Saturday, January 20, 2018

پيام راهبردي بازرگان براي امروز ما

پيام راهبردي بازرگان براي امروز ما
محمد توسلي
شصت سال قبل زنده یاد  مهندس مهدي بازرگان سخنراني "احتياج روز" را در جشن  عيد فطر انجمن اسلامي دانشجويان در دانشكده كشاورزي كرج ايراد كردند[1]. پيام اصلي اين سخنراني  پاسخ به مبرم‌ترين مشكل فعاليتهاي اجتماعي و سياسي در جامعه امروز ما هم، هنوز هست. به ویژه در شرایط کنونی که کشور با بحران های سنگینی روبروست و لازمه خروج از این بحران ها گفت و گو و وفاق ملی است. برای این منظور ضروری است همه کسانی که دل در گرو منافع و امنیت ملی و التزام به قانون اساسی دارند باید بتوانند حول مطالبات ملی با هم همکاری جمعی و جبهه ای داشته باشند تا بتوانند به تدریج راه خروج از بحران های جاری را هموار سازند.
  مهندس بازرگان ریشه این مشکل فرهنگی جامعه ما را اين چنین  توضيح مي‌دهد :
" آنچه لازم‌تر و واجب‌تر از همه چيز است تربيت دموكراسي و امكان مجتمع شدن و همكاري است كه ما در اثر 2500 سال زندگي غيردموكراتيك و غيراجتماعي يعني انفرادي تحت رژيم استبدادي فاقد آن هستيم. نه مي‌توانيم دور هم جمع شويم و نه وقتي دور هم جمع شديم حاضر به گذشت و سازش و همكاري هستيم. پس بايد عجالتاً عملاً خود را براي فعاليت اجتماعي تربيت كنيم. اين افكار و استدلالها را بعداً در يك سخنراني جشن عيد فطر انجمن اسلامي دانشجويان در دانشكده كشاورزي كرج مطرح كردم و چاپ شده است "احتياج روز". 1
اين برداشت و جمع‌بندي مهندس بازرگان در پي تجربيات تلاشهاي فرهنگي‌ ـ اجتماعي دهه 20 و همكاريهاي دوره نهضت ملي ايران و به ويژه تجربيات همكاري‌هاي جمعي احزاب، گروههاي سياسي ـ اجتماعي و شخصيتهاي ملي و اسلامي در دوره نهضت مقاومت ملي، در دهه 30 بدست آمده است.
مهندس بازرگان در اين اثر با تحليل شكست‌ها و ناكاميهاي اجتماعي و سياسي ايرانيان بر نقطه ضعف غير اجتماعي بودن مردم تأكيد مي‌كند و آنرا بعنوان يك "خصلت عمومي " مورد نقد و بررسي قرار مي‌دهد و با استناد به آيات قرآن و معارف ديني و تجربه تاريخي كشورهاي توسعه يافته راهكارهائي براي مقابله با اين مشكل حاد و اساسي جامعه ما ارائه مي دهد.
مهندس بازرگان در اين اثر مي‌گويد "مرض بزرگ و موجب اساسي بدبختي‌ها و عقب‌افتادگيهاي ما همان علت يا عللي است كه در خاصيت انفرادي و خصلت خودبيني، خودخواهي و خودپرستي ما منعكس و متمركز گرديده است" و پيامدهاي اين خصلت مزمن ديرين را در مشكلات اجتماعي نشان مي‌دهد و مي‌گويد " هر جا كه افكار و منافع ملي و خير و خدمت واقعي است، تفرقه و مخالفت ساز كرده‌ايم ... اگر دشمن خارجي و ايادي داخلي او نيز جرأت يا فرصت خرابكاري را نكنند، خود ما به دست همديگر بزودي آنرا متلاشي خواهيم كرد.




چه بايد كرد !
مهندس بازرگان ضمن تشريح علل و موجبات خصوصيات تكروي و اعراض از كارهاي دسته جمعي ايرانيان بر ضرورت ايجاد بسترهاي لازم براي اصلاح خصلتهاي خودبيني، خودخواهي و خودپرستي و كسب تربيت اجتماعي و كار جمعي است
مهندس بازرگان در پاسخ به اين سئوال مهم آنروز كه امروز نيز عموماً مطرح مي‌شود كه چرا مطالبات تاريخي يكصد ساله ملت ما تاكنون محقق نشده و حال آنكه ساير ملل چون ژاپن كه يكصد سال قبل همزمان اصلاحات خود را با ما آغاز كرده‌اند، به اهداف خود نائل شده‌اند مي‌گويد : " در اين مملكت بسيار بودند و هستند كساني كه براي نجات ملت و ترقي مملكت درد مي‌كشند و چاره‌ مي‌جويند . غالب آنها منشاء بدبختي‌ها و مركز فساد را در اقليتهايي به نام هيئت حاكمه مي‌شناسند و تنها راه اصلاح را تعويض مقامات و تصرف قدرت سراغ مي‌دهند. شايد يكي از علل و عوامل خرابي و يكي از شرايط لازم براي اصلاح، همين ها باشد ؛ ولي اينها به هيچ وجه شرايط كافي نيست تا اكثريت مردم شخصاً سالم و صالح نباشند و مجتمعاً نتوانند همكاري نمايند، فساد عقيده و عمل افراد و اختلافات و مخالفتهاي اجتماع باعث خواهد شد كه نه تنها اصلاح و احياي كشور صورت نگيرد بلكه اگر اتفاقاً هم قدرت به دست صالحين و به اختيار ملت افتاد، بزودي  موجبات تلاشي و تباه از داخله مردم و رهبران بجوشد و دستگاه، چون كودتاي 28 مرداد، واژگون گردد.
مهندس بازرگان در جمع‌بندي مي‌گويد " احتياج روز و وظيفه ما در راه سعادت دنيا و آخرت، اقدام جدي عملي در اصلاح و در اجتماع نفوس است ... هر قدر در برابر مشكلات عظيم روزگار، دست تنهائي مأيوس كننده و وحشت‌آور است، اجتماع و اتحاد، قوت قلب و اميد مي‌دهد و پس از آنكه جمع شديم، هر قدر بحث و حرف، اختلاف و تفرقه ايجاد مي كند، كار و عمل ، صميميت و احترام مي‌آورد، هر قدر مجادله و مجامله سردي و ضعف مي‌آورد اقدامات مثبت مفيد، دلگرمي و قوت مي‌زايد،... هرچه مي توانيم بيشتر دور هم جمع شويم ، از كارهاي ساده و كوچك شروع نمائيم و به بزرگتر و مهمتر برسيم. "
بعد از دهه 30 و اقداماتي كه براي تأسيس و تقويت اولين نهادهاي مدني مدرن در ايران صورت گرفت، تحولات زيادي در دهه های بعدی در جامعه ما رخ داده است، در پي تلاشهاي پيگير و مستمر مهندس بازرگان ، همفكران او و ساير روشنفكران متعهد ايران در چند دهه گذشته، انقلاب اسلامي 57، دوم خرداد سال 76 و 8 سال تلاش اصلاح طلبان ايران، انتخابات سال 92 ، 94 و 96 امروز بايستي به اين سئوال پاسخ داده شود كه مطالبات تاريخي ملت ايران تا چه حد تحقق يافته است؟
در ايران آزادي، دموكراسي و حقوق بشر دغدغه اصلي و محور اصلي مبارزات يكصد ساله اخير مردم ايران برای تضمین دستیابی به این مطالبات بوده است. زيرا پيش نياز و تحقق برنامه‌هاي توسعه همه جانبه و پايدار جامعه را مشاركت آگاهانه و داوطلبانه مردم در عرصه‌هاي مختلف اداره كشور دانسته‌اند و براي تنظيم مشاركت مفيد و مؤثر مردم در سرنوشت و اداره امور جامعه ، باتوجه به زمينه هاي فرهنگي جامعه ايران و تجربيات بشري، ساز و كار دموكراسي (مردمسالاري) و تأمين آزادي و كرامت انسان را راهكار آن مورد تأكيد قرار داده‌اند. ولي از آنجا كه به پيش‌نيازهاي دموكراسي توجه كافي مبذول نشده است اين تلاشها با موفقيت مورد انتظار همراه نبوده است.

ويژگيهاي فرهنگ سياسي ايران مثل كيش شخصيت ، توطئه نگري ، خود بزرگ بيني ، خودخواهي ، شتاب در عمل (فرهنگ زور و زود) ، ضعف و ناتواني در همكاري، عدم استمرار كار گروهي، عدم مسئوليت پذيري در مقابل اعمال خود، انتقادناپذيري، عدم توجه به واقعيات و غيرعملي انديشيدن ـ و ساير عناصر و عواملي كه مانع ظهور و رشد دموكراسي است ـ گريبانگير تمام نيروهاي فكري جامعه ايران بوده است. روابط پدرسالارانه ، و قيموميتي در جامعه ايران محدود به حاكميت ها نبود، بلكه اين خصيصه در هر گوشه جامعه ايران يافت مي‌شود ، چه در سازمانهاي سياسي و چه در نهادهاي فرهنگي و انجمنهاي داوطلبانه و چه در روابط اجتماعي و فردي.
فرهنگ خودکامگی و قبيلگي و عدم توجه به فرهنگ ملي و ديني، عدم رعايت توازن ظريف بين گذشته و آينده يا سنت و مدرنيته ، عدم ايجاد آگاهي‌هاي لازم براي برنامه‌هاي پيشنهادي، تحميل برنامه‌هاي نوگرايانه بدون دخالت مردم در انتخاب و برنامه‌ريزي آنها ازجمله دلايل عدم موفقيت جنبش دموكراسي خواهي در ايران بوده است.
نوسازي فرهنگ سياسي ايران و تقويت نهادهاي مدني ـ علاوه بر آگاهي از موانعي كه بر شمرده شد‌‌ ـ‌ نياز به زمان داشته و بايد يك مسير تدريجي و تحولي را طي كنند. تحولات اجتماعي سريع سطحي‌، بي ريشه و ناپايدار و آماده بازگشت به عقب خواهد بود.
باتوجه به جوان بودن جامعه ما و نقش جوانان و زنان در برنامه هاي توسعه كشور، توسعه سازمانهاي داوطلبانه جوانان و زنان كه در سالهاي اخير از رشد قابل ملاحظه‌اي برخوردار بوده است، بايستي در كانون توجه برنامه ريزان اينگونه انجمنهاي داوطلبانه و مشاركتي قرار گيرد و بسترهاي لازم براي رشد و توسعه كمي و كيفي اينگونه نهادهاي مدني فراهم شود.
جمع‌بندي :
پيام " احتياج روز " مهندس بازرگان در شصت سال قبل امروز نيز با ابعاد وسيع و پيچيده‌تري "احتياج امروز" جامعه ماست. از يك سوي با تمرين كار جمعي و يادگيري آزادي و دموكراسي مي‌توان اين مشكل رفتاري و فرهنگي را كه مانع موفقيت كاركرد نهادهاي مدني است و اختصاص به جناح خاصي ندارد ـ برطرف نمود، تا بسترهاي لازم شكل گيري و توسعه نهادهاي مدني كه پيشنياز برنامه‌هاي توسعه مي‌باشد، فراهم گردد.
سازمانهاي داوطلبانه مشاركتي و احزاب سياسي از نهادهاي مدني مهم و مؤثر در توسعه هستند، كه هم هدف توسعه و هم ابزار توسعه مي‌باشند. سازمانهاي داوطلبانه مشاركتي محل مناسبي براي تمرين مشاركت و يادگيري تحمل نظرات ديگران در عمل جمعي هستند.
تحول اينگونه انجمنها را نمي‌توان يك شبه انتظار داشت . اين سازمانهاي اجتماعي داراي مراحل مختلف توسعه هستند. لازم است برنامه ريزان توسعه بر اين نكته توجه كنند و با مطالعه خصوصيات ساختاري و فرهنگي جامعه ايران و الگوهاي مشاركتي نهادينه شده موجود، باتوجه به ميزان ظرفيت پذيري آنان، در جهت توسعه و گسترش آنان اقدام كنند.
باتوجه به تحولات پيچيده جاري كشور‌ "احتياج روز"و مسئوليت روشنفكران متعهد امروز جامعه ـ در دهه نود ـ بسيار پيچيده تر و گسترده تر از شرايط دهه سي كشور است كه شادروان مهندس بازرگان آنرا عنوان كرد .
1-    «احتیاج روز» در مجموعه آثار 8 مهندس مهدی بازرگان چاپ شده است.
منبع: روزنامه ایران – 30 دی 96




(1) سال 1336

تاریخ قضاوت می کند

گفت و گو با محمد توسلي:
تاریخ قضاوت می کند
٢٩ دي سال ۱۳۷۳ مهندس مهدي بازرگان، نخست‌وزير دولت موقت و دبيركل نهضت آزادي درگذشت. بازرگان در اعمال و کنش خود هميشه به آينده توجه داشت. اين توجه دو آبشخور داشت؛ اول اینکه او دنيا ديده‌تر و واقع‌بين‌تر از آني بود که پيامد بسياري از اعمال لحظه‌اي را درنظر نگيرد و دوم، او به‌گونه‌اي عمل مي‌کرد که در آينده هم عملش قابل دفاع باشد. همين منش، بازرگان را در تاريخ معاصر ما به يکي از چهره‌هاي مهم و البته «الگو» تبديل کرده است. به‌همين‌دليل به سراغ يار و همراه هميشگي او محمد توسلي رفتيم تا خط‌مشي بازرگان را در خلال رويدادهاي بعد از دولت موقت تا دي ۷۳ بررسي کنيم. او در دوران جنگ چگونه از ارزش‌هاي موردنظر خود دفاع کرد؟ در قبال وقايع سياسي اين دوره چه واکنشي داشت؟ محمد توسلي جوانه‌زدن تخم «اصلاح‌طلبي» را حاصل کوشش بازرگان مي‌داند.
 ‌ چندي بعد از استعفاي مهندس بازرگان، همه‌پرسي قانون اساسي برگزار شد و بعدتر هم اولين انتخابات رياست‌جمهوري. مهندس بازرگان و نهضت آزادي در قبال اين دو انتخابات چه موضعي گرفتند و چطور با آن‌ روبه‌رو شدند؟ درباره انتخابات رياست‌جمهوري مي‌دانيم که مهندس بازرگان تمايل داشتند نامزد انتخابات شوند اما در نهضت آزادي رأي نياورد، ماجرا از چه قرار بود؟
شايد بهتر است ابتدا به اين نکته اشاره شود که چرا دولت موقت استعفا داد. به‌خاطر تداخلي که نهادهاي ديگر در کار دولت داشتند، قبل از آبان
۵۸ دو يا سه بار ديگر هم درخواست استعفا داده شده بود. آن‌قدر اين تداخل و پيامد‌هاي سوءمديريتي آن گسترده بود که در شوراي انقلاب تصميم گرفتند که دولت موقت و شوراي انقلاب ادغام شوند و به‌طور مشترک مديريت کشور را تصدي کنند تا اين‌گونه‌ تداخل‌ها حذف شود. همان موقع در سالگرد جشن پيروزي انقلاب الجزاير، مهندس بازرگان به‌همراه دکتر يزدي و دکتر چمران، به آن کشور سفر کرده بودند. در حاشيه آن سفر با برژينسکي درباره مطالبات دولت ايران از آمريکا مذاکراتي داشتند. هم‌زمان شاه براي معالجه به آمريکا رفته بود و اين نگراني در ايران مطرح بود که توطئه‌اي در سفر شاه به آمريکا نهفته و بيماري او بهانه باشد. در ۱۳ آبان هم دانشجويان خط امام سفارت آمريکا را اشغال کردند. استعفاي دولت موقت که مطرح شد، ابتدا رهبر فقيد انقلاب نپذيرفتند. اما بعد از اينکه متن استعفا از صداوسيما خوانده شد، استعفاي مهندس بازرگان را پذيرفتند. اين‌نکته خيلي مهم است که چرا به‌رغم فضاي ملتهبي که به‌وجود آمده بود که حتي وزرا مي‌گفتند ما ديگر امکان ورود به وزارتخانه‌هايمان را نداريم، [امام] نمي‌خواستند استعفا را بپذيرند. فضاي چپ و ضددولت موقت فراگير شده بود. به‌طور خلاصه‌ مي‌توان گفت دليل اين بود که حزب جمهوري اسلامي که به‌دنبال قدرت بود، هنوز آمادگي تصدي دولت را نداشت. به‌همين علت شوراي انقلاب با مديريت آقاي بني‌صدر دولت را اداره مي‌کرد.
در چنين شرايطي مهندس بازرگان يک سخنراني دارند که خداحافظي ايشان از دولت موقت محسوب مي‌شود. نکاتي آنجا وجود دارد که به‌نظر من خيلي آموزنده است. نکات آن سخنراني، فضاي خداحافظي مهندس بازرگان و پيامي که در آن سخنراني وجود دارد، خيلي مفيد است. در چنين فضايي هر آدمي که کمي خودخواهي مي‌داشت، بايد سياست را مي‌بوسيد و مي‌گذاشت کنار. اما ايشان اين کار را نکرد، چرا‌که دنبال مسائل شخصي و گروهي نبود؛ ايشان به‌دنبال منافع ملي و آينده کشور بود. چه کرد؟ باز هم همکاري‌هاي خود را در شوراي انقلاب ادامه داد. خيلي مهم است که باوجود تمام مسائلي که پيش آمده بود، عضو شوراي انقلاب ماندند. حتي آيت‌الله خميني ايشان را در پي اختلافاتي که در دوران بني‌صدر پيش آمد، به‌عنوان يکي از اعضاي شوراي حکميت انتخاب کردند.
برای توضیح انتخابات ریاست‌جمهوری بايد یک توضيح مقدماتي‌ بدهم تا ريشه مسائل خود را نشان دهد. در سال
۵۶ نهضت تجديد سازمان کرد، آقاي مهندس سحابي هم از زندان آزاد شد. بعد از پيروزي انقلاب هم جمعي از دوستان ما از خارج به کشور بازگشتند. آقاي خميني بعد از تشکيل دولت موقت گفتند که مهندس بازرگان بايد مستقل از نهضت آزادي قبول مسئوليت کند؛ نهضتي‌ها هم اخلاقا به اين حرف عمل کردند. مثلا بنده که شهردار تهران بودم، در آن مدت در هيچ کار تشکيلاتي‌ نهضت مشارکت نکردم و تمام تمرکزم بر خدمات مديريت شهري بود. مهندس بازرگان و بقيه دوستاني هم که در دولت بودند، همين ‌طور عمل‌کردند.به اين معنا نهضت مظلوم واقع شد؛ چون تمام رهبران و جمعي از کادر آن که مسئوليت داشتند، کار سياسي و تشکيلاتي نمي‌کردند. آقاي مهندس سحابي و جمعي که مسئوليت نداشتند، نهضت را اداره مي‌کردند. نگاه مهندس سحابي با توجه به اينکه چندين سال در زندان بودند، با نگاه مهندس بازرگان و ديگران در زمينه‌هاي اقتصادي تفاوت‌هايي داشت. بعد از دولت موقت آقاي مهندس سحابي ترجيح دادند ديگر با نهضت همکاري نکنند. بنابراين با جمعي از دوستانشان در همان آذر ۵۸ استعفاي کتبي خودشان را به مهندس بازرگان دادند. اين مسئله خصوصي بود. وقتي که بحث انتخابات رياست‌جمهوري مطرح شد، نگاه مهندس بازرگان اين‌طور بود که استعفا ندهيد، اما آقاي مهندس سحابي خودشان نامزد رياست‌جمهوري شوند. آقاي مهندس سحابي آمادگي نداشتند- به‌خاطر اينکه زندان بودند و احتمالا به‌لحاظ شرايط خانوادگي آمادگي نداشتند- و گفتند آقاي دکتر حبيبي نامزد شوند. دليلش اين بود که جمعي که با مهندس سحابي بودند نگاه راديکال و چپ داشتند و فکر مي‌کردند که دکتر حبيبي مي‌توانست نگاه اقتصادي و اجتماعي موردنظر آنها را دنبال کند. وقتي اين گزينه در شوراي نهضت مطرح شد و تقريبا با اکثريت ضعيفي آقاي حبيبي رأي آوردند، مهندس بازرگان بسيار ناراحت شدند. درخصوص آن رويداد، قبلا يادداشتي نوشته‌ام و توضيح دادم چرا مهندس بازرگان آن شب را تلخ‌ترين شب زندگي خود دانستند.  
 ‌ يعني اگر مهندس بازرگان با جدايي طيف چپ نهضت‌آزادي موافقت مي‌کردند، در شوراي مرکزي نهضت آزادي رأي مي‌آوردند و در اولين انتخابات رياست‌جمهوري نامزد مي‌شدند؟
بله، اما مهندس بازرگان اصلا علاقه‌مند نبودند آنها از نهضت بروند. ما هميشه به‌دنبال جذب بوديم. مهم اين است که مهندس سحابي از چنان شخصيت منصف و با سلامت نفسي برخوردار بودند که در سال‌هاي بعد به‌دفعات گفتند که در مواردي که من با بازرگان اختلاف‌نظر داشتم، حق با بازرگان بود. اگر متن و دلايل استعفاي
۱۴ نفري را که از نهضت جدا شدند – که در خاطرات دکتر محمدمهدي جعفري چاپ شده است- ببينيد، متوجه مي‌شويد که مهندس بازرگان حق داشت بگويد: آن رخداد «تلخ‌ترين شب زندگي من بود».
آقاي دکتر حبيبي با توجه به فضايي که با اشغال سفارت پيش آمده بود، در جريان انتخابات، عضويتش را در نهضت تکذيب کرد. اين خيلي براي ما سنگين بود. ايشان در اروپا با نهضت همکاري نزديک داشتند و به‌عنوان عضو نهضت کانديدا شده بودند. به‌خاطر چالش‌هاي سياسي‌اي که در دوران تبليغات رياست‌جمهوري به‌وجود آمده بود، حتي عضويت خودشان را هم در نهضت تکذيب کردند. اين اتفاقات تجربه تلخي براي نهضت بود.
بعد از انتخابات رياست‌‌جمهوري، انتخابات مجلس مطرح بود. نهضت، ستادي به نام «هم‌نام» تشکيل داد. در ليستي که نهضت براي انتخابات منتشر کرد، به‌جاي اينکه فقط اعضاي خودش را معرفي کند، افراد توانمند ديگري را هم معرفي کرد؛ مثل آقاي هاشمي‌رفسنجاني و ديگران. اين خيلي مهم است، چراکه نهضت نگاهي جمع‌گرا به منافع ملي داشتند و هيچ‌وقت به‌دنبال منافع شخصي و گروهي نبودند که فقط از اعضاي خودشان در ليست قرار دهند.
 ‌‌ در خود نهضت ‌آزادي اختلافي براي معرفي افراد خارج از حزب وجود نداشت؟
مخالفتي به خاطر ندارم. وقتي به افراد ليست «هم‌نام» نگاه مي‌کنيد، مي‌بينيد همه شايسته هستند. کوشش شده بود که بهترين کساني که مي‌توانند مردم تهران را نمايندگي کنند در ليست قرار گيرند. باوجود نگراني‌اي که ما داشتيم- بعد از تبليغات و افشاگري‌هايي که شده بود
– آقاي مهندس بازرگان با يک ميليون‌و ۴۴۷ هزار رأي، نفر سوم شدند. غير از ايشان دکتر سحابي، دکتر يزدي، احمد صدرحاج‌جوادي، مهندس صباغيان، مهندس معين‌فر و مهندس سحابي همه در دور اول رأي آوردند.
 و بعد ماجراهاي خرداد سال ٦٠ پيش آمد... .
قبل از اينکه وارد مسائل خرداد
۶۰ و پيامد‌هاي آن بشوم، اين‌ نکته را بايد بگويم که اولين کنگره نهضت بعد از انقلاب – که سومين کنگره نهضت بعد از تجديد سازمان بود – در تيرماه ۵۹ برگزار شد. مصوبات اين کنگره خيلي مهم است. در آن کنگره شوراي مرکزي و دفتر سياسي نهضت انتخاب شدند. فضاي سياسي سال ۵۹ خيلي ملتهب بود؛ باوجوداين در مصوبات و خط‌مشي‌هاي کنگره تصريح شده که راهبرد ما «مبارزه قانوني، علني، مسالمت‌آميز و پرهيز از خشونت است». اين خيلي مهم است که نطفه اوليه جنبش اطلاح‌طلبي از تيرماه سال ۵۹ کاشته شد. عملکرد نهضت بعد از بسته‌شدن فضاي سياسي در پي وقايع خرداد ۶۰ هم در چارچوب همين گفتمان بود. در تحليل رويدادهاي بعد از انقلاب، حادثه خرداد ۶۰ يکي از مقاطع بسيار مهم است. بعد از انقلاب همه گروه‌ها به دنبال قدرت بودند؛ چه جريان چپ مارکسيست، چه جريان چپ اسلامي و چه روحانيت. بعد از وقایع خرداد ٦٠ مابقي رويدادهاي مجلس اول را که دنبال کنيد، مي‌بينيد مهندس بازرگان، دکتر سحابي، احمد حاج‌سيدجوادي و ديگران براي ورود به مجلس از کريدوري از منتقداني که شعارهايي چون «مرگ بر بازرگان» و «مرگ بر ليبرال» سر مي‌دادند، عبور مي‌کردند.
اگر اينها افرادي بودند که نگاه شخصي داشتند، بايد با اعتراض مجلس را ترک مي‌کردند. اما نه‌تنها ترک نکردند بلکه تمام اين فشارها را تحمل کردند. چرا؟ براي اينکه مسئوليت نمايندگي مردم تهران را برعهده داشتند. رسانه‌ها خيلي از اتفاقات مجلس اول، از جمله سخنراني مهندس صباغيان و اتفاقاتي را که در پي آن افتاد مطرح مي‌کنند اما به‌نظر من اين يک وجه احساسي مسئله است. مهندس بازرگان در چنين فضايي، چند سخنراني انجام دادند و از گفتمان آزادي‌خواهي و دموکراسي‌خواهي و از ضرورت برگزاري انتخابات آزاد و سالم دفاع کردند. اين خيلي مهم است. در آن شرايط مهندس بازرگان از فضاي نطق پيش از دستور استفاده و به وظايف تاريخي خودشان عمل مي‌کردند. آن نقش چه بود؟ آگاهي‌بخشي و تلاش براي اينکه نگذارند نگاهی که اصلا به حقوق شهروندي و آزادي و مجلس باور ندارد، حاکم شود.
مجلس اول که تمام شد، بازهم کنار ننشستند. از سال
۶۲ تا ۶۷، در انتخابات مجلس دوم و سوم همواره ما در دفتر نهضت - در خيابان مطهري- سمينار تشکيل مي‌داديم؛ سمينار تأمين آزادي و سلامت انتخابات. قانون اساسي را توضيح مي‌داديم که انتخابات ‌آزاد يعني چه، سلامت انتخابات يعني چه و در چه شرايطي بايد انتخابات برگزار شود.
 ‌ بعد از مجلس اول ديگر نامزد انتخابات‌ نشديد تا انتخابات چهارم رياست‌جمهوري در سال ۶۴... .
شرايط مناسب نبود. ما شرايط را حتي براي نامزدي هم مناسب نمي‌ديده‌ايم. در اسناد نهضت اين نکات هست. در تمام انتخابات‌ بيانيه و خط‌مشي خودمان را توضيح داده‌ايم. حتي به سمينارهايي که تشکيل مي‌داديم، حمله مي‌کردند، خراب مي‌کردند و داستان‌هاي اين‌چنيني زياد بود.
 ‌ انتخابات‌ها را تحريم مي‌کرديد؟
هيچ‌گاه واژه «تحريم» را به‌کار نبرديم و تنها مي‌گفتيم که ما در چنين انتخاباتي شرکت نمي‌کنيم. آنچه در اين دوران (يعني از خرداد
۶۰ تا سال ۶۷) مهم بود و محور برنامه‌هاي نهضت را تشکيل مي‌داد، پاسداري از آرمان‌هاي اوليه انقلاب، مطالبه اجراي اصول قانون اساسي و آگاهي‌بخشي بود. خروجي مجموعه تلاش‌هاي آگاهي‌بخش مهندس بازرگان و يارانشان در نهضت آزادي، رشد جنبش اجتماعي و آگاهي جامعه بود؛ به‌طوري که در دوم خرداد مردم بين دو گزينه مطرح، «نه» بزرگي به نماينده محافظه‌کار دادند. در انتخابات ۷۶ بحث رأي اعتراضي مطرح شد و طبيعي بود که وقتي آقاي خاتمي بحث توسعه سياسي را به ميان آوردند، رأي اعتراضي ما به سبد رأي آقاي خاتمي ريخته شد.
 ‌ اما نهضت آزادي در سال ۷۶ مشخصا از آقاي خاتمي حمايت نکرد و رأي سفيد داد.
قبل از اين انتخابات گروهي به اسم «تلاشگران» به‌وجود آمده بود، جمعي از اعضاي نهضت و شخصيت‌هاي ملي بودند که در بيانيه‌اي با توجه به رد صلاحيت نامزدهاي خودشان - آقايان مهندس معين‌فر، مهندس سحابي و دکتر يزدي - اعلام رأي اعتراضي کردند اما وقتي در جريان تبليغات انتخابات مواضع توسعه سياسي آقاي خاتمي مشخص شد، عملا رأي اعتراضی به نام آقاي خاتمي نوشته شد. گفتمان مهندس بازرگان و عملکرد نهضت آزادي همواره جامعه‌محور بوده، نه قدرت‌محور. اين فرايند آگاهي‌بخشي‌ و توسعه جنبش اجتماعي در دهه ٦٠
  موجب شد که جامعه با آگاهي و هوشمندي با «نه بزرگ» خود به نامزد محافظه‌کاران ۲۰ ميليون رأي به آقاي خاتمي بدهد. جنبش اصلاحات يکدفعه خلق نشده، بلکه در فرايندي به تدريج توسعه پيدا کرده است. اين جنبش اجتماعي در دوره‌هاي بعد هم توسعه پيدا کرد. اما برگرديم به انتخابات رياست‌جمهوري سال ۶۴.
 ‌ آقاي توسلي! سال ۶۲ نهضت‌ آزادي بيانيه‌اي درخصوص دستگيري و دادگاهي‌شدن اعضاي حزب توده دارد. اين بيانيه خيلي تند است و در تضاد با مواضع آزادي‌خواهانه‌ نهضت آزادي. ماجرا چه بود؟ چرا از دستگيري و اعترافات تلويزيوني اعضاي حزب توده استقبال کرديد و از الفاظي مانند «حزب خائن توده» استفاده کرديد؟ مرحوم بازرگان چقدر در تأييد متن بيانيه نقش داشتند؟
متن اين بيانيه که در تاريخ ٢٠ ارديبهشت ٦٢ صادر شده است، خواندني است و انعکاس واقعيت‌ها و عملکرد نفاق‌آميز حزب توده و خيانت به آرمان‌هاي انقلاب و منافع ملي بود. ببينيد در زندان سال
۴۳ به بعد که سران و رهبران نهضت بازداشت شدند و بعد به برازجان فرستاده شدند، با حزب توده هم‌بند بودند. خاطرات عمويي و ديگران را بخوانيد؛ روابط انساني‌ که مهندس بازرگان و دکتر سحابي و ديگر اعضاي نهضت با اينها داشتند را ببينيد. اما وقتي مسائل کلان اجتماعي و منافع ملي مطرح مي‌شود، بحث چيز ديگري است. مهندس بازرگان که بعد از شهريور ۲۰ کار اجتماعي خودشان را شروع کردند، به‌لحاظ اعتقادي بزرگ‌ترين چالش خود را مارکسيسم و حزب توده مي‌دانستند. آنها فضاي جامعه را اشغال کرده بودند. به‌رغم اين مسئله، مهندس بازرگان به‌عنوان رئيس دانشکده فني و استاد دانشگاه و يک کنشگر فرهنگي و اجتماعي و در بعد سياسي، همواره با همه مناسبات دموکراتيک داشتند و کوشش مي‌کردند که آنها فکرشان را مطرح کنند. اما حزب توده از قبل از انقلاب، از دي و بهمن ۵۷ تمام سازمان خود را به داخل ايران آورد و همان‌طور که آقاي کيانوري توضيح مي‌دهند، واژه «مرگ بر ليبرال» را آنها مهندسي و طراحي کردند. آنها شعار «مرگ بر بازرگان» و «مرگ بر ليبرال» را در مدارس، نهادها و حتي نماز جمعه با عوامل نفوذي خودشان ديکته کردند.
آنها اين تحليل را داشتند که تکنوکرات‌ها و مديران انقلاب را حذف کنند و براین باور بودند که روحانيت هم پوسته‌اي بيش نيست که با يک ضربه از بين مي‌رود. اما اينها با مسائل فرهنگي ايران آشنا نبودند که روحانيت ريشه در جامعه ما دارد و اين‌طور نيست که با حذف تکنوکرات‌ها و تضعيف مديريت انقلاب و ناکارآمدکردن آن، خودشان بتوانند به قدرت برسند. بعد از اينکه اسناد جاسوسي حزب توده را آقاي عسکراولادي از پاکستان گرفتند، البته پاکستان رابط بود و اسناد را انگلستان به آنها داده بود، اعضاي حزب توده دستگير شدند. حزب توده نقش دوگانه‌ و منافقانه‌اي در انقلاب بازي کردند. آنها در دوران انقلاب دو جبهه تعريف مي‌کردند، جبهه‌
متحد انقلاب و جبهه متحد ضد انقلاب. خودشان و حزب جمهوري‌ اسلامي را جبهه انقلاب و خط امامي مطرح مي‌کردند و نهضت و مجاهدين و بقيه را به‌عنوان جبهه ضدانقلاب مطرح مي‌کردند. به‌لحاظ فکري آنها هميشه محترم بودند، اما ضرباتي که حزب توده به انقلاب و منافع ملي زد، به‌هيچ‌وجه قابل جبران نيست. مهندس بازرگان بعد از تغيير ايدئولوژي مجاهدين در سال ۵۴ کتابي دارند به عنوان «علمي‌بودن مارکسيسم». بعد از تغيير مواضع مجاهدين حملات تندي به بازرگان شد. حملات ‌‌آن‌قدر تند بود که آن مواضع براي اعضاي قديمي مجاهدين خلق هم قابل‌خواندن نيست. ولي مهندس بازرگان در آن کتاب به صورت نظري مسئله را باز کرد که چرا ما با مارکسيسم مخالفيم. پس آنجايي که بحث نظري بود ايشان کتاب مي‌نوشتند و بحث مي‌کردند اما اينجا که ضربات سنگيني به منافع ملي زدند، طبيعي بود که اين‌طور واکنش نشان دهند.
 ‌ مي‌رسيم به سال ۶۴  و نامزدشدن آقاي بازرگان.
بعد از حمله صدام به خاک ايران، همه توافق داشتند که بايد از کشور دفاع کرد و همه هم بايد حضور داشته باشند و اين وظيفه ملي و ديني است. اما بعد از آزادي خرمشهر تمام تحليل‌ها نشان مي‌داد که ادامه جنگ در راستاي منافع ملي ما نيست. از خرداد
۶۱ و پيروزي در خرمشهر تمام اظهارنظرهاي نهضت خصوصي و خطاب به شوراي عالي دفاع بود. از سال ۶۴ جنگ به بحران رسيد و از آن سال به بعد تمام بيانيه‌هاي ما سرگشاده ‌شد. ٥٣ نشريه راجع به جنگ داريم؛ از ۶۴ تا ۶۷ که آخرين آنها «هشدار» است که به قلم مهندس بازرگان نوشته شده است. توصيه مي‌کنم مستقل از محتوا به‌لحاظ نگارش آن مطلب خوانده شود. مهندس بازرگان نامه هشدار را با ذره‌ذره وجود خود نوشته‌اند و البته هزينه سنگيني هم براي آن پرداخته شد. امروز که اسناد و مدارک جنگ منتشر شده است، مي‌بينيم از همان سال ۶۴ بحث‌ها درخصوص اينکه ديگر خزانه خالي شده است و امکانات جنگي لازم وجود ندارد، مطرح ‌شده است.
در اين فضا، سال
۶۴ مهندس بازرگان و دوستان ما احساس تکليف کردند که بايد در عرصه سياسي حضور داشته باشند. مهندس بازرگان با تبادل نظري که جمعي از نيروهاي ملي با ايشان انجام دادند، تصميم گرفتند که در انتخابات رياست‌جمهوري ثبت‌نامه کنند تا شايد بتوانند جلوي خيلي از هزينه‌هاي سنگيني را که براي تداوم جنگ بر کشور تحميل مي‌شود، بگيرند. آقاي مهندس بازرگان ثبت‌نام کردند. تصور اينکه ايشان رد صلاحت شود، وجود نداشت.
  سفر شما و مهندس بازرگان به آلمان بعد از اين اتفاق است؟
بله بعد از اين اتفاق بود، عرض مي‌کنم. اما آن انتخابات خروجي‌هاي خوبي داشت، انتخابات جمعي را دور هم جمع کرد و «جمعيت دفاع از آزادي و حاکميت ملت ايران» تشکيل شد.
 ‌ محوريت اين جمعيت با مرحوم بازرگان بود؟
طبيعي بود، نهضت و مهندس بازرگان محوريت داشتند. آقاي بازرگان، دکتر يزدي و دکتر سحابي، از نيروهاي ملي آقاي اردلان- وزير دارايي دولت موقت- و بخشي از نيروهاي ملي نزديک به نهضت مانند مهندس معين‌فر عضو اين جمعيت بودند. اين جمعيت با بيانيه‌هايي که در سال‌هاي ٦٤ تا ٦٩ مي‌داد، نقش مؤثري در آگاهي‌بخشي جامعه داشت. آخرين بيانيه آن چه بود؟
 ‌ نامه سرگشاده ٩٠ امضايي.
آن نامه چه بود؟ زمان رياست جمهوري آقاي هاشمي‌رفسنجاني نوشته شد. نامه را اگر بخوانيد خيلي مؤدبانه و حقوقي از آقاي هاشمي خواسته شده بود که اصول فصل سوم قانون اساسي يعني حقوق اساسي ملت را اجرا کنند و در حوزه اقتصادي هم تذکر داده بود که اين استقراض‌هايي که مي‌کنيد به لحاظ اقتصادي توجيه‌کردنی نيست و نياز به بازنگري دارد. بعد از اين نامه
۲۴ نفر از امضاکنندگان بازداشت شدند! بعد از مدتي هم ۹ نفر از آنها، به زندان محکوم شدند. آقاي هاشمي در مصاحبه با مجله لوموند گفتند ما کسي را به‌خاطر امضاي نامه نگرفتيم و اينها پرونده جاسوسي داشتند. آقاي محمد يزدي هم در خطبه نماز جمعه همين حرف را زدند. در‌صورتي‌که در پرونده ما تنها امضاي آن نامه بود. خدمات جمعيت داستان مفصلي است. شما امضاهاي پاي‌ آن نامه را ببينيد، همه شخصيت‌هاي ديني و ملي مطرح آن را امضا کرده بودند.
ببينيد در مواردي مثل پرونده آقاي اميرانتظام، ردصلاحيت مهندس بازرگان يا همين دستگيري‌هايي که بعد از نامه
۹۰ امضايي رخ داد، آيا هيچ موقع مهندس بازرگان با مسئولان و چهره‌هاي حکومتي ديدار و صحبت کردند؟
هم آقاي دکتر يزدي هم آقاي مهندس بازرگان و هم آقاي دکتر سحابي ديدار و گفت‌وگو داشتند. مثلا براي مسئله گروگان‌گيري آقاي دکتر سحابي در ديدار با آیت‌الله خميني به گريه مي‌افتند که چرا اينها را نگه داشته‌ايد؟!
 ‌‌ پس ملاقات حضوري هم داشتند؟
بله، مخصوصا يک دوره‌اي آقاي دکتر يزدي ملاقات‌هايي داشتند. البته به‌تدريج محدوديت هم ايجاد شده بود. ولي باتوجه به محدوديت‌هايي که وجود داشت، آقاي بازرگان دو جور نامه مي‌نوشتند؛ يک نامه‌هاي خصوصي به آیت‌الله خميني بود که منتشر نمي‌کردند و يک نوع نامه که تعمدا منتشر مي‌کردند؛ مثل «هشدار». درباره «هشدار» بايد بگويم که سال
۶۷ آنقدر هزينه‌هاي جنگ بالا رفته بود که همه بايد از اين روند مطلع مي‌شدند.
به سفر آلمان اشاره کرديد. کنگره جهاني «شرق‌شناسان» براي يک همايش در شهر «ورتسبورگ» آلمان از آقاي بازرگان دعوت کرده بودند. در دفتر سياسي اين سؤال مطرح شد که مهندس بازرگان به اين سفر بروند يا نروند. مهندس بازرگان در اثر «سير تحول قرآن» نظرات جديدي را مطرح کرده بودند که علمي‌بودن نظم لفظي و موضوعي آن را نشان مي‌دهد و علاقه‌مند بودند که اين بحث‌ها در سطح جهاني هم مطرح شود. در دفتر سياسي بحث بود که چه کسي مهندس بازرگان را همراهي کند، که گفتند کسي برود که با زبان آلماني آشنا باشد. پس قرعه به نام من افتاد. جزئيات اين سفر را قبلا در خاطراتي گفته‌ام و در اختيار هست.
 ‌ بله درست است اما به‌نظرم مي‌تواند کمي بيشتر هم باز شود. شما واقعا مشکلي براي خروج از کشور نداشتيد؟ در خارج از کشور با چه افراد و مسائلي روبه‌رو شديد؟
هيچ مسئله‌اي براي خروج پيش نيامد. آن موقع بحث ممنوع‌الخروجي مطرح نبود. ميزبان ما پرفسور فلاطوري بود، اصلا خود ايشان ما را به همايش دعوت کرد. فلاطوري از مجتهداني بودند که به آلمان رفتند، دکتراي فلسفه گرفتند و در سال
۵۴ مرکز فرهنگي‌ کلن آلمان را تأسيس کردند. جمعي از دوستان ازجمله خود من هم عضو هيئت امناي آن مرکز فرهنگي بودم.
درباره اين سفر دو بحث مطرح است؛ يکي خود کنگره و استقبالي است که از اولين نخست‌وزير دولت انقلاب شد و بحث دوم هم حواشي سفر است. حاشيه اصلي اين بود که مسعود رجوي و منافقین به‌دنبال اجراي پروژه‌اي بودند. اولين کاري که کردند در همان جلسه‌اي که مهندس بازرگان سخنراني داشتند، بلافاصله يک تيمي از خبرنگاران بين‌المللي آمدند که با ايشان مصاحبه کنند. بعد متوجه شديم که هدف از مصاحبه اين بود که در پايان مصاحبه که فيلم مي‌گرفتند، نامه رجوي را رسما به مهندس بازرگان بدهند؛ البته ما بعدا متوجه شديم. مهندس بازرگان همان‌جا به آنها گفت که اين يک سفر علمي است و من با هيچ کس مصاحبه نمي‌کنم. اما آنها دست‌بردار نشدند. در روزهاي بعد صحنه‌اي تدارک ديده بودند، مي‌دانستيم مسائل خطير است و براي اينکه با آن صحنه‌سازي‌ها برخورد نکنيم، با يک تمهيدي از «ورتسبورگ» خارج و راهي کلن شديم. دفتر آقاي فلاطوري آنجا بود. اين‌قدر سازمان‌يافته عمل مي‌کردند که همه‌جا بودند. از طريق آدم‌هايي که در کلن داشتند، خواستند نامه را تحويل دهند که مهندس بازرگان گفتند که من با کسي ديداري نمي‌کنم. خانم دکتر زهرا بازرگان، دختر مهندس بازرگان در آمستردام مستقر بودند. ما به آنجا رفتيم و به ايستگاه راه‌آهن که وارد شديم، دونفر با لباس خيلي شيک نامه‌اي را به آقاي بازرگان دادند. ما نمي‌دانستيم چه بود اما بعد که بازکرديم، ديديم نامه رجوي است.
 ‌‌ آقاي اميني که درخواست ديدار داشتند، آقاي علي اميني بودند؟
بله. خيلي‌ها درخواست ديدار داشتند ولي آقاي مهندس بازرگان هيچ‌کدام را نپذيرفتند. آقاي بازرگان فرصت‌طلب نبود، همان چيزي را که مي‌گفت عمل مي‌کرد. همان‌طور که بعد از انقلاب هم که آیت‌الله خميني گفته بود مجلس مؤسسان تشکيل مي‌دهيم و در اساس‌نامه شوراي انقلاب هم پيش‌بيني شده بود، اما عده‌اي گفتند نه نيازي نيست و همين‌ پيش‌نويس قانون اساسي دولت موقت را تصويب كنيم و به رفراندوم بگذاريم. اما مهندس بازرگان بر اجراي تعهدات تأکيد داشت.
 ‌ اين‌ نکته را مي‌خواستم بپرسم اما گذشتيم و گذاشتم براي آخر، یکی از صاحب‌نظران بعد از درگذشت آيت‌الله هاشمي صحبتي درخصوص ايشان داشتند و در آن گفتند که هاشمي به بازرگان پيشنهاد داده بود که پيش‌نويس قانون اساسي را مستقيما به رفراندوم بگذارد، اين خاطره را تأييد مي‌کنيد؟
بله.
 ‌ چرا اين ‌کار را نکردند؟
يکي اينکه نقض پيمان بود. دوم اينکه آنها مي‌خواستند اين دوره فعلا بگذرد. ولي نقض پيمان مهم است، وقتي يک‌ بار نقض پيمان کنيد ديگر مانعي پيش‌رو نمي‌بينيد.
اما برگردیم به بحث سفر، مهندس بازرگان به نامه مسعود رجوی پاسخ مستقیم ندادند. اما یک پیام به ایرانیان خارج کشور دادند که خیلی مهم است؛ [با این مضمون] که این سفر علمی بوده و کسانی که سوال دارند ما در ایران پاسخ‌گوی آن‌ها هستیم اما «مبارزه در ایران است و در خارج کشور جای مبارزه نیست». رجوی در نامه خود پیشنهاد کرده بود که مهندس بازرگان با تمام خانواده و دوستان  خود به خارج بیایند و ما مادام‌العمر تمام هزینه‌ها زندگی‌شان را تامین می کنیم. با خواست خدا و شناختی که از رجوی در زندان دهه ۵۰ داشتم ، آن سفر یک سفر تاریخی شد. البته ما با دوستان خودمان در ایران هم ارتباط داشتیم. تصمیمات و بیانیه با هماهنگی دفتر سیاسی نوشته شد.
پس در دهه ۶۰ دغدغه مهندس بازرگان و نهضت بیشتر بر مسئله جنگ متمرکز بود...
باید به حوادث دیگری هم اشاره کنم. سال ۶۷ بعد از  نشریه «هشدار» مسائل مهم دیگری هم اتفاق افتاد. بعد از نامه هشدار در خرداد ۶۷ دفتر نهضت را بستند و سه تن از مدیران نهضت را دستگیر کردند. می‌خواستند همه را بازداشت کنند که آقای خمینی گفتند سه نفر را کاری نداشته باشید: مهندس بازرگان، دکتر سحابی و دکتر یزدی. قرعه افتاد به سه نفر بعد: آقای مهندس صباغیان، آقای خسرو منصوریان و من. مجموعه رویدادهایی که بین بسته‌شدن دفتر نهضت در خرداد تا ۲۲ بهمن ۶۷ که ما از زندان آزاد شدیم واجد اهمیت است. در آن شرایط باز هم مهندس بازرگان و نهضت آزادی با کمی تاخیر طی بیانیه‌ای به رویداد‌های دیگر سال ۶۷ واکنش نشان دادند که در اسناد نهضت هم هست.
بگذارید این خاطره را هم نقل کنم؛ مواضع نهضت مورد انتقاد بود و می‌گفتند که شما به‌نفع صدام کار می‌کنید و روحیه رزمندگان را تضعیف می‌کنید. چنین بحث‌هایی آن موقع مطرح بود. ما که زندان بودیم آقای محمد جواد مظفر که مدیرکل مطبوعاتی وزارت ارشاد بودند، بعد از پذیرش قطع‌نامه سه مصاحبه با مسئولان شورایعالی دفاع انجام دادند. یکی با آقای موسوی‌اردبیلی، یکی با آقای هاشمی و یکی با آقای خامنه‌ای، سه نفری که نقش اصلی را در شورایعالی دفاع برعهده داشتند. او سوال می‌پرسد که اگر امروز در سال ۶۱ بودید جنگ را ادامه می‌دادید یا نمی‌دادید؟ آقای هاشمی خیلی شفاف گفتند «هرگز ادامه نمی‌دادیم». آقای موسوی‌اردبیلی گفتند «ادامه نمی‌دادیم». آقای خامنه‌ای هم با نرمی چنین گفتند. آن موقع این مصاحبه‌ها در روزنامه اطلاعات و کیهان با تیتر درشت چاپ می‌شد و ما هم که زندان اوین بودیم این روزنامه‌ها را برایمان می‌آوردند. من به افسرنگهبان و مسئول آن‌جا می‌گفتم «ما چرا زندان هستیم ما هم که همین حرف‌ها را می‌زدیم»! تاثیر این مصاحبه بر روی خانواده شهدا و اسرا باعث شد که اقای خمینی نهیب بزنند و غائله را بخواباندند. آقای مظفر هم به زندان افتادند. ببینید وقتی شما نگاه راهبردی و تحلیلی دارید در آینده نیز موضع و گفتمان شما قابل دفاع است.
دوباره بپرسم که آقای بازرگان در طول این مدت در هیچ کدام از سختی‌ها و مشکلاتی که پیش آمد مستقیما با مسئولین دیدار داشتند؟
این سوال خوبی است. تمام ارتباط ما در دهه ۶۰ تا ۷۳ مکتوب است. نامه‌های متعددی به آقای موسوی اردبیلی که رییس‌قوه قضاییه بودند نوشتیم. به دفعات به آقای هاشمی نامه نوشتیم. این نوع ارتباط بود، در خصوص بازداشت‌ها به‌خصوص بازداشت سال ۶۹ که برای مهندس بازرگان خیلی مهم بود - برای این‌که خبرهای ناگواری هم از زندان بیرون می‌آمد به‌طور مستقیم از پسر خودشان آقای مهندس عبدالعلی که زندانی بود اطلاعات را دریافت می‌کردند - به‌دفعات نامه نوشتند.
‌ مسئله آخر هم این‌که، در سال‌های بعد از درگذشت مرحوم بازرگان چپ‌های خط امامی که تخاصم شدیدی با نهضت داشتند آرام آرام پوست انداختند و به گفتمان اصلاح‌طلبی نزدیک شدند. در این مسیر شاهد رنگ باختن آن تخاصم و شروع هم‌کاری بین این دوجریان سیاسی هستیم. آیا در زمان مهندس بازرگان، مخصوصا بعد از انتخابات مجلس چهارم که فرآیند حذف چپ‌ها آغاز شده بود و چند نفر از آن‌ها هم به زندان افتادند، آیا آقای بازرگان نظر یا تحلیلی در خصوص این جناح یا آینده آن داشتند؟ آیا هیچ وقت چهره سرشناسی از چپ‌های خط امام سراغ مرحوم بازرگان آمد؟
این را یادم هست که آقای عبدی که از زندان آزاد شدند، من به ملاقاتشان رفتم. خیلی هم تعجب کرده بودند. روابط انسانی آقای بازرگان خیلی قوی بود. خیلی مسائل انسانی را رعایت می‌کردند. از این طرف هم در طول سال‌ها بعد از دولت موقت به دفعات افرادی با ایشان دیدار داشتند و از ایشان طلب حلالیت کردند.
آن‌چیزی که در حافظه‌ام مانده است بحث نویسندگان روزنامه کیان است. آن‌ها نویسندگان کیهان بودند و از خط امامی‌های تند. آن‌ها بعدها در یکی از شماره‌های کیان یک یادداشت تاریخی نوشتند. آن مطلب نوعی عذرخواهی است و دقیقا در زمانی نوشته شد که خط‌مشی آن‌ّها در حال تغییر بود. جریان سنتی هم نقد خیلی تندی به آن‌ها کرد که این حرف‌ها چیست که می‌زنید؟ این‌ّها روشنفکرانی بودند که به گفتمان بازرگان بازگشتند.
منبع: شرق – 28 دیماه 96 – (حسين جلالي) 



Friday, January 12, 2018

اصلاح‌طلبی تنها راهبرد واقع‌بینانه است

گفت و گو با دبیر کل نهضت آزادی ایران:

اصلاح‌طلبی تنها راهبرد واقع‌بینانه است

راهکار اصلی بازگشت به قانون اساسی است

هرمز شریفیان ـ گفت و گو با یکی از مدیران انقلاب، حال و هوای خاص این شخصیت‌ها را می‌طلبد، سرمایه‌هایی که در مدیریت کلان انقلاب حضور داشته و بیش از سن خیلی از ما گفت‌وگوی خبری کرده و با زیر و بم پرسش و پاسخ آشنا و در یک کلام رسانه‌شناس‌اند. برای مصاحبه به اتاقی دعوت شدیم که فضای سنگینی داشت.گفت: این «اتاق انقلاب» است.آیت‌الله طالقانی، شهیدان بهشتی، باهنر، دکتر یدالله سحابی، مهندس مهدی بازرگان، احمد صدر حاج سیدجوادی،  دکتر ابراهیم یزدی و بسیاری از چهره‌های موثر انقلاب در این اتاق حضورداشته‌اند».اتاقی که پس از 4 دهه وقتی زیر سقف آن می‌نشینی، وزن و سنگینی آن را حس می‌کنی! «پلاکاردهای راهپیمایی‌های روزهای تاسوعا و عاشورای سال 1357 عموما از این اتاق به دست مردم رسید و بسیاری از تصمیم‌های دوران انقلاب در این اتاق و زیر همین سقف گرفته شد». در بیان خاطره‌ای کمتر شنیده شده به همدلی گفت که در سال 1336، دانشجوی ورودی دانشکده فنی دانشگاه تهران بوده و نخستین سخنرانی مرحوم مهندس بازرگان را در سالن اجتماعات دانشکده کشاورزی کرج به خاطر می‌آورد.پس از 6 دهه هنوز چشمانش از بردن نام بازرگان برق می‌زند.  چهار سال پس از آن کودتای ننگین و فضای سنگین امنیتی، برای نخستین بار مهندس بازرگان سخنرانی می‌کند.این سخنرانی به همت انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران و به مناسبت جشن عید فطر و پس از دو مرحله بازداشت ایشان  برگزار شده بود، یعنی درست 60 سال پیش.
«سخنرانی تحت عنوان «احتیاج روز» ایراد شد و هنوز احتیاج امروز جامعه ماست و در مجموعه آثار مهندس بازرگان و در جلد هشتم چاپ شده و خلاصه آن این است که درد ما کجاست؟ درد ما از خودمان و دوایمان در خودمان است. مشکل ما مشکل فرهنگ استبدادی است، تکروی‌ها، خودخواهی‌ها و خودبرتربینی‌ها و منیت‌هاست که سبب می‌شود ما  نتوانیم کار جمعی کنیم و این از پیامدهای فرهنگ استبدادی است». این مهم‌ترین پیامی است که مرحوم بازرگان برای نسل جدید به یادگار گذاشته تا بتوانیم روحیه جمعی داشته باشیم.چون روحیه فردگرایی به آزادی و دموکراسی نخواهد انجامید.
گفت‌وگو با یکی از نزدیک‌ترین یاران نخستین نخست‌وزیر پس از انقلاب، مهندس «محمد توسلی»، جانشین بزرگانی چون «مهدی بازرگان» و «ابراهیم یزدی» که خود نیز پیشینه مبارزه و زندان را در کارنامه دارد، بیشتر نوستالژیک است، اما در عین حال او، با چند دهه تجربیات گذشته خود، از زوایایی مشکلات جاری کشور را مشفقانه بیان می‌کند که کمتر کسی از نیروهای سیاسی تا به حال در مورد آن سخن گفته است. توسلی که در دولت موقت به عنوان شهردار تهران مشغول به کار بود، از اقدامات خود در روزهای نخست انقلاب نیز می‌گوید.
در ادامه نظرات   مهندس «محمد توسلی» را می‌خوانید.
گروه سیاسی ـ موضوع روز سیاسی کشور، اعتراض‌های اخیر است.پرسش‌ها از جایی آغاز می‌شود که چرا این اعتراض‌ها شکل گرفت، ریشه‌های آن در کجاست و راهکارهای برون‌رفت از این بحران چیست؟
«اعتراض‌ها از روز 7 دی ماه از مشهد آغاز شد و به شهرهای دیگری مثل نیشابور و کاشمر تسری یافت و سپس بیش از 70شهر که عمدتا کوچک و پراکنده هستند، درگیر اعتراض‌ها شدند».
«معمولا در گذشته، اعتراض‌ها بیشتر در تهران و کلان‌شهرها بروز پیدا می‌کرد و این پدیده جدیدی است که باید به آن توجه شود.اعتراضات اولیه مربوط به مال‌باختگانی بود در واکنش به سیستم بانکی و به تدریج قشرهای دیگری که اغلب نسل جوان هستند به آنها پیوستند.جوانانی که فاقد شغل بوده و عمدتا تحصیلکرده هستند».
در این مواقع واکنش‌های بعضا تندی صورت گرفت آیا این واکنش‌ها صرفا اقتصادی ـ معیشتی بود؟
«وقتی اعتراض‌ها ادامه پیدا می‌کند به تدریج شعارها و مطالبات جدیدی مطرح می‌شود که جا دارد آنها مورد بررسی قرار گیرند.همزمان با این اعتراض‌ها با سه واکنش مواجه هستیم.نخستین واکنش، واکنش دولت است و آقای رئیس جمهور اعلام می‌کند که ملت باید حق اعتراض داشته باشد و باید امکان اعتراض برای شهروندان فراهم شود که این بسیار مهم است».
«دومین واکنش زمانی است که اعتراض‌ها ادامه پیدا می‌کند و گروه‌هایی که با نظام جمهوری اسلامی مخالف‌اند، از این فرصت استفاده کرده و در رسانه‌های خود به این اعتراض‌ها دامن می‌زنند.اما واکنش سوم و مهم‌تر این است ـ کسانی که در منطقه به دنبال ایجاد بحران هستند مثل آمریکا، اسرائیل و عربستان، خیلی شفاف و روشن واکنش نشان داده و شخص ‌ترامپ به صورت روشن از این اعتراض‌ها حمایت کرده و اعلام می‌کند که دولت ایران باید حق اعتراض را برای مردمش محترم بشمارد که البته، انگیزه این دسته از موضع گیری‌ها قابل تامل و بررسی است».
«به طور خلاصه این شروع اعتراض‌ها است و واکنش‌هایی که به دنبال آن ادامه یافت.وقتی اعتراضات مردمی و به حق قشرهای محروم جامعه مطرح می‌شود، با مداخله کسانی که منتظر فرصت‌اند تا اهداف خود را دنبال کنند، روبرو می‌شود و طبیعتا افرادی در درون کشور نیز آب به آسیاب آنان می‌ریزند و این آغاز درگیری‌ها و برخوردها است که شمار زیادی کشته، مجروح و بازداشتی در پی داشته است».
وقتی امکان تفکیک اعتراض و آشوب در چنین فضایی وجود نداشته باشد چگونه می‌توان بین این دو دسته فرق گذاشت؟
«فضای امنیتی، فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی و محدودیت‌هایی از این دست، حاصل بینش افرادی است که تصور می‌کنند با این گونه کارها موضوع اعتراض خاتمه پیدا می‌کند اما راه‌های دیگری برای گذر از این محدویت‌ها وجود دارد و عملا محدودیت‌ها را بی تاثیر کرده است».
نقش احزاب کمرنگ است
اینجا با نبود یا کمرنگی احزاب روبه‌رو هستیم.اگر احزاب فعالیت راحت‌تری داشتند می‌توانستند در غالب میتینگ به این اعتراض‌ها سامان دهند، به نظر شما یکی از دلایل بی نظمی این است؟
«کمبود و عدم حضور احزاب و نهادهای مدنی ریشه‌دار در گسترش ناآرامی‌ها بسیار چشمگیر است. چون یک حزب سیاسی می‌تواند با دریافت مجوز تجمع، حامیان خود را کنترل کند تا به صورت قانونی به اعتراض بپردازند و در صورتی که از کنترل خارج شود این حزب است که مسئولیت آن را برعهده دارد.» از سوی دیگر، احزاب مستقل و نهادهای مدنی دارای پایگاه اجتماعی، می‌توانند در اقناع افکار عمومی و توصیه به خشونت‌پرهیزی موثر واقع شوند».
«یکی از پارامترها این است که احزاب و نهادهای مدنی در قانون اساسی و در جامعه ما، یعنی هم در ساختار حقوقی و حقیقی قدرت سیاسی و هم در عرصه عمومی نقش پررنگی ندارند و اگر هم هستند، احزاب فصلی و کم‌رنگی‌اند.اگر طبق اصل 26 قانون اساسی، نهادهای مدنی و احزاب در جایگاه طبیعی خود بودند؛ آنها بودند که این اعتراض‌ها را مطرح کرده و پاسخگو می‌شدند چون اعتراض‌ها شکل قانونمند به خود می‌گرفت، در صورتی که الان، ابتکار عمل در فضایی سیال قرار داشته و بسته به موقعیت‌ها در اختیار افراد و جریاناتی قرار می‌گیرد که لزوما به منافع ملی متعهد نیستند یا ممکن است که جهت‌گیری دمکراتیک نداشته باشند».
بیکاری،یکی از ریشه‌های بحران
یکی از بحران‌های امروز جامعه ما بیکاری است آن هم جوانان فارغ‌التحصیل از دانشگاه که در اعتراض‌های اخیر هم کم نبودند.این بیکاری چرا باید به چنین بحرانی تبدیل شود؟
«آنچه که به طور مسلم در شعارهای معترضان منعکس می‌شود این است که ریشه اصلی مشکلات، بحران اقتصادی است.پیامدهای این بحران، بیکاری نسل جوان و تحصیلکرده جامعه ماست به خصوص متولدان دهه‌های 60 و 70 که پس از انقلاب به دنیا آمده‌اند و وارد عرصه کاری جامعه شده‌اند.»
«ما پس از انقلاب چند حادثه مهم را از سر گذراندیم.به نظر من نخست اشغال سفارت آمریکا که یکی از پیامدهای آن 8 سال جنگ تحمیلی و دیگری، زمینه‌های افزایش جمعیت  و نیاز به شغل برای جوانان بود که دولت‌های بعدی نتوانستند به شکل درست اشتغال ایجاد کنند که یکی از دلایل اصلی و اساسی آن وجود موانع جدی برای سرمایه‌گذاری خارجی به‌دلیل وضعیت سیاست داخلی کشور و بالا بودن ریسک آن بود جذابیتی برای سرمایه‌گذاران نداشت ودولت‌ها هم به‌دلیل محدودیت‌های سیاسی که در واقع این موانع داشتند نتوانستند براین مشکل فائق آیند».
«به خصوص حد فاصل سال‌های 1384 تا 1392 که نه تنها شغلی ایجاد نشد بلکه مشاغل زیادی هم از بین رفت.این واقعیات موجب شد که در سال 92 و 93 حدود 5 و نیم میلیون بیکار داشته باشیم ضمن اینکه سالانه نیاز به یک میلیون شغل جدید داریم که 700 هزار تن از آنان فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها هستند که شمار زیادی نیز شغل دائم ندارند و این نیز هشداری جدی است و این بحران‌ها نیاز به یک شهامت تاریخی در عملی ساختن جراحی سیاسی و اقتصادی و اصلاح ساختاری در مدیریت کشور دارد و کار آسانی نیست و نیاز به تلاش همه‌جانبه دارد».
یعنی بحران امروز فقط اقتصادی است؟
«خیر. علاوه بر بحران اقتصادی، بحران سیاسی، فرهنگی و اجتماعی نیز وجود دارد که بخش اقتصادی آن در اعتراضات اخیر برجسته شده است. در بخش بحران اجتماعی و فرهنگی با نسلی روبه‌رو هستیم که علیرغم مشکلاتی که باآن روبروست نسبت به سرنوشت کشورش بی تفاوت نیست، حضور چشمگیر این نسل در انتخابات گذشته نشان ازعلاقه و حساسیت نسبت به ایران داشت.وقتی جوانان با عدم تحقق وعده‌ها، محدودیت‌های اجتماعی وف سادهای نهادینه مواجه می‌شوند که همه روزه توسط مقامات وروزنامه‌ها اعلام می‌شود و اقدام عملی درجهت رفع آنها نمی‌بیند نقش خودش را در اداره جامعه بی‌اثر می‌داند؛ به طورطبیعی امید به آینده را که بزرگترین سرمایه اجتماعی است از دست می‌دهد. درحالی که جوان می‌بیند که کشوری ثروتمند با ذخایر نفت، گاز، منابع طبیعی و انسانی سرشار دارد و پرسشی برایش مطرح می‌شود که چرا شرایط باید این چنین سخت باشد؟ وقتی این شرایط برای جوان پیش می‌آید احساس حقارت کرده و شکاف فاحش طبقاتی را حس می‌کند به خصوص نسلی که در دوران انقلاب و جنگ، هزینه‌هایی در سطح ملی پرداخت کردند و برخی از مطالبات و وعده‌های مطرح در انقلاب که قرار بود در جامعه حاکم شود را نمی‌بیند».
وعده‌های محقق نشده
متاسفانه آقای روحانی چه در سال 92 و چه 96، وعده‌هایی دادند که تحقق نیافت.البته این یک اصل نیست و در تمام دنیا سیاستمداران همیشه نمی‌توانند وعده‌های خود را عملی کنند آیا این عدم تحقق وعده نقشی در نارضایتی‌ها دارد؟
«در جریان انتخابات ریاست جمهوری، آقای روحانی وعده‌هایی به مردم می‌دهند که نمی‌توانند به آن عمل کنند. وقتی مردم آن را پیگیری می‌کنند می‌بینند که بخشی از وعده‌های محقق نشده برعهده دولت است، اما مشخص است که دولت در بخش اعظم آن و طبق گزارش‌هایی که می‌دهد، اختیاری ندارد و شهروند ایرانی وقتی این را می‌بیند احساس حقارت کرده و شروع به بیان اعتراض می‌کند، در حالی که بدون شغل و آینده، چیزی هم برای از دست دادن ندارد. آقای رئیس جمهور اعلام کرد، 200هزار میلیارد از 360هزار میلیارد بودجه دولت در اختیار ایشان نیست! اینجا برای نسل جوان باز هم سوال پیش می‌آید که این مقدار پول کجاست و همین نکته مهم زمینه را برای اعتراض فراهم می‌کند».
با این اوصاف چه راهی پیش روی نسل جوان ایران قرار دارد؟
«نسل جوان در شرایط کنونی با 4 بحرانی که نام بردیم تنها 2 راه حل پیش رو دارد یا باید از کشور خارج شود که زمینه جذب نخبگان جوان ما در کشورهای توسعه یافته بسیار فراهم است. آمار رسمی از جذب 180 هزار نخبه در سال به کشورهای توسعه یافته مانند آمریکا، کانادا، استرالیا و کشورهای اروپایی خبر می‌دهد».
«طبیعی است همه جوانان نمی‌توانند چنین شرایطی داشته باشند برای همین در هر فرصتی مطالبات انباشته شده در وجودشان را بروز می‌دهند و این یکی از ریشه‌های بروز مشکلات اخیر است که باید به آن به صورت دقیق پرداخته شود».
قیاس امروز با دیروز
با توجه به پیشینه  مبارزات شما با رژیم شاه و حتی دستگیری‌های شما، آیا شرایط امروز و دیروز قابل قیاس است؟ نقاط افتراق در کجاست؟
«اگر امروز به نظر من با این 4 بحران اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی روبه‌رو هستیم، پیش از این هرگز بحران اقتصادی و اجتماعی در مقیاس کنونی نداشتیم. بحران‌هایی که پیش از این وجود داشت بحران‌های سیاسی و فرهنگی بود. وقتی از تیرماه 57 که اعتصابات در ادارات، کارخانجات و بخش خصوصی آغاز شد، کمیته‌هایی با کمک بازاریان تشکیل شده بود که با توجه به شرایط مطلوب اقتصادی، حقوق کارگران و کارکنانی که اعتصاب می‌کردند پرداخت می‌شد، یعنی جامعه ما مشکل اقتصادی نداشت. مشکل ما استبداد حاکم و نقش ساواک در سرکوب مخالفان بود».
«بحث جشن‌های 2500 ساله، جشن هنر شیراز و تغییر تقویم که با باورهای بومی و دینی مردم در تضاد بود، از مشکلاتی بود که باعث اعتراضات مردم در آن دوران شد. این دو بحران از دوران نهضت مشروطه آغاز و ادامه آن با نهضت ملی ایران شکل گرفته بود و در سال1341 نیز روحانیت وارد عرصه مبارزه شد و جنبش‌های مسلحانه نیز بروز پیدا کرد. در کنار آن، اقدامات آگاهی‌بخشی که روشنفکران دینی داشتند مانند مرحوم مهندس بازرگان، آیت‌الله طالقانی، دکتر یدالله سحابی و نقش دکتر شریعتی و نقشی که روحانیت بعد از 15 خرداد 42 داشت. اینها همه جنبش‌های اجتماعی بودند و به رغم ضربه‌ای که جنبش مسلحانه در سال 1354 خورد، اما جنبش اجتماعی پابرجا ماند و مدیریت و رهبری‌ای که وجود داشت و تدابیر اندیشیده شده باعث شد تا مردم ما بتوانند انقلاب را به ثمر برسانند. ضمن اینکه شرایط امروز با آن دوران اصلا قابل مقایسه نیست و هیچ شباهتی وجود ندارد و نکته‌ای که بسیار مهم است این است که بحران‌های فعلی بسیار پیچیده‌تر از آن دوران است».
راهکار؛ بازگشت به قانون اساسی است
به نظر شما و با وجود تکرار اعتراضات و تجربه نگرفتن از آن، در حال حاضر چگونه می‌شود این بحران را مدیریت و به قول برخی، جمع کرد؟
«با وجود بحران‌های شدید و چشم‌اندازهای مبهمی که وجود دارد، راهکار واقع‌بینانه بازگشت به قانون اساسی است. در قانون اساسی راهکارهای لازم پیش‌بینی شده تا بتوانیم با اتکا به آن حرکت کنیم.در اصل 56 قانون اساسی، حاکمیت ملت کاملا تبیین شده و گمان می‌کنم یکی از کلیدی‌ترین اصول قانون اساسی همین اصل است. این اصل، برگرفته از آموزه‌های قرآنی است که انسان را بر سرنوشت خود حاکم دیده و دارای اختیار و آزادی معرفی می‌کند.این تفکر در قانون اساسی ما دیده می‌شود. چون کسانی که قانون اساسی را تبیین کردند بر آموزه‌های قرآن اشراف داشتند. چنانکه خداوند در آیه 25 سوره مبارکه حدید فرموده: (ما پیامبران خویش را با نشانه‌های روشن فرستادیم و همراهشان کتاب و میزان ( تشخیص حق از باطل) را نیز نازل کردیم تا مردم به عدالت برخیزند)، یعنی همه پیامبران را با کتاب و میزان که ابزار آگاهی بخشی است فرستادیم تا « لیقوم الناس بالقسط» «ناس» که در اینجا فاعل است، اقامه قسط بکنند».
اصول دیگر قانون اساسی هم مغفول مانده و می‌تواند راهگشا باشد به آنها هم اشاره می‌فرمایید؟
«اصول فصل هفتم قانون اساسی، اصول شوراهاست یعنی کار مردم را باید به دست مردم سپرد. در این 4دهه چه اتفاقی افتاