات آلمان تغيير کرد و گفتند شما بايد بقيه دروس را هم اينجا بخوانيد. من علاقه‌مند بودم فقط در رشته تخصصي خودم کار کنم. آنجا تصميم ‌گرفتم به آمريكا بروم. با زبان انگليسي آشنا بودم و در همان‌جا تافلم را گرفتم و رفتم آمريكا. در همين فاصله چند کار انجام دادم كه شايد مفيد باشد که اشاره کنم. وقتي فضاي فرهنگي اروپا را بررسي کردم، ‌ديدم که کاملا متأثر از مارکسيست‌هاست و حزب توده آنجا حضور فعالي داشت. هنوز يکي، دو هفته از حضور من در خوابگاه نگذشته بود که نشريات حزب توده براي من مي‌آمد. نشان مي‌داد که خيلي سازمان‌يافته عمل مي‌کردند. بدون اينکه کسي به من گفته باشد، کوشش کردم جامعه مسلمان را در آلمان شناسايي کنم. آقاي اسدالله خالدي در شهر گيسن بود که جلسات قرآن داشت و من به آنجا رفتم. آنها کلاس سنتي داشتند، ولي وقتي من با يک برداشت نو از قرآن توضيح دادم توجه دانشجويان آنجا جلب شد و در همان حاشيه کليد پايه‌گذاري انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان در آلمان زده شد. در خاطراتم توضيح داده‌ام که پيگيري اين اقدامات به‌تدريج در سال ۴۴ اولين کنگره گروه فارسي‌زبان انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان در اروپا تشکيل شد که نشريه «مکتب مبارز» را داشتند و مؤثر بود. کليد اين اتفاقات در همان ديداري بود که در منزل آقاي اسدالله خالدي گذاشته شده بود.
دو، سه ماه از ورود من به آلمان گذشته بود که نامه‌اي از آقاي ابوالحسن بني‌صدر دريافت کردم که من را به‌عنوان نماينده دانشجويان دانشگاه تهران معرفي کردند تا در کنگره کنفدراسيون جهاني دانشجويان ايراني شرکت کنم و اين اولين فرصتي بود که من با فضاي رسمي فعاليت دانشجويان آشنا بشوم.
آقاي بني‌صدر مسئول کميته دانشجويي جبهه ملي در دانشگاه تهران بودند و به اين عنوان اين حکم را دادند. کنگره کنفدراسيون، کنگره مهمي است. جريان چپ و جريان اسلامي روبه‌روي هم قرار مي‌گيرند. از يک‌طرف دکتر شريعتي از فدراسيون فرانسه بود، از ‌طرف ديگر پرويز نيکخواه که از فدراسيون انگليس آمده بود. من و آقاي جزايري از دانشگاه تهران آمده بوديم و استقبال خوبي از ما شد و عکس‌ها و سندهاي آن هم وجود دارد. من کوشش کردم اين فضا را تلطيف کنم و آن شعاري که ما در دانشگاه تهران مي‌داديم؛ يعني «اتحاد، مبارزه، پيروزي» را آنجا مطرح کردم و آن کنگره به‌عنوان کنگره وحدت نام گرفت. کتاب‌هاي زيادي درباره کنفدراسيون و به‌خصوص اين کنگره وجود دارد.سال ۴۲ به دانشگاه ايلينوي آمريكا رفتم. براي رفتن به آنجا از پاريس رفتم و چندروزي ميهمان دکتر شريعتي بودم و در خاطراتم نکات برجسته‌اي را که در اين چند روز از زندگي دکتر شريعتي ديده‌ام نوشتم. در اين چندروزي که آنجا بودم؛ دکتر من را با جاهاي ديدني پاريس آشنا کردند... .
‌‌ آشنايي شما با دکتر شريعتي از کجا بود که اين‌قدر راحت به خانه‌‌اش رفتيد و در آنجا هم ماندگار شديد؟
من با استاد (محمدتقي) شريعتي که در کانون نشر حقايق اسلامي مشهد بودند آشنا بودم. در جشن عيد فطر انجمن اسلامي دانشجويان در سال
۳۷ دکتر شريعتي با جمعي از دوستانشان به برنامه ما در گلشهر کرج آمده بودند. عکس‌هاي اين مراسم را من گرفتم. ضمنا يکي از سرگرمي‌هاي من از دوران دبيرستان، عکاسي بود. عکس‌هاي تاريخي‌ انجمن که بين سال‌هاي ۳۶ تا ۴۰ وجود دارد عموما کار من است. عکس تاريخي طالقاني، بازرگان و مطهري که بعد از انقلاب پوستر شد، مربوط به همين برنامه گلشهر است. عکس جمعي ديگري است که بازرگان، مطهري و طالقاني هستند و در کنار آنها شهيد رجايي و دکتر شريعتي ايستاده‌اند و اشخاصي چون دکتر غلامعباس توسلي و دکتر کاظم يزدي، برادر بزرگ دکتر ابراهيم يزدي، در عکس حضور دارند.
‌‌ آن‌موقع زياد شهره هم نبودند و چه‌کسي مي‌دانست که ۲۰ سال بعد... .
بله، آن‌موقع خيلي شناخته‌شده نبودند، ولي در کنگره لوزان بود که با ايشان و خانم پوران شريعت‌رضوي، همسرشان و با احسان [پسر سه‌ساله شريعتي] و سارا [دختر شيرخواره شريعتي] که همراهشان بودند ديدار داشتم. با اين ‌آشنايي بود که من سر راه چندروزي ميهمان دکتر بودم. در اين سفر خاطره خيلي خوبي دارم که با سريع‌ترين کشتي به آمريكا رفتم. از بندر لوهاور فرانسه با «يونايتد اسيت شيپ» که سريع‌ترين کشتي دنيا و مثل يك شهر بود ـ پنج هزار نفر روي آن بودند و هر چيز که مي‌خواستيد در کشتي وجود داشت ـ به نيويورک رفتم. بسياري از آمريكايي‌ها و اروپايي‌ها تفريحات سالانه خود را روي کشتي مي‌گذراندند.
‌‌ سفر گراني نبود براي شما؟
نه دانشجويي بود. مدتي هم در آلمان کار کرده بودم. در دانشگاه ايلينوي که تحصيلاتم را شروع کردم تازه انجمن اسلامي تأسيس شده بود. آقاي دکتر مهدي بهادري‌نژاد ـ از شاگرداول‌هاي دانشکده فني ـ آنجا دکتراي خود را مي‌گرفتند. مرحوم دکتر حسن مرشد هم از اعضاي انجمن آنجا بود. دانشگاه ايلينوي در اوربانا، از دانشگاه‌هاي معتبر آمريكاست و نه‌تنها شاگرداول‌هاي ايراني، بلکه از سراسر دنيا شاگردان ممتاز براي ادامه تحصيل به آنجا مي‌آمدند. انجمن اسلامي دانشجويان در آمريكا و کانادا«MSA in US & Canada» بيش از ۵۰ کشور اسلامي را در بر مي‌گرفت و فقط ايراني‌ها عضو آن نبودند، بنابراين فرصتي بود که با ساير دانشجويان کشورهاي اسلامي هم آشنا بشويم. اين دوره فضاي خوبي بود که ما بتوانيم با ساير دانشجويان مسلمان تعامل داشته باشيم. نماز جمعه برگزار مي‌شد، گه‌گاه نوبت به من مي‌رسيد و بايد آنجا سخنراني مي‌کردم. کوشش مي‌کردم از فرصت استفاده کنم و جنبش اجتماعي ايران از‌جمله رخداد‌هاي ۱۵ خرداد را منعکس بکنم. در يکي از سفرهايي که شاه به آمريكا آمده بود و دانشجويان ايراني تظاهرات داشتند، ما هم به‌عنوان فعال دانشجويي و جبهه ملي که آنجا تشکيل شده بود، مسئول شدم و سازمان‌دهي کردم که به آنجا برويم. بيانيه‌اي نوشتيم با عنوان«Why protest against Shah of Iran» يعني چرا ما نسبت به شاه اعتراض داريم و مي‌خواهيم اعتراض بکنيم. بيانيه مفصلي بود و داستان مفصلي هم دارد. در بين راه تصادف بسيار مرگباري داشتيم؛ ولي هيچ‌يک از ما آسيب خاصي نديديم. اين دوران در آمريكا دوران بسيار خاصي بود. دکتر يزدي آنجا بودند. دکتر مصطفي چمران آنجا بودند. در اين سفر ديداري با دکتر چمران و خانواده‌شان داشتم و با خانم آمريكايي و بچه‌هايشان آشنا شدم. بعد از ۱۵ خرداد دوستان ما در آمريكا به اين جمع‌بندي رسيده بودند که حالا که مبارزه قانوني در ايران به سر آمده، اين رسالت ما است که زمينه‌اي فراهم بکنيم براي انتقال دانش مبارزه مسلحانه به داخل ايران. دکتر چمران زمينه‌هاي فرهنگي اين شيوه مبارزه را در نشريه «انديشه جبهه» مهيا کرده بود. به من هم پيشنهاد کردند که آماده هستي؟ من هم با زمينه‌هايي ‌فرهنگي‌ـ اجتماعي‌ که داشتم، استقبال کردم. ترم آخرم بود و دکتر چمران تأکيد کردند که حتما فارغ‌التحصيل شوم و بعد به مجموعه بپيوندم. مجموعه «سماع» سازمان مخصوص اتحاد و عمل، تشکيل شده بود و در اسناد تاريخي منتشر‌شده به تفصيل درباره زمينه‌هاي پيدايش و موانع و مشکلاتش توضيح داده شده است. من در آن دوره‌اي که بايد ترم آخر را تمام مي‌کردم، رابط دوستاني بودم که به مصر رفته بودند؛ به‌ویژه خانواده دکتر چمران که به آنجا رفته بودند و من بايد به‌نوعي مکاتبات‌شان را منتقل مي‌کردم که به سلامت به مقصد برسد، دوران سختي براي من بود. آخرين روزي که درسم تمام شد، بدون اينکه براي جشن فارغ‌التحصيلي صبر کنم ـ در آمريكا جشن فارغ‌التحصيلي اهميت زيادي دارد ـ بلافاصله به آلمان برگشتم.

‌‌ با انگيزه‌ مبارزه مسلحانه به آلمان برگشتيد؟
بله، با انگيزه مبارزه مسلحانه برگشتم. سال ۴۴ بود و من آمدم آلمان. هماهنگ شده بود و سفارت مصر در «برن» سوئيس براي ما پاسپورت تهيه کرده بود. با اسم مستعار محمود عفيفي ـ چمران اين اسم را براي من انتخاب کرده بود ـ از آلمان به مصر رفتيم. چند ماهي در مصر بوديم و دوره آموزشي را گذراندم و بعد محل مأموريت من بغداد بود. دکتر يزدي بيروت بودند. چمران در قاهره بود و يکي از دوستان ما، پرويز امين، در بصره بود. برنامه اين بود که ايراني‌ها از کانال بصره به عراق بيايند و من در بغداد برايشان پاسپورت بگيرم و بعد بروند مصر آموزش ببينند و برگردند ايران.دو هفته بعد از اينکه در بغداد مستقر شدم، آيت‌الله خميني از بورساي ترکيه به عراق آمدند. اولين استقبال را همراه دوستانشان در فرودگاه بغداد از ايشان انجام داديم. گزارش‌هاي آن استقبال وجود دارد؛ اما عکس‌ها از دست رفته است. آن شش ماهي که در خدمت ايشان بودم، دوره خاصي بود. پيشکار ايشان آقاي شيخ حسن صانعي بودند که الان مدير بنياد ۱۵ خرداد هستند (برادر آيت‌الله صانعي). آن موقع طلبه ساده‌اي بودند و من هم با ايشان ارتباط داشتم. بعد از چند هفته هماهنگ کرديم و دکتر چمران و دکتر يزدي آمدند و ديدار چند‌ساعته‌اي با ايشان داشتيم. مشروح اين مذاکرات به خط دکتر چمران در کتاب خاطرات دکتر چمران که به وسیله آقاي دکتر يزدي تدوين شده، چاپ شده است. آن شش ماه واقعا بخش حساسي از زندگي من است. ساواک آنجا حضور داشت و من هم در شرايط خاصي آنجا بودم. با بسياري از روحانيون و مراجعي مثل آيت‌الله حکيم و آيت‌الله خوئي ديدار داشتيم. در دانشگاه «اصول دين علامه عسکري» که در بغداد بود؛ به‌عنوان دانشجو ثبت‌نام کرده بودم که محملي براي حضورم در آنجا باشد. مسائل اين دوره و خاطرات آن خيلي طولاني و پيچيده است که قبلا به آنها پرداخته‌ام. دوستان ما در سازمان سماع (به دلايلي که به تفصيل گفته شده است) به اين جمع‌بندي رسيدند که اين تصميم اشتباه بوده است. اول اينکه چنين برنامه‌اي را نمي‌توان بيرون از ايران پايه‌گذاري کرد و بايد مرکزيت آن در داخل باشد. دوم اينکه مصري‌ها از ما مي‌خواستند که در صوت العرب درباره نام جعلي خليج «ع‌ر‌ب‌‌ی‌» برنامه‌اي داشته باشيم و اين خلاف منافع ملي ما بود. خلاصه با مجموعه دلايلي که در منابع تاريخي آمده است، ما عقب‌نشيني کرديم و من به آلمان برگشتم. چون فوق‌ليسانس آمريكا مورد پذيرش دانشگاه فني اشتوتگارت آلمان بود، ‌توانستم دوره دکتراي خودم را در آلمان ادامه دهم. سال ۴۴ تا ۴۶ دکتراي خود را در آلمان دنبال کردم.

‌‌ ديگر چريک هم شده بوديد؟
بله، اينکه مي‌فرماييد چريک شده‌ايد، مهم است. خاطرات اين دوره با شهيد چمران و دکتر يزدي در اين مجال نمي‌گنجد. استاد راهنماي من پروفسور شلومس از استادان برجسته آلمان بود. به ايشان پيشنهاد کردم که مي‌خواهم پايان‌نامه‌ام را درباره شهر تهران کار کنم و ايشان گفتند: «وندربار، وندربار» (عاليه، عاليه). حس ناسيوناليستي آلماني‌ها خيلي قوي است. وقتي احساس کرد که من نسبت به مملکتم علاقه‌مند هستم، خوشحال شد و با اشتياق پذيرفت. من هم علاقه داشتم به ايران بيايم؛ اما شرايط بسيار امنيتي بود و نمي‌دانستم آينده‌ام چطور رقم‌ خواهد خورد؛ ولي تصميم گرفتم به ايران بيايم که هم ازدواج بکنم و هم پايان‌نامه دکترایم را تهيه کنم.

‌‌ خانواده شما مي‌دانستند که اين قدر سياسي هستيد؟
اصلا نبايد مي‌دانستند. اين مسائل کاملا مخفي بود. آن موقع هم مثل الان نبود که با تلگرام بتوانيد هر روز در ارتباط باشيد. شايد من در اين پنج سال دو، سه بار بيشتر نامه ننوشتم و اصلا ارتباط تلفني نداشتم. هم شرايط امنيتي داشتم و هم امکانات در اين حد نبود. وقتي من وارد ايران شدم، ساواک چند بار منزل ما را بازرسي کرد. نوع بازرسي اين‌گونه بود که به‌ دنبال اسلحه مي‌گشتند. مثلا زير صندوقچه‌ها و لباس‌ها را مي‌گشتند. به‌ نظر مي‌رسيد ساواک يک اطلاع مبهم از سوابق من داشت و به دنبال به‌دست‌آوردن سند بودند. حداقل دو بار منزل ما را بازرسي کردند و مرحوم مادرم از اين نوع بازرسي‌ها بسيار نگران مي‌شد.

آقاي مهندس عبدالحسين ابراهيمي- عضو انجمن اسلامي مهندسين- که قائم‌مقام آقاي مهندس شهرستاني شهردار تهران بودند، به من گفتند حالا که آمدي و مي‌خواهي دکتراي خود را تکميل کني، بيا و با شهرداري تهران همکاري کن. من هم استقبال کردم تا پايه شغلي و کاري هم باشد و بتوانم راحت‌تر آمار و ديتا جمع‌آوري کنم. بعد از سه ماه اينها نتوانستند به من حقوق پرداخت کنند به اين خاطر که ساواک جواب استعلام من را نمي‌داد. در بازداشتي که در سال ۶۹ داشتم، آقاي توکل اميرابراهيمي مدير اداري شهرداري تعريف مي‌کرد که آن چند بار که استعلام مي‌کردند، به‌علت تشابه اسمي جواب استعلام در پرونده آقاي محمد توسلي مديرعامل بهشت زهرا مي‌آمد. بعدها متوجه شدند من هم ممنوع‌الاستخدام هستم و هم ممنوع‌الخروج و نتوانستم از کشور خارج شوم و اين شايد لطفي بود که من در همان سال ۴۷ جذب مهندس مشاوري شدم که با شهرداري کار مي‌کرد و کار من را ديده بود و من در رشته تخصصي خود مشغول کار شدم. در همان سال با گزينه‌‌هاي مختلفي که بررسي کرديم، نهايتا با خواهر دکتر يزدي ازدواج کردم. من دو پسر و دو دختر دارم که همه تحصيلات عاليه دارند.

‌ آشنايي و ازدواجتان با خواهر دکتر يزدي چگونه بود؟
با آقاي دکتر ابراهيم يزدي در آمريكا از نزديک آشنا شدم و ايشان با همسر و فرزندان‌شان به مصر آمده بودند و بچه‌هاي ايشان مثل بچه‌هاي من بودند. اينها چهار، پنچ ساله بودند و من با آنها ارتباط عاطفي نزديکي داشتم. من براي ديدار برادر بزرگ ايشان دکتر کاظم يزدي آمده بودم که گزارش بدهم [وقت بازگشت به ايران]، گفتم ضمنا من براي ازدواج هم آمده‌ام. ايشان کمي تأمل کرد و گفت البته در خانواده من هم کسي هست که شما بتوانيد بررسي کنيد. کم‌کم پيگيري کردم ديدم که خواهرشان هستند و بعد ديداري انجام شد. چون به‌لحاظ امنيتي شرايط خاصي داشتم و به بقاي خودم اطمينان نداشتم، اين نکته برايم مهم بود که با خانواده‌اي ازدواج کنم که به‌لحاظ وجداني ناراحت نباشم. سوابق من را کسي نمي‌دانست، نمي‌دانستم اگر پرونده‌ام رو شود، چه سرنوشتي پيدا خواهم کرد. ولي در هر حال بهترين گزينه بود که انتخاب کردم و از اين بابت خدا را شکر مي‌کنم.
‌‌ درباره همسرتان به ما مي‌گوييد؟
ايشان مينا يزدي هستند و فوق‌ليسانس علوم قرآني دارند. ايشان در زمينه قرآني خيلي خوب کار کردند و پايان‌نامه‌شان به يکي از رفرنس‌ها تبديل شده است.
 ‌‌ از فرزندانتان هم مي‌گوييد؟
آقاي احسان توسلي فرزند اول من درحال‌حاضر در زمينه پروژه‌هاي بزرگ آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها در کاليفرنياي آمريكا فعاليت مي‌کند و دو فرزند دارد. فرزند دومم سارا توسلي فوق‌تخصص دندان‌پزشکي کودکان دارند و استاد دانشگاه شاهد بودند. اما الان در دانشگاه آزاد تدريس مي‌کنند و مطب دارند.
‌‌ اسم دو فرزند اولتان را احسان و سارا گذاشتيد، مثل دکتر شريعتي.
بله، اتفاق خيلي جالبي است. شايد بر ذهن من تأثير گذاشته بودند. البته سارا را در منزل الهام صدا مي‌کنيم. 
‌‌ برسيم به سال ۵۰ که بعد از اين‌ همه هراس و نگراني بالاخره بازداشت شديد. چه بر شما گذشت؟
ببينيد من به ايران برگشتم و وقتي ممنوع‌الخروج شدم، مي‌دانستم که به‌هرحال حساسيت‌هايي به‌لحاظ سياسي روي من وجود دارد. به‌همين خاطر بيشتر به‌دنبال کارهاي فرهنگي- ‌اجتماعي بودم. با انجمن اسلامي مهندسين و شرکت کارآموز و شخص مهندس بازرگان - سال
۴۶ که من آمدم، مهندس بازرگان هم از زندان آزاد شدند - همکاري داشتم. آقاي دکتر سحابي هم بودند و طبيعتا خودم را بيشتر در عرصه فرهنگي- ‌اجتماعي و کار حرفه‌اي درگير کردم. در همان سال ۵۰ يک روز در انجمن اسلامي مهندسين مرحوم رجايي آمد و گفت جمع زيادي از بچه‌هاي مجاهدين را دستگير کرده‌اند. اولين خبر را او به ما داد؛ به اين خاطر که او ارتباط داشت. از طريق افراد مؤتلفه و مدرسه رفاه که خانم پوران بازرگان همسر حنيف‌نژاد مدير آنجا بود. اينها لجستيک و نيروهايي بودند که سازمان مجاهدين را حمايت مي‌کردند. ما بسيار ناراحت شديم که همه بازداشت شدند. دوستان ما به‌خصوص مهندس سحابي گفتند ما بايد به آنها کمک کنيم. مهندس سحابي نامه‌اي براي صادق قطب‌زاده که در فرانسه بود، نوشتند و هم‌زمان آقاي هاشمي‌رفسنجاني ‌هم نامه‌اي به آيت‌الله خميني نوشتند و اين دو نامه را در پاکتي به من دادند که از طريق برادرم که تازه از خارج آمده بود، برسانيم به دست آقاي صادق‌ قطب‌زاده. بعدها مشخص شد که ساواک صندوق پستي صادق قطب‌زاده را کنترل مي‌کرده و اين نامه را از صندق در‌آورده است، منتها نمي‌دانستند اين نامه را چه کسي نوشته است. در نوزدهم مهر سال ۵۰ يک روز آمدند منزل و من را بازداشت کردند. منزل ما کوچه عباس‌آباد و نزديک به ميدان ژاله (شهدا) بود. گفتند فقط يک سؤال ساده داريم. سال ۵۰ من دو فرزند داشتم و زندگي ما شرايط خاصي داشت. در اوين بازداشت بودم. بازجوي من آقاي ازغندي بود و طبيعي بود که بايد از اين نامه اظهار بي‌اطلاعي مي‌کردم. بعد آقاي اسدالله خالدي را که تازه از خارج برگشته بود، دستگير کردند.خالدي ظرفيت اين کار را نداشت و ضربات روحي سنگيني به او وارد شد. ايشان هم اصلا در جريان نبود. بعد مهندس سحابي را دستگير مي‌کنند. ظاهرا آقاي مهندس سحابي که مي‌دانستند من را گرفته‌اند، فکر مي‌کردند که من چيزي گفته‌ام و با شجاعت قبول مسئوليت مي‌کند که اين کار را انجام داده است. بعد از اين من را کشان‌کشان مي‌برند زيرزمين و خواباندند و «حسيني» که آن زمان جلاد اوين بود، شروع کرد به من کابل‌‌زدن که بيهوش شدم. در حالت بيهوشي اين اعتراف را از من گرفتند که من نامه را به برادرم (عبدالله) دادم که برادرم هم بازداشت و شش ماه زنداني شد. اين پرونده که در دادگاه اول مطرح شد، سه سال حکم دادند و در دادگاه دوم که معمولا، پس از اعدام‌ها، حکم‌ها سبک مي‌شد، به يک سال زندان کاهش پيدا کرد. اين يک سال فرصت مغتنمي بود که من هم در اوين بودم، هم در قزل‌قلعه بودم، هم در عشرت‌آباد و هم در کميته مشترک. شش ماه هم در شماره ۳ و ۴ قصر بودم. اين يک سال براي من بسيار مفيد و آموزنده بود و در خاطراتم اشاره کرده‌ام که اين دوره چه دستاورد‌هايي‌ براي من داشت.
‌از دشواري‌هاي راه مبارزه بگوييد و گام‌هاي ديگري که در اين مسير برداشتيد.‌
خوب است به اين نکته اشاره کنم که به دنبال مبارزات سياسي ما يکباره وارد انقلاب نشديم. سال ۵۴ تغيير مواضع ايدئولوژيک مجاهدين بود و از آنجا ارتباطات اجتماعي داشتيم. کلاس‌هاي قرآن داشتيم با آقاي ميرحسين موسوي و خانم رهنورد و با مهندس عبدالعلي بازرگان و خانم‌شان که خانوادگي بود با حدود ۱۰ نفر از دوستان. وقتي اين خبر را سال ۵۴ شنيديم، احساس مسئوليت کرديم که با مشکلي که تغيير مواضع مجاهدين ايجاد کرد، بتوانيم مقابله کنيم. در دفتر اول جلد 9 اسناد نهضت آزادي بيانيه‌‌هايي که با امضا‌هاي مستعار داديم، آمده است. همچنين در مرحله بعد تشکيل جنبش مسلمانان ايران و بيانيه‌هاي آگاهي‌بخش در سال 57 آمده است. بحث انقلاب و مديريت انقلاب بحث مفصلي است. به‌هرحال جنبش اجتماعي ايران به‌تدريج توانست آن ظرفيت خود را بروز دهد و نقش مؤثري ايفا کند. من صرفا به چند مقطع اشاره مي‌کنم؛ از سال ۵۶ به‌ خاطر روي‌کارآمدن کارتر شرايط سياسي ايران عوض شد. سازمان نهضت آزادي ايران به‌تدريج شکل گرفت؛ دو کار انجام شد: جمعيت ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر تأسيس شد که دفتر آن در خيابان قباد بود و دبير کل آن مرحوم مهندس بازرگان بود. اين سازمان نقش مؤثري بر کاهش فشار بر مبارزان داشت. مطلب دوم، بحث ديپلماسي انقلاب بود. در سال ۵۶ در شوراي نهضت آزادي به اين جمع‌بندي رسيديم که ما از دو طريق مي‌توانيم با شاه مقابله کنيم؛ يکي تقويت و توسعه جنبش اجتماعي است که اين نيرو از پايين فشار بياورد و ديگر کاهش حمايت حاميان رژيم بود تا اين رژيم سقوط کند. خب چه کسي بيشتر حمايت مي‌کرد؟ طبيعتا آمريکا بعد از کودتای ۲۸ مرداد نفوذ چشمگیري داشت. شوراي مرکزي نهضت چهار نفر را انتخاب کردند تا اين بحث را دنبال کنند؛ مهندس بازرگان، دکتر سحابي، احمد صدر‌‌حاج‌سيدجوادي و من هم به‌عنوان مترجم... . بدون ديپلماسي انقلاب، هرگز انقلاب به اين صورت نمي‌توانست پيروز شود. اين نکته را ترنر- رئيس وقت CIA، در کتابي که به فارسي هم ترجمه شده است و روزنامه اطلاعات چاپ کرده است- نيز گفته است که ما از ديپلماسي انقلاب فريب خورديم و ديگر نبايد [اين تجربه تکرار شود]؛ بنابر‌اين در اندونزي ۵۰۰ هزار نفر را کشتند و آمريکا تسليم نشد.
‌برسيم به انقلاب. گفته شده که شما طراح اسم و آرم سپاه پاسداران بوديد.
ما در رويدادهاي مهم سال ۵۷ حضور داشتيم. در ستادهاي راهپيمايي‌هاي تاسوعا، عاشورا، استقبال از امام و... . بعد از ۲۲ بهمن ايشان اعلام کردند که ما گارد ملي تشکيل خواهيم داد؛ با‌ اين ‌مضمون که اجازه نخواهيم داد کودتاي ۲۸ مرداد ديگري تکرار شود. خب، تشکيل گارد ملي را ارجاع دادند به دولت موقت. در دولت موقت معاونت امور انقلاب دکتر يزدي بودند. آقاي دکتر يزدي هم با شناختي که از بنده درباره سازمان‌دهي و مديريت داشتند، اين مأموريت را به من دادند. ما در پادگان عشرت‌آباد مستقر شديم و آيت‌الله لاهوتي هم نماينده امام بودند و در آنجا مستقر شدند. من بعد از مطالعه مجموعه ديدم که اسم گارد ملي مناسب نيست؛ چون گارد شاهنشاهي را تداعي مي‌کند؛ در‌حالي‌که مردم به لحاظ اجتماعي نسبت به واژه سپاه ذهنيت مثبتي داشتند.
‌‌ چه شد که نام سپاه را پيشنهاد داديد؟
نام «سپاه» به واسطه سپاه دانش و سپاه ترويج و... که در تمام روستاها و شهرهاي مختلف بود و جوان‌ها در آن خدمت مي‌کردند، آثار مثبتي در ذهن مردم داشت. خب من از اين واژه استفاده کردم. حالا «سپاه» نهادي بود که وظيفه‌اش چه بود؟ پاسداري از ارزش‌هاي انقلاب اسلامي ايران. خلاصه‌اش شد «سپاه پاسداران انقلاب اسلامي ايران». خب انتظار ما اين بود که اين نهاد تا زماني که نهادهاي رسمي مثل ارتش کاملا پا بگيرد، به وظيفه‌شان عمل کنند؛ اما نهايتا سپاه به يك نهاد دائمي در قانون اساسي آمد و قرار شد هم سپاه و هم ارتش به‌عنوان دو نهاد قانوني عمل کنند. اولين پيش‌نويس ساختار و سازمان آن را هم تهيه کرديم و پس از تأييد دولت موقت و شوراي انقلاب رهبر فقيد انقلاب در ارديبهشت 58 آن را اعلام کردند. در هفتم اسفند 57 دولت موقت ابلاغ کردند که من مسئوليت مديريت شهرداري تهران را داشته باشم؛ من مجبور شدم سوابق کارهاي انجام‌شده را تحويل بدهم.
‌چه شد كه شهردار پايتخت شديد؟
شايد اين سؤال به‌لحاظ تاريخي مهم باشد، کساني که در دولت موقت بودند مثل مرحوم مهندس کتيرايي، مثل مرحوم مهندس معين‌فر و مهندس صباغيان و خود مرحوم بازرگان با پيشينه من آشنا بودند. مي‌دانستند من کار مهندسي انجام داده‌ام و دکتراي‌ ناتمام در رشته حمل‌‌و‌نقل و ترافيک دارم و از سال ۴۷ تا ۵۷ در يک شركت مهندسين مشاور کار كرده‌ام و از نزديک با مسائل شهرداري تهران آشنا هستم. به‌لحاظ مديريتي هم من پايان‌نامه کارشناسي ارشدم را در آمريکا در زمينه مديريت و سازمان‌دهي «ارگانيزيشن» گرفته بودم. با ادبيات جديد آشنا بودم و در عمل هم در سازمان‌دهي نهاد‌هاي مدني در اروپا و ايران تجربه داشتم. از دوران دانشجويي هم که تجربه کار گروهي را داشتم، مجموعه اينها مباني‌اي بود که مدنظر بود و بنده را انتخاب کردند.
‌در سمت شهردار، چه كرديد؟
حدود دوسالي که بنده شهردار تهران بودم، مسئوليت سنگيني بر عهده‌ام بود و ما با احساس مسئوليت کامل روزي حدود 16 ساعت کار مي‌کرديم. من در 40سالگي اين مسئوليت را برعهده گرفته بودم و حدود ۱۰ نفر بيشتر از بيرون از شهرداري وارد اين سازمان نشدند. کوشش کرديم که از افراد پاکدست و توانمند داخلي شهرداري استفاده کنيم و در اين کار بسيار موفق بوديم. از تجربيات موفق شهرداري استفاده کرديم در حالي که شهرداري در آن موقع سازمان خيلي خوش‌نامي هم نبود. ولي ما به شيوه‌اي عمل کرديم که شهرداري سازمان خوش‌نامي شد و همه افتخار مي‌کردند که همکار شهرداري تهران هستند. ما در اين دو سال کوشش کرديم به تمام نيازهاي راهبردي شهر تهران توجه کنيم، مطالعه کنيم و اجرا کنيم. پروژه‌ها يا در حال اجرا بود يا حداقل ايده‌هايي بود که در دوران بعد عملي شد. ما از همان اسفند سال ۵۷ بحث شوراها را مطرح کرديم؛ تغيير ساختار شهر تهران براي آمادگي به‌منظور تشکيل شوراهاي محلات و مناطق و تشکيل پارلمان شهري. اين قانون بعد از گذشتن از وزارت کشور در شوراي انقلاب تصويب شد. ايده پارلمان شهري ـ‌ نگاه راهبردي‌اي که در تمام کشورهاي توسعه‌يافته و حتي در حال توسعه وجود دارد ـ متأسفانه در اين چهار دهه متوقف شد. در سال ۹۳ و در دولت آقاي روحاني وزارت کشور لايحه مديريت شهري را بعد از چهار دهه مطرح و پيگيري کرده است. البته نواقصي دارد که اميدوارم با پيگيري‌هاي شوراي پنجم و دولت دوازدهم و وزارت کشور دولت دوازدهم اين لايحه تکميل و اجرائي شود. اينها جرقه‌هايي است که در سال ۵۷ زده شد. بحث محيط زيست و ترافيک شهر تهران را هم دنبال کرديم، در اولويت قراردادن حمل‌و‌نقل عمومي که در هسته مرکزي شهر تهران دنبال شد، بحث مترو و پيگيري پروژه مترو و بحث توسعه شهري، اقتصاد شهري و بحث‌هاي اجتماعي را نيز دنبال کرديم. در زمينه‌هاي اجتماعي کارهاي بزرگ و نويي انجام شد؛ براي اولين بار در شهرداري تهران که فرزندان بي‌سرپرست نگهداري مي‌شدند، تماما به آغوش خانواده‌ها منتقل شدند و آقاي خسرو منصوريان ـ معاونت اجتماعي ـ فکر نويي مطرح کردند و بهزيستي در آن تاريخ تأسيس شد؛ به عنوان نهادي که مديريت اجتماعي کند.
‌شما در اين فاصله دوساله، سه بار استعفانامه نوشتيد که دو بار رد شد اما در نهايت كنار رفتيد.
بله، روزهاي سختي بود، بعد از پايان دولت موقت من استعفا دادم که آقاي بني‌صدر رئيس دولت شوراي انقلاب نپذيرفتند. در زمان دولت آقاي رجايي نيز ايشان استعفاي من را نپذيرفتند و نهايتا تعهد مکتوب دادند که مديريت ما را با دولتشان هماهنگ کنند. اما متأسفانه به علت نگاه‌ها و حساسيت‌هاي سياسي برخي از وزراي آن روز نتوانستند اين کار را انجام دهند و چوب لاي چرخ ما مي‌گذاشتند؛ پروژه مترو با دخالت‌ها متوقف شد و نهايتا به‌ جايي رسيد که در زمان آقاي مهدوي‌کني، با حضور همين آقاي ميرسليم و مرحوم آقاي زواره‌اي که معاونان ايشان بودند، من را خواستند و گفتند شما فقط «زباله‌هاي شهر را جمع کنيد».
 
در اين شرايط بود که من بار ديگر استعفا دادم و آقاي رجايي که از دوستان خوب و نزديک ما بودند، نپذيرفتند و من خدمت امام رفتم ـ و در نامه‌اي که در سوابق هست به ايشان استعفاي خودم را تقديم کردم ـ ايشان از من خواستند که بيشتر مدارا کنم. اما وقتي بيرون آمدم با راهنمايي آيت‌الله توسلي که در دفتر ايشان بودند، با خبرگزاري جمهوري اسلامي ايران مصاحبه‌اي کردم که در روزنامه‌ها منعکس شد. روز بعد آقاي مهدوي‌کني با تشکر استعفاي من را پذيرفتند. من از پذيرش استعفا خيلي خوشحال شدم زيرا در شرايطي که اختياري نيست، نبايد مسئوليتي باشد.
‌‌ آيا پشيمان نيستيد که شما و همفكران‌تان در سال‌هاي اول انقلاب به اندازه کافي استقامت نکرديد ؟
اين سؤال خيلي خوبي است و جواب به آن نياز به تحليل شرايط آن دوران دارد. اگر بخواهم خلاصه اشاره کنم، مهندس بازرگان در دولت موقت دو، سه بار استعفا دادند. آن‌قدر تداخل در مسائل مديريت داخلي کشور بود، که ديگر دولت موقت توان ادامه کار را نداشت. بعد از سفري که مهندس بازرگان به همراه دکتر چمران و دکتر يزدي به الجزيره رفتند و مذاکراتي که براي گرفتن اموال کشور با برژينسکي داشتند، وقتي برگشتند، فضاي سياسي‌اي در کشور به‌وجود آمده بود-‌ سفارت هم اشغال شده بود ـ که حتي وزرا قادر نبودند به وزارتخانه‌شان بروند. جو چپ و آن عوامل که نمي‌خواستند مديران توانمند در کشور باشند تا انقلاب بتواند استقرار و استمرار پيدا کند و
 مجموعه اينها باعث شد ادامه دولت موقت نه مفيد و نه ممکن باشد. اما مهندس بازرگان و ياران ايشان صحنه را ترک نکردند. بعد هم با شوراي انقلاب همکاري خود را ادامه دادند. بعد هم مهندس بازرگان، دکتر سحابي، دکتر يزدي و بقيه دوستان ما به آن رسالت تايخي خودمان ادامه داديم؛ يعني پاسداري از آرمان‌هاي انقلاب.
بعد از آن همه يا رفتند يا کرکره‌ها را پايين کشيدند، اما نهضت آزادي ايران ايستاد. اگر اين ايستادگي نبود، شما فکر مي‌کنيد در دوم خرداد آن اتفاق می‌افتاد بعضي‌ها فکر مي‌کنند که دوم خرداد مثل چغندر يک‌دفعه سبز شده و مردم آمدند به برنامه توسعه سياسي آقاي خاتمي رأي دادند!درحالي‌که دولت آقاي ناطق‌نوري تقريبا نهايي شده بود و وزيرانشان را هم انتخاب کرده بودند. بعضي‌ها توجه نمي‌کنند که در ديدگاه ما ـ مهندس بازرگان و دوستان نهضت آزادي ايران ـ قدرت را يک هدف نديدند. قدرت را هميشه وسيله ديدند؛ اگر بود خدمت بکنند، اگر نبود رسالت اصلي ما، آگاهي‌بخشي است و بالابردن آگاهي جامعه، تا جامعه در مقطع لازم کار لازم را بکند. تصور من اين است که تحولاتي که در چهار دهه بعد از انقلاب داشته‌ايم؛ [اين‌گونه بوده که] آن کساني که در دهه ۶۰ آن‌طرف بودند به‌تدريج در دهه‌هاي ۷۰، ۸۰ و ۹۰ آمده‌اند اين‌طرف و به‌تدريج از اين گفتمان حمايت و دفاع مي‌کنند، حالا با يک مقداري مسائل و مشکلاتي که هست. ما دنبال قدرت نبوديم. دنبال تحقق اين گفتمان بوده و وقتي اين گفتمان در جامعه تداوم پيدا مي‌کند، نسبت به آينده اميدوار هستيم. حالا به‌لحاظ سازماني براي ما محدوديت ايجاد کردند، اما مدارا کرديم براي اينکه نمي‌خواستيم هيچ‌گاه کار‌ تند يا راديکال انجام دهيم. بنابراين کاري که انجام شده در راستاي آن اهداف راهبردي قابل ارزيابي است.
‌‌ آقای توسلي اگر باز هم در ايران متولد شويد، اين رويه سياسي را ادامه مي‌دهيد؟
من هرگز پشيمان نيستم. زيرا همواره به وظيفه ديني و ملي‌ام عمل کرده‌ام. چون به وظيفه‌ام عمل کرده‌ام، هميشه به خدا توکل داشته و شکرگزار هستم.
‌‌واقعا دوباره اين مسير را ادامه مي‌دهيد؟
اگر دوباره متولد شوم کوشش مي‌کنم با اطلاعات آن روز بهترين عمل صالح را انتخاب کنم. عمل آن روز من با عمل سال بعد من قاعدتا يکي نيست. ما در هر شرايطي بايد با مجموعه اطلاعات و آگاهي‌اي که داريم کوشش کنيم عمل صالح و راهبردي داشته باشيم.من به جنبش اجتماعي ايران اميدوار هستم. به اين خاطر که فرايند را در چهار دهه رو به‌جلو مي‌بينم. البته جنبش‌هاي اجتماعي افت‌وخيز دارند، اما منحني متوسطش مهم است که به کدام سمت ميل مي‌کند.
منبع: شرق- 4 شهریور 96(فرزانه آئيني)

http://sharghdaily.ir/?News_Id=139482


Bottom of Form


Saturday, December 16, 2017

فلسطین، وجدان پایمال شده "انسانیت"


بسمه تعالی

فلسطین، وجدان پایمال شده "انسانیت"

فلسطین تنها تکه‌ای از جهان اسلام نیست و رنج و مشقتی که این ملت ستم‌دیده در بیش از هفتاد سال حکومت تبعیض نژادی دینی متحمل شده است، صرفا آزاری به مسلمانان شمرده نمی‌شود. فلسطین، وجدان پایمال شده "انسانیت" و یادآور "حقوق بشر"ی است که در سایه خشونت سازمان‌یافته نادیده گرفته شده و چکیده تاریخ فلسطین در طول این سالیان مترادف است با جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی زنان، کودکان و مردم بی‌پناهی که تنها گناهشان زاده شدن در سرزمینی به غارت‌رفته است.
روند مذاکرات صلح و تشکیل کشور مستقل فلسطینی، اگرچه متضمن دستیابی به تمام حقوق و کرامت از دست رفته فلسطینیان نیست، به عنوان زمینه‌ای برای گذار به صلح پایدار و تامین حداقل شرایط زندگی برای ملت فلسطین مورد پذیرش افکار عمومی جهان و دولت‌های عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد قرار گرفته است. قطعنامه‌های متعدد‌ شورای امنیت سازمان ملل متحد و روند مذاکرات صلح، از پیمان کمپ‌دیوید در 1978 تا موافقت‌نامه اسلو در 1993، همگی بر خروج نیروهای نظامی اسراییل از مناطق اشغال شده، به رسمیت شناختن شهر بیت‌المقدس برای پیروان همه ادیان ابراهیمی و توقف شهرک‌سازی‌های یهودی متمرکز بوده است. موقعیت بیت‌المقدس و مذاکره در باره آن حلقه مرکزی مذاکرات صلح و تشکیل کشور مستقل فلسطین به شمار می‌آید.
نهضت آزادی ایران اقدام دولت ترامپ مبنی بر موافقت با انتقال پایتخت دولت غاصب اسراییل به " بیت‌المقدس" را شدیدا محکوم و یادآوری می‌کند که این سیاست تنها در راستای اقناع و جلب حمایت دست راستی‌های امریکایی (نئوکان‌ها) و نیز جریانات تندرو و رادیکال اسراییلی و متناسب با ضرورت‌ها و بحران‌های پیش روی دولت امریکا برگزیده شده و، افزون بر نقض تعهدات جهانی مندرج در 15 قطعنامه شورای امنیت ( از قطعنامه 242 در 1967 تا 2334 در دسامبر 2016 )، صلاحیت دولت امریکا برای تداوم نقش " میانجیگری " را به زیر سوال برده است و می‌تواند مناسبات سیاسی گروه‌های فلسطینی و وضعیت کلی صلح در خاورمیانه را به سود جریاناتی که به راه‌حل‌های قهرآلود نظامی باوردارند، تغییر دهد و فرصتی برای رشد فزاینده افراطی‌گری، تروریسم دولتی اسراییل و نفوذ روز افزون ِ گروه‌های تکفیری فراهم سازد.
نهضت آزادی ایران در سال های گذشته، قبل و بعد از پیروزی انقلاب، ضمن حمایت از مطالبات بر حق مردم فلسطین، همواره هشدار داده است که حمایت از جنبش فلسطین نباید به ورود در مسایل داخلی آن سرزمین تنزل یابد و با تاکید بر این که گفتگوی سیاسی راه حل اساسی برای دستیابی به صلح پایدار محسوب می‌شود، از دیرباز به آرمان فلسطین به عنوان مساله‌ای انسانی و اسلامی باور داشته است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به ابتکار دولت موقت در تعیین روزی به نام " روز قدس " نیز بر همین راهبرد استوار بوده است. از همین رو، از افکار عمومی ملت‌ها، نهادهای مدنی و مردمی و دولت‌های جهان انتظار می‌رود که اعتراض موثر و مستمر شان به این تصمیم مغرضانه، ماجراجویانه، غیر انسانی و به دور از منطق دولت آمریکا را با شدیدترین وجه ممکن و در چارچوب سازوکارهای حقوق بین الملل نشان دهند. اگر اقدام جهانی اثر بخش برای خنثی کردن این رفتار دولت ترامپ انجام نگیرد، جهان در آینده شاهد وقوع یک فاجعه انسانی با ابعادی به مراتب گسترده‌تر از وضع کنونی در خاورمیانه خواهد بود.  

محمد توسلی

دبیرکل نهضت آزادی ایران

25 آذر ماه 1396

Saturday, December 9, 2017

خاطراتی از طاهر احمد زاده


خاطراتی از طاهر احمد زاده
محمد توسلی
می خواهم به طور خلاصه و به بهانه درگذشت مرحوم طاهر احمدزاده هروی چند خاطره ای که از ایشان دارم را بازگو کنم. اولین دیدارم با طاهر احمدزاده در منزل مرحوم رحیم عطایی بود. رحیم عطایی خواهرزاده مهندس بازرگان و برادرخانم عزت الله سحابی بود که در سال 40 رییس دفتر سیاسی نهضت آزادی ایران بود و ما آن زمان به عنوان دانشجوی عضو نهضت در کلاس های ایشان آموزش سیاسی می دیدیم. در یکی از همین جلسات که در منزل ایشان برگزار شده بود اقای احمدزاده از مشهد به دیدار ایشان آمده بود؛ من شاهد گفت و گوی آنها با هم بودم. آقای احمدزاده با شور و علاقه به رحیم عطایی گفت چون شما زبان خارجی می فهمید و نشریات انگلیسی را می خوانید این مسئولیت سنگین را دارید که این نشریات را بخوانید و تحلیل سیاسی خودتان را به ما بدهید تا ما هم درک درستی از مسائل جهان پیدا کنیم. آقای احمدزاده بسیار متواضع بود و هیچ مرزی برای یادگیری نمی شناخت.
خاطره دیگر من از دوره استانداری ایشان بعد از انقلاب بود که در میان مدیران بعد از انقلاب برجسته بود. گزارش هایی که از مشهد به ما می رسید حاکی از مردمی بودن و زیست اخلاقی ایشان در قامت استاندار خراسان بود. به خصوص اینکه ایشان آن زمان با دوچرخه برای عبور و مرور استفاده می کرد و هدفش این بود که الگویی برای حمل و نقل شهری انسان محور جا بیندازد. کاری که مرحوم احمدزاده آن موقع انجام می داد و امروز در بسیاری از کشورها  مورد عمل قرار دارد،  هنوز بعد از چهار دهه نتوانسته ایم در مدیریت حمل و نقل شهری در تهران و شهرهای دیگر جا بیندازیم. و این موضوع دورنگری ایشان را به عنوان اولین استاندار خراسان بعد از انقلاب نشان می دهد.
اما از سال های 79 و 80 که حدود 70 نفر از اعضای نهضت و علاقه مندان و از جمله خود من و مرحوم احمدزاده بازداشت شدیم هم خاطراتی دارم. آن زمان سلول ایشان مجاور سلول من در زندان59 عشرت آباد بود. من آخرین نفری بودم که از آن زندان آزاد شدم و از یازده ماهی که در زندان بودم  حدود 7 ماه آن با مرحوم احمدزاده گذشت. ماه ها و روزها در سلول کناری مرحوم احمدزاده زندگی کردن خاطرات فراموش نشندنی برای من ساخت. یادم هست که مرحوم احمدزاده خیلی به چای علاقه مند بود وقتی نگهبانان با کتری دم سلول می آمدند ایشان درخواست چای بیشتری می کرد اما به او نمی دادند. من از سلول کناری می شنیدم او چنین درخواستی دارد. لذا وقتی نگهبان به سلول من میرسید از او میخواستم چای مرا به او بدهد. آنها هم معمولا این کار را انجام می دادند. 
در زندان ما را از سلول به بازجویی  های طولانی و مفصل می بردند. اما جالب بود که تا جایی که به خاطر دارم مرحوم احمد زاده هیچ وقت از سلولش برای بازجویی خارج نمی شد. در واقع احتمالا او از این درخواست ماموران تمکین نمی کرد و به دفعات می دیدم که افراد خاصی به سلول ایشان می آمدند و با او مذاکره می کردند و گاهی طولانی تا چند ساعت با او گفت و گو می کردند.
ماه های آخر ما را برای معالجه به بیمارستانی برده بودند که چندبار ایشان هم همراه ما بود. ما چشم بند داشتیم اما در محوطه بیمارستان نشسته بودیم یکی از ماموران که از نگهبانان قدیمی بود به من گفت میدانی این آقا چه کسی است؟ گفتم نمی دانم. گفت که ایشان متولد 1300 است. البته من می دانستم اما او در واقع می خواست با این ترفند مرحوم احمدزاده را به من معرفی کند.
در پایان باید بگویم مرحوم طاهر احمدزاده در 96 سال زندگی، در کنار استاد محمد تقی شریعتی و همکاری با نهاد کانون نشر حقایق اسلامی در طول 7 دهه نقش موثری در تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران داشت. او و خانواده اش کارنامه ویژه ای در این حوزه دارند و ایستادگی و پایداری آنها و پایبندیشان به منافع ملی و باورهای دینی می تواند الگوی خوبی برای نسل امروز و آینده ما باشد.

منبع: هفته نامه صدا-شماره 141- 18 آذر 96 

Thursday, December 7, 2017

رسالت جنبش دانشجویی


مصاحبه اختصاصی با محمد توسلی، دبیر کل نهضت آزادی ایران در شصتمین سال فعالیتش:

رسالت جنبش دانشجویی

*جناب مهندس شما فعالیت سیاسی را از چه سالی آغاز کردید؟
فعالیت دانشجویی را از سال 36 و در دانشکده فنی شروع کردم. به عنوان عضو انجمن اسلامی دانشجویان، فعالیت سیاسی را از سال 39 (هنگام تشکیل جبهه ملی دوم) به عنوان عضو دانشجویی جبهه و از سال 40 به عنوان عضو دانشجویی نهضت آزادی ایران به همراه بسیاری از اعضای انجمن اسلامی دانشجویان که به نهضت پیوستند.
به این ترتیب از سال 40 تا به امروز این افتخار را داشته‌ام به عنوان عضو نهضت آزادی فعالیت کنم، چه هنگامی که در خارج بودم (بین سال های 41 تا 46) و چه زمانی که در ایران بودم. از سال 46 به بعد که فعالیت احزاب سیاسی به نوعی متوقف بود و ما بیشتر فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی داشتیم. دوباره از سال 55، 56 یا بهتر بگویم از سال 54 شرایط به گونه‌ای شد که ما بتوانیم به وقایع آن روز کنش داشته باشیم. بعد از انقلاب مسئولیت مدیریت شهر تهران را داشتم و  در آن دوران کوشش کردیم فقط نقش خدماتی داشته باشیم.
از تیر ماه سال 59 که کنگره‌ی نهضت آزادی برگزار و تجدید سازمان شد و  پس از خاتمه کارم در شهرداری تهران در بهمن ماه، در مقاطعی، مسئولیت هیئت اجرایی،  عضویت شورای مرکزی و دفتر سیاسی و رئیس دفتر سیاسی نهضت آزادی را داشتم. این دوران پر فراز و نشیبی برای نهضت بود و در حوادثی که در سال 88 برای نهضت و فعالیت رسمی نهضت رخ داد ما کوشش کردیم، بار امانت تاریخی را بر روی دوش داشته باشیم.
پس از درگذشت زنده یاد دکتر ابراهیم یزدی بنده را به عنوان دبیر کل اعلام کردند؛ انشالله این راه ادامه پیدا کند.

*جناب مهندس باز گردیم به سال های پیش از انقلاب، دهه 30، شما فرمودید سال 36 وارد دانشگاه شدید، فضای کلی دانشگاه در آن سال ها چطور بود و در نزدیکی 16 آذر به چه شکلی درآمد؟
پس از۲۰ شهریور فضای باز سیاسی که با سقوط رضا شاه فراهم می‌شود، زمینه برای فعالیت سیاسی آزاد را در دانشگاه ها فراهم می‌کند. در آن هنگام حزب توده نقش موثری در دانشگاه و در جنبش دانشجویی داشت. در واکنش به این فعالیتِ چپ‌ها در دانشگاه از سال 1321 در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، انجمن اسلامی دانشجویان تاسیس می‌شود و با مهندس بازرگان، دکترسحابی و آیت‌الله طالقانی پبوند می‌خورند و در واقع جریان روشنفکری دینی را پایه گذاری می‌کنند. از دهه 20 کار انجمن‌ها و نگاه مهندس بازرگان فرهنگی و اجتماعی بود تا ابتدا بسترهای فرهنگی و اجتماعی را در دانشگاه‌ها فراهم کنند. تا 29 اسفند سال 1329 و ملی شدن صنعت نفت و سپس دوران 28 ماهه حکومت دکتر مصدق، که دورانی است که فضای سیاسی و اجتماعی کشور کاملا آزاد است و احزاب و گروه‌ها چه در بیرون و چه در دانشگاه فعال هستند. با تشکیل جبهه ملی و رشد نیروهای ملی به طور طبیعی جریان دانشجویی مانند خود نهضت ملی در دانشگاه‌ها توان تشکیلاتی گسترده‌تری پیدا می‌کنند؛ تا کودتای 28 مرداد که پس از آن فضای جامعه دوباره بسته می شود؛ دراین 28 ماه نهضت ملی ایران چنان جنبش دانشجویی ما را تقویت و زمینه اجتماعی را فراهم می‌کند که ادامه مبارزات هموارتر می‌شود. بلافاصله نهضت مقاومت ملی تشکیل می‌شود و در دانشگاه کمیته‌های دانشجویی وابسته به نهضت تشکیل می‌شود.
پس از کودتای 28 مرداد که با همکاری نهاد های اطلاعاتی آمریکا، انگلیس و دربار صورت گرفت، نیکسون برای بهره برداری از دستاوردهای کودتا  به ایران سفر می کند و صبح همان روز کماندوها در دانشگاه حضور داشتند و دایما سعی می کردند که دانشجویان را تحریک کنند. قوی ترین یادداشتی که در باره 16 آذر نوشته شده است، یادداشت شهید دکتر چمران است که در سال 1341 منتشر شده است. زیرا دکتر چمران در آن هنگام در دانشکده فنی دانشجو بود و در آن روز تمام جزییات را شاهد بود. هر چه نیروهای دولتی سعی می کنند دانشجویان را تحریک کنند و در کلاس های متعددی می روند اما دانشجویان خویشتن داری می کنند. در بعدازظهر کماندو ها  دانشجویان را عصبانی می کنند و دانشجویان شعارمی دهند و این نیروها شلیک می کنند و سه نفر از دانشجویان شهید می شوند .

در واقع 16 آذر یک نمادی است از ایستادگی جنبش دانشجویی در مقابل استبداد و استیلای بیگانگان.
 همه ساله جنبش دانشجویی این روز را متناسب با شرایط زمان گرامی می دارد. از همان سال 1333 در روز16 آذر در پله های دانشکده فنی یک دقیقه سکوت می کردند و دست از هر کاری می کشیدند و آن کسی که اعلام سکوت می کرد، بلافاصله دستگیر می شد با وجود اینکه این فرد می دانست دستگیرد می شود اما برای زنده نگه داشتن این نماد آگاهانه دست به این حرکت می زد. مراسم 16 آذر از سال 39 که فضای سیاسی جامعه نسبتا باز می شود ،موفق می شوند که در محوطه دانشگاه تهران راهپیمایی برگزار کنند. در پایان راهپیمایی اجتماع دانشجویان در برابر دانشکده حقوق برگزار می شود و یکی از سخنرانان خانم پروانه اسکندری بود که بعد ها همسر داریوش فروهر می شود.
*من روایتی شنیدم که این بزرگداشت از سال 32 تا 39 برگزار می شد و در سال 39 مرحوم اسکندری می گوید که ما این روز را بعنوان روز دانشجو گرامی بداریم ؟
به یاد ندارم. اما در سال 1340 بدنبال حضور نمایندگان کنفرانس بین المللی دانشجویان ISC در ایران و تهیه گزارش هایی از جنبش دانشجویی در ایران، در کنگره آن سازمان 16 آذر روز جهانی دانشجو اعلام شد. آن موقع دو سازمان بین المللی داشجویی در سطح جهان فعالیت داشت؛ ۱_متمایل به کشورهای اروپایی و غربی ۲_متمایل به بلوک شرق.
*فضای دو قطبی بلوک شرق و غرب در دانشجویان نیز موثر بود ؟
بله، ولی آنموقع کنفرانس بین المللی دانشجویان با هدایت کنفدراسیون جهانی دانشجویان ایرانی در ایران حضور پیدا کرد و چند نشریه در خصوص  جنبش دانشجویان ایران بود و سوابق آن را به انگلیسی منتشر کردند و آنها آن روز یعنی 16 آذر را روز جهانی دانشجو اعلام کردند.
*واکنش رژیم پهلوی چه بود که یک کنفرانس بین المللی وابسته به بلوک غرب که رابطه خوبی با او دارد ،روز حمله نیروهای گارد شاه به دانشگاه را روز جهانی دانشجو نامگذاری کنند ؟
هیچ واکنشی نداشتند!!! اصلا  مدیریت دانشگاهها نسبتا مستقل بود و مدیریت دانشگاه ها تابع سیاست های دربار نبود و این نقطه قوت دانشگاهها بود بطوریکه در آن دوران دانشجویان تربیت شده با تربیت شدگان بعد از انقلاب متفاوتند.

*شخصی مانند دکتر شیبانی در دوران دانشجویی هفت بار دستگیر شدند و دوباره بازگشتند و دانشگاه هم از ایشان استقبال کردند و نهایتا" فارغ التحصیل شدند یعنی مناسبات ساواک بر مدیریت دانشگاه تاثیری نداشت ؟
بله، تاثیری نداشت و اصولا" دانشجوها وقتی از بازداشت برمی گشتند با استقبال پرشور هیات علمی و دانشجویان مواجه می شدند و نه تنها واکنش ها منفی نبود بلکه بدلیل همان استقلال مدیریت دانشگاه، مثبت بود.

*این موضوع در مورد اساتید نیز صادق بوده ؟ مثلا" مهندس بازرگان در دوره ای بازداشت می شوند و پس از آزادی بر سر کارشان باز می گردند .
بله کاملا" درست است ، شاید بتوان این استقلال مدیریت دانشگاه را در برخی از رویدادهای دانشگاهی نشان داد. در مورد قرار داد کنسرسیوم که پس از سال 32 بسته می شود گروهی از اساتید به ان اعتراض می کنند، ساواک و وزارت فرهنگ آن روز بدنبال این بودند که این اساتید را اخراج کنند اما چون باید حکم اخراج آنها را دکتر سیاسی رییس دانشگاه تهران امضاء کند، او هرگز حاضر به این کار نمی شود. نهایتا" این دوازده استاد اخراج می شوند و یازده نفرشان از جمله مهندس بازرگان و دکتر سحابی شرکت یاد را تشکیل می دهند. همچنین در واقعه اول بهمن سال 40 پس از بازگشت شاه از آمریکا که شاه دنبال این بود که پوست خربزه ای زیر پای امینی بیندازد و خودش با اقتدار کشور را اداره کند؛اول بهمن در اجتماعی در دانشگاه که شب را هم در دانشکده ادبیات خوابیده بودیم و دانشگاه در محاصره بود و فضا هم بسیار ملتهب بود ما خود شاهد آرایش نظامی کماندو ها در مقابل ضلع جنوبی دانشگاه بودیم که یکباره پلیس و گارد ویژه وارد دانشگاه شدند و همزمان دانشگاه را هم محاصره می کردند. دانشجویان برای فرار به داخل ساختمان دانشکده ها رفتند. ماموران همه اساتید، کارکنان و دانشجویان را زدند و آزمایشگاه ها و تجهیزات دانشگاهی را تخریب کردند. آقای دکتر فرهاد که رییس دانشگاه تهران که همزمان از ساختمان دبیرخانه واقع در 16 آذر شاهد این رخدادها بود یک اطلاعیه تاریخی صادر کرد  و گفت  کماندوها  بدون هماهنگی وارد دانشگاه شدند و همه را مجروح کردند و آزمایشگاهها را تخریب کردند. در این وضعیت دانشگاه نمی تواند به کار خود ادامه دهد . این نشان می دهد که دانشگاه و رییس دانشگاه در برابر رژیم پهلوی می توانست بایستد که نشان از استقلال دانشگاه دارد.
در آن دهه ها اگرچه فضای جامعه بسته بود ولی فضای دانشگاه به طور نسبی باز بود و جنبش دانشجویی می توانست فعالیت کند و همین باعث می شد دانشجویان دهه های 20 ، 30 و 40 نسبت به امروزی ها رشد یافته تر باشند و علقه های دینی و ملی  محکم تری داشتند که توانستند در طول چند دهه به تلاش های  خودشان ادامه دهند و نقش موثری در تحولات جامعه داشته باشند. اشخاصی مانند شهید چمران،  مهنس سحابی و دکتر یزدی تنها نمونه هایی از تربیت شدگان آن دهه ها هستند.  آن اعضای انجمن اسلامی دانشجویان شب های جمعه در محضر ایت اله طالقانی در مسجد هدایت آموزه های  قرآنی را فرا می گرفتند و در حضور ایشان با معارف روز آشنا می شدند و با منطق علمی و قابل دفاع آشنا می شدند و بسیاری اساتید دانشگاه چون مهندس بازرگان همین نگاه را داشتند و به مناسبت عید فطر و مبعث برنامه هایی بود که در بستر این فعالیت ها شخصیت دانشجو به صورتی شکل می گرفت که در دوره بعد با انگیزه و نگاه راهبردی به وظایف خودشان عمل می کردند.
مثلا" آقای دکتر یزدی، دکتر چمران و دکتر بهادری نژاد خودشان انجمن اسلامی دانشجویان در امریکا و کانادا را تاسیس کردند؛ بطوری که  دانشجویان 50 کشور اسلامی در آن حضور داشتند و نقش موثری در تحولات کشور های اسلامی  و همچنین ایران ایفا کردند.
*ما امروزه وقتی می خواهیم برنامه ای داشته باشیم باید یک بروکراسی طولانی را طی کنیم درخواست بدهیم و درخواست در شورای تخصصی و کمیسیون فرهنگی تایید شود بعد بودجه تعیین شود و مکان تائید شود و ما خیلی از برنامه هایمان از زمانش می گذرد تا بیاید و این پروسه را بگذراند، آیا شما پیش از انقلاب چنین بروکراسی طولانی داشتید؟
در دوران ما انجمن های دانشجویی مستقل بودند ولی برنامه ها را در داخل دانشگاه انجام می دادیم و اگر  نمی گذاشتند بیرون میبردیم . مثلا" جشن عید فطر انجمن را در  کرج برگزار می کردیم. در سال 1336 در سالن اجتماعات دانشکده کشاورزی کرج برنامه برگزار شد و من برای نخستین بار سخنرانی مهندس  بازرگان را در آن برنامه شاهد بودم. در سال های 39 و 40 در ناهارخوری امیرآباد برنامه بود که استاد مطهری و مهندس بازرگان و خیلی از اساتید حضور داشتند. آقایان جمشید حق گو و رضا رئیسی از اعضای انجمن جلسه را اداره می کردند. من به یاد ندارم که چنین تشریفات اداری در آن دوره مطرح بوده باشد؛که  داخل یا خارج دانشگاه برگزار میشد. خیلی از اجتماعات در مساجد از جمله مسجد هدایت برگزار می شد. پیش از انقلاب شرایط دانشگاه ها خاص بود و همان موجب شد تا نسلی خلاق و ثابت قدم با نگاه راهبردی پرورش پیدا کند. بعد از 15 خرداد 42 فضا تا حد زیادی بسته می شود و بعد از سال های 47 بطور نسبی فضای جامعه باز می شود و حسینیه ارشاد با سخنرانی های  استاد مطهری از همان زمان شروع به کار می کند و با بازگشت دکتر شریعتی از فرانسه و سپس دعوت ایشان و آمدن ایشان از سال های 47 و 48 تا 52 اوج فعالیت حسینیه ارشاد بود که آن هنگام در کلاس های دکتر شریعتی بیش از 5 هزار نفر ثبت نام می کردند. دکتر شریعتی هنگامیکه سخنرانی می کردند بحث 1 ساعت و 2 ساعت نبود بلکه 4 تا 5 ساعت پیوسته سخنرانی می کردند و مخاطبین میخکوب بودند و کسی احساس خستگی نمی کرد .

*تقابل مارکسیست ها و دکتر شریعتی عقیدتی بود ولی در بحث عدالت طلبی و مسائل اقتصادی و تئوری های اجتماعی هم نوا بودند و به هم نزدیک تر بودند؟
این چنین نبود، حالا توضیح می دهم. نکته کلیدی اینجاست که انجمن های اسلامی دانشجویان با جریان های مارکسیستی کاملا مرزبندی مشخصی داشتند. اگر کتاب جنبش دانشجویی نوشته ی دکتر ابراهیم یزدی را بخوانید کاملا این مرزبندی ها را می بینید, البته فعالیت های صنفی دانشجویان و پیگیری مطالباتشان به صورت صنفی موضوع جداگانه ایست که می توان به آن پرداخت.
دکتر شریعتی هنگام بازگشت به ایران با فضای خارج از کشور آشنا بود. درست است که مارکسیست ها داخل کشور نبودند ولی حزب توده تمام تشکیلاتش را به روسیه شوروی برده بود و مرکزشان در برلین شرقی بود. خود من هنگامی که در سال 42 به آنجا رفتم با احسان طبری و بزرگ علوی که در دانشگاه هومبولت برلن تدریس میکردند ودانشجویان را با نشریاتشان به خوبی تغذیه میکردند, دیدار داشتم.
دکتر شریعتی هنگامی که در خارج از کشور بوداین اتفاقات را دید و به عنوان یک خطر بزرگ برای جنبش دانشجویی ایران تلقی کرد. بطور خلاصه دکتر شریعتی توانست یک گفتمان جدیدی را پایه ریزی کند و نگاهی جدید به معارف و سوابق دینی داشته باشد؛ تاریخ آن دوران را گرفت و ارزش هایی از آن را که مناسب  و پاسخگوی زمان بود برجسته کرد. مثلا دکتر شریعتی ابوذر را مطرح می کند. چرا؟ برای اینکه یک نگاه راهبردی در ذهنش مطرح است. شخصیت های برجسته ی تاریخ مانند علی, فاطمه, زینب و حسین را گرفت؛ و آن نکات برجسته و حقایقی را که پیرامون آنها بود برجسته کرد تا آن خرافات و پیرایه هایی را که از قرن دوم به بعد به خصوص در عصر صفوی پیرامون این شخصیت ها ساختند و در بحث شیعه ی علوی و صفوی این دو را ازهم جدا می کند. این سبب می شود  که دکتر شریعتی با ادبیات دینی خود, نگاه عدالت خواهانه نسل جوان را  که گفتمان مارکسیسم را پاسخگوی خود می دید؛ پاسخ دهد و بگوید این نیاز در فرهنگ بومی و اعتقادات دینی تو وجود دارد.این دوره جدیدی است و نقش کلیدی که دکتر شریعتی
را در تحولات اجتماعی ما داشته است و توانسته نسل جوان ما را که متاثر از مارکسیسم بوده را  به فرهنگ بومی و دینی خودش، با همان مطالبات انسانی برگرداند. زیرا که هر انسانی خواهان عدالت است. و از آنجایی که عدالت اجتماعی و آزادی نباشد دیگر بقیه ی عدالت ها برقرار نمی شود.
بنابر این انجمنهای اسلامی دانشجویان با آموزش های دکتر شریعتی توانستند بین خودشان  و چپ های مارکسیست مرزبندی های مشخصی ایجاد کند.
در خارج از کشور هم که فضا برای فعالیت مارکسیست ها و توده ای ها فراهم بود. انجمن اسلامی ابتدا سعی می کند بستر فرهنگی-اجتماعی را فراهم کند به طوری که در سال 40 به موازات نهصت آزادی در ایران در خارج توسط دکتر چمران-صادق قطب زاده و... نهضت آزادی ایران تشکیل می شود ولی فعالیت قابل توجهی ندارد زیرا مهیا نیست. ولی به محض این که دکتر شریعتی شروع به فعالیت می کند و نوار های ایشان پخش می شود چه در داخل و خارج، به سرعت دانشجویان حاضر در داخل و خارج با انگیزه مضاعفی که میگیرند، فعالیت انجمن های اسلامی دانشجوبان بسیار رشد می دهند. به طوری که  عمده دانشجویان تحت تاثیر محیط به وجود آمده است به سوی انجمن های اسلامی گرایش پیدا می کنند.
*درواقع دکتر شریعتی گفتمان دانشجویی را از دام حزب توده و مارکسیست ها نجات می دهد؟
بله، دکتر شریعتی با هوشمندی خودش و ابداع گفتمان خاصش نمی گذارد یک نسل دچار از خود بیگانگی شود. به این ترتیب دکتر شریعتی یک نقش تاریخی در این دوره داشت. به گونه ای که بسیاری او را معلم انقلاب معرفی کردند. اما برخی از آثار دکتر شریعتی فراتاریخی است؛ یعنی برای نسل امروز نیز می تواند مفید باشد و راه را به او نشان دهد.
همین که ما امروز به دنبال آزادی و دموکراسی هستیم تا با زمینه  عدالت اجتماعی فراهم شود و  در سایه عدالت اجتماعی به عدالت اقتصادی برسیم. در واقع پیامد آزادی و دموکراسی از بعد دیگر توسعه ی سیاسی است و می دانیم که تا توسعه ی سیاسی نباشد توسعه ی اقتصادی امکان پذیر نیست و این مشکلی است که آقای روحانی امروز با آن گریبان گیر است. در این فضایی که امنیت قضایی و امنیت سیاسی لازم وجود ندارد ،سرمایه گذاری داخلی و خارجی صورت نمی گیرد. این کاملا ملموس است که تا توسعه ی سیاسی نباشد توسعه ی اقتصادی صورت نمی گیرد. این یک تجربه جهانی است. مهندس  بازرگان از دهه بیست تا پنجاه و حتی پس از انقلاب در دهه شصت و اوایل هفتاد همواره بر این راهبردها تاکید می کرد، اما کمتر به آن توجهی می شد. امروز همه دارند با پوست و گوشت و استخوان آن رادرک می کنند.
*آقای مهندس با گذر این دوران ما به انقلاب میرسیم و انقلاب به هر دلیلی انجام می شود، پس از انقلاب در همان سال های نخست دانشجویان دو کار خیلی مهم انجام می دهند:1-تسخیر سفارت 2-انقلاب فرهنگی. دیدگاه مهندس بازرگان و کلا اندیشمندان عصر شما در این دو مورد چه بود؟ حال درباره ی اولی که میدانیم مهندس بازرگان مخالف بودند ولی می خواستیم بدانیم که دیدگاه شما و نسل شما درباره این دو مورد چه بود؟
اگر تسخیر سفارت آمریکا را یک حرکت از سوی دانشجویانی که پس از ورود شاه به آمریکا احساساتشان تحریک شد ،در نظر بگیریم و نیز در نظر بگیریم که این حرکت فقط برای 2 یا 3 روز برنامه ریزی شده بود قابل درک است، اگر در نظر بگیریم که مستقل از دولت، رهبری، شورای انقلاب باشد قابل قبول است ،اما میبینیم که به جای 3 روز 444 روز طول کشیده است .شورای انقلاب  و دولت موقت مخالف و امام بی خبربودند. امام به آقای دکتر یزدی می گویند بروید و این ها را بیرون بریزید. یکشنبه بعد از ظهر این را می گویند و دوشنبه بعد از ظهر می گویند جایی را که گرفتید همانجا بمانید.
*چه می شود که نظر امام در عرض 24 ساعت عوض می شود؟
خلاصه این است که جریان چپ آن زمان بسیار فعال بود ( حزب توده، چریک های فدایی، مجاهدین خلق و حتی چپ های مذهبی). وقتی که بحث تسخیر سفارت مطرح میشود، این را یک مائده آسمانی تلقی می کنند و یک حرکت ضد امپریالیستی در نظر گرفته می شود. مرحوم دکتر بهشتی در حالی که مخالف این اقدام بودند اما با بررسی شرایط  می گویند که در جامعه موجی ایجاد شده است که اگر ما سوار آن نشویم موج ما را می برد. تمام قرائن نشان می دهند که در این 24 ساعت چنین تحلیل هایی به امام منعکس می شود و ایشان که فردی بسیار هوشمند بود چاره ای جز پذیرفتن این موضوع نداشتند. زیرا در غیر این صورت امام و انقلابیون توان ایستادن در برابر این موج را که از جانب چپ ها ،توده ای ها و مارکسیست ها به راه افتاده بود و فریادهای ضد امپریالیستی که سراسر جامعه را گرفته بود، نداشتند.
*یعنی همان وضعیتی که برای خیلی از انقلاب ها رخ می دهد، اندکی بعد از پیروزی انقلاب یک گروه دومی با راه اندازی یک موج گروه اول را غرق می کند و خود با سوار شدن بر موج زمام امور را در دست می گیرد؟
بله کاملا، آن ها (چپ ها) با برنامه عمل می کردند و این ها (امام و اطرافیان) با تدبیر عمل کردند و سوار موج شدند و جلوی آن ها را گرفتند و البته به تدریج همه گروه ها را هم از عرصه عمومی خارج کردند.

*چرا آمریکا ستیزی با وجود 4 دهه گذر از آن زمان یک گفتمان غالب در ایران هست؟
گفتمان غالب حاکمیت است نه همه مردم. بین این دو تفاوت است. امروز حتی در حاکمیت نیز دیگر اینطور نیست. دولت اصلاحات و  امروز دولت آقای روحانی  که با  راهبرد اعتدال بر سر کار است اینطور فکر نمی کند. ولی سیاست گذاری کلان ما ظاهرا اینطور است و نیز رسانه های رسمی ما این گفتمان را ترویج می کنند. سیاستی که امروز واقع بینانه به نظر میرسد همان سیاست «موازنه منفی» است که دکتر مصدق دنبال می کرد و در شعار های مردم در انقلاب «نه شرقی نه غربی» نیز انعکاس داشت.
تسخیر سفارت آمریکا سبب شد که آمریکایی ها جنگ را بر ما تحمیل کند.  نکته دیگر این که به دنبال سخنرانی هایی که امام خمینی در پاریس داشتند و چشم انداز جمهوری اسلامی را مطرح کردند؛ آزادی، دموکراسی، حقوق بشر و... مورد تاکید قرار دادند، انقلاب  ایران یک اعتبار و ارزش فوق العاده ای در سطح جهانی ایجاد کرده بود که قابل مقایسه با دیگر انقلاب ها نبود. با حداقل هزینه بود، نگاهشان با انقلاب های مارکسیستی کاملا متفاوت بود و با کمترین خشونت و درگیری رخ داده بود. بعد از انقلاب کشور هایی که منافع خودشان را در اثر انقلاب از دست داده بودند و با فرهنگ کشور ما و شرایط آن آشنایی داشتند بطور کلاسیک عمل کردند و با نفوذ و شیوه های تحریک وارد شدند. لذا به دست خودمان هم سفارت را اشغال کردیم و 444 روز گروگان ها را نگه داشتیم، کارتر برود و ریگان بیاید و نهایتا بوش پدر و پسر و نهایتا یک چنین منطقه ای ایجاد شود. جنگ را نیز خود ما ادامه دادیم و شعار دادیم راه قدس از کربلا می گذرد. اطلاعاتی که امروز منتشر می شود ،نشان می دهد که آن ها ما را با شیوه های خاص تحریک کردند که جنگ را هم ادامه بدهیم، و این در حالی است که  آقای خمینی نیز ابتدا با ادامه جنگ پس از آزادی خرمشهر موافق نبودند. بیشتر از 40 کشور به ما و عراق اسلحه دادند، حتی اسرائیل و رس ما را کشیدند. نه فقط از جهت  اقتصادی بلکه از جهت فرهنگی اجتماعی. بنابراین اشغال سفارت آسیب هایی برای ما داشت که پیامدهایش همچنان ادامه دارد. پس از انقلاب اشغال سفارت سبب شد که فضای جامعه ما بسته شود. خشونت هایی که جناح چپ ایجاد کردند به خصوص در  خرداد 60 سبب شد که فضای جامعه بسته شود. بعد از جنگ تحمیلی موجب شد که مطالبات مردم در انقلاب محقق نشود. انقلاب فرهنگی نیز یکی از پیامدهای دیگر حضور جناح چپ در دانشگاه ها بود. به گونه ای که دانشگاه را به اسلحه خانه تبدیل کرده بودند و دانشگاه پایگاه مجاهدین خلق و چیریک های فدایی خلق شده بود و درگیری های بسیار در این شرایط بود که آقای خمینی به صلاح نمی دید این وضع ادامه پیدا کند. بنابراین تحت عنوان انقلاب فرهنگی دانشگاه ها را بستند و دوباره وقتی دانشگاه ها باز شدند، دست بچه های انجمن اسلامی افتادند ولی دیگر برخلاف پیش از انقلاب مستقل عمل نمی کردند و کاملا در خدمت حکومت بودند و مجری و ابزار سیاست های دولت در دانشگاه ها، شدند به خصوص  خرداد 60، که تصفیه ها آغاز شد. شمار زیادی از اساتید و دانشجویان اخراج شدند و تا سال های پس از جنگ ادامه داشت و هزینه بسیاری  را بر خود و منافع ملی تحمیل کردند.

ما پیش از انقلاب دانشگاه هایمان اساتید، انجمن هاو مدیریت) مستقل بودند اما پس از انقلاب فرهنگی و به دنبال آن تشکیل شورای عالی انقلاب فرهنگی ریاست دانشگاه ها باید به تایید این شورا برسند و به این ترتیب استقلال از دانشگاه ها گرفته شد. فکر نمی کنید حرکتی بسیار منفی بود؟ علاوه براین شورای فرهنگی بر روی مقوله های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دانشگاه ها اعمال نفوذ می کند. در حوزه های علمی نیز بسیار دخالت می کند. مثلا اینکه چه درس هایی تدریس شود یا حتی کدام استاد درس بدهد. فکر نمی کنید مجموعا انقلاب فرهنگی حرکتی منفی بود؟
نمی توان این اقدام را در راستای توسعه ی علمی دانشگاه ها و تربیت فرهنگی و اجتماعی دانشجویان  مثبت و در راستای منافع ملی ارزیابی کرد. اما خوب انقلاب فرهنگی در پی قدرت یابی جریان چپ در دانشگاه ها و خشونت طلبی آن ها به وجود آمد و روحانیت که قدرت را در دست گرفته بود چاره ای جز آن نداشت.
من همیشه این نکته را گفته ام که آنهایی که پس از انقلاب چپ روی کردند به خودشان وبه منافع ملی ضربه زدند.آن ها هزینه های جبران ناپذیری وارد کردند که باعث شدند انقلاب نتواند در راستای پاسخ به مطالبات مرد گام بردارد و در واقع آب را در آسیاب آن جریانی که از انقلاب مشروطه به این سو شیخ فضل الله نوری نماد آن بود ریختند؛ جریان تمامیت خواهی که آن نگاه سنتی به اسلام را داشت و به تدریج آن ها حاکم شدند. در نتیجه  بخشهایی از قانون اساسی که در فصل های سوم و پنجم و هفتم قانون اساسی تصریح شده است ؛شامل حقوق اساسی ملت  و حاکمیت مردم بر سرنوشت خودشان نتواند اجرا شود و زمینه اجرای برنامه های توسعه ملی فراهم شود.
دردهه 60 عملا تنها جریانی که دربرابر این فضای بسته ایستاد و از مطالبات قانونی مردم را پیگیری کرد ،نهضت ازادی ایران بود؛ آنهم به اعتبار و همت مهندس بازرگان ویاران ایشان `دکتر یدالله سحابی، دکتر احمد صدر حاج سید جوادی، دکتر ابراهیم یزدی و .. که از  مدیران انقلاب بودند. اما نتیجه آن ایستادگی نهضت در دهه60  توسعه اجتماعی و بیست میلیون رای اعتراض به جریان محافظه کار بود.
در 8 سال دولت اصلاحات جنبش دانشجویی فرصتی تاریخی پیدا می کند که نهادهای مدنی را توسعه دهد، بطوریکه در این دوران سه هزار نهاد مدنی دانشجویی در دانشگاه هاتاسیس می شود. اما جنبش دانشجویی ما به جای واقع بینی  و عبرت گبری از گذشته درس بگیرد؛ با چپ روی و عدم توجه به موانع دولت روندی در قبال دولت  اصلاحات آقای خاتمی انتخاب کرد که وقایع تلخ تیر ماه سال 78 و در دو دوره آقای احمدی نژاد پیامد های آن برای همگان روشن گشت.
در یک بررسی تاریخی باید دیدکدام جریان سعی در رادیکالیزه کردن جنبش دانشجویی و بعد سرکوب آن را داشته است؟  جنبش دانشجویی  باید واقع بین باشد ودر روی زمین واقع بینانه حرکت کند. وانتظاراتش درحد واقعیت ها باشد تا بتواند گامهای موثرتری بردارد.
ودر نهایت سال 84 فرا میرسد و تا 8 سال بعد یعنی تا سال 92 فضای جامعه و همچنین فضای دانشگاه ها بسته میشود وجو امنیتی بردانشگاه ها حاکم میشود ودر این دوران دانشگاه های ما هزینه سنگین میدهند با وجود اینکه اقای روحانی از سال 92روی کار آمدند ومردم بابلوغ فکری به ایشان رای دادند به رغم اینکه دراین 4یا5سال شرایط بهتر شده است دانشجوهای ما نتوانستند توان خودرا بازیابند وتجدید سازمان کنند ،اما هنوز محدودیتهای جدی در دانشگاه ها وجود دارد ،بطوریکه اقای روحانی نمیتواند به سادگی وزیر علوم برگزیند، باید بیست وزیر معرفی کند تا در نهایت 21امین پذیرفته شود. باید دید آقای دکتر غلامی در راستای پاسخگویی به مطالبات مجلس آقای روحانی وجنبش های اجتماعی ودانشجویی چه گام هایی برمیدارد.
بنابراین باید دید امروز که ما با هم صحبت می کنیم جنبش دانشجویی باید واقعیت های جامعه را ببینند وکوشش کنند که باتوجه به واقعیتها نهادی مطالبه گر باشند وخواسته های خودشان را از وزیر علوم و رییس دانشگاه ها تقاضا کنند واین دو اصل اساسی راهمیشه مد نظر داشته باشند:1-استقلال مدیریت دانشگاه 2-تامین امنیت برای توسعه ی فعالیتهای جنبش دانشجویی.
در نامه ای که بنده اخیرا به آقای دکتر سلیمی رئیس دانشگاه علامه نوشتم به این نکته تاکید کردم که اگردولت در شرایط کنونی و وزیر علوم وروسای دانشگاه ها استقلال نداشته باشند ،نمی توانند آن دسته از فعالیت های موثر در رشد شخصیت اجتماعی دانشجویان که باید خارج از برنامه های علمی و تحصیلی باشند فراهم کنند ودر نتیجه قادر نخواهند بود فارغ التحصیلانی راکه برای آینده کشور مدیرانی لایق ودلسوزو شهروندانی وظیفه شناس و مفید که مناسب برای برنامه های توسعه ملی باشند، تربیت کنند.
بنابراین برای منافع ملی وآینده سرزمین خود و فرزندانمان هم که شده باید این حق مسلم استقلال نهاد دانشگاه را مطالبه کنیم.
*امسال دقیقا 60  سال از زمانی که شما فعالیت اجتماعی - سیاسی خودتان  را در  دانشگاه راآغاز کردید میگذرد. امروز ما دردانشگاه کسانی را داریم که تازه فعالیت سیاسی خودرا آغاز کرده اند.باتوجه به خاطرات آموزنده ای که از خودتان تعریف کردید برای این گروه چه توصیه هایی دارید؟
دانشجویان عزیز باید دوموضوع را ازهم تفکیک کنند۱_ اینکه شما به عنوان دانشجو باید برروی کار ورشته تخصصی خودتان متمرکز شوید تلاش کنید تا نمونه باشید زیرا دردهه های قبل کسانی که در جنبش های دانشجویی دانشگاه فعال بودند از دانشجویان  ممتاز بودند؛ مانند شهید دکتر چمران که در رشته خود جزو برترینها بود و بورس آمریکا گرفت یا دکتر ابراهیم یزدی، مهندس  عزت الله سحابی ، دکتر  مهدی بهادری نژاد و ... اینها همگی در دوران تحصیل خود جز برترین ها بودند و در بهترین دانشگاه های جهان تخصص گرفتند. بنابراین دانشجویان باید در این زمینه تلاش خود را داشته باشند، اما این لازم است ولی کافی نیست.
۲_باید تلاش کنند در دوران تحصیل در نهاد های مدنی مورد علاقه خودشان فعالیت داشته باشند و شخصیت فرهنگی و اجتماعی خودشان را بسازند. اگر شما در انجمن اسلامی عضو هستید  باید تلاش کنید بفهمید چرا مسلمان هستید و با معارف اسلامی و قرآن آشنا شوید. و در هر حال سعی کنید روحیه کار جمعی را درخود تقویت کنید و خصلتهای منفی فرهنگ استبدادی که در همه ما کم و بیش وجود دارد را در خود اصلاح کنید. خصلت هایی چون خود برتر بینی، تک روی و...که مانع از انجام کار جمعی و گروهی می شود. مجموعه این آموزش ها و فعالیتها می تواند در شکل گیری شخصیت های فرهنگی و اجتماعی دانشجویان ودرنهایت شخصیت سیاسی آنها موثر باشد .
در پایان دوباره تاکید می کنم دانشجویان باید مطالعه گر و مطالبه گر باشند تا بتوانند استقلال نهاد دانشگاه را در چهارچوب قانون اساسی  تامین  و آنرا حفظ کنند.

منبع: نشریه بامداد، گاهنامه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی انجمن اسلامی ترقی خواه-شماره ششم- پاییز 96 ( علی قاهری)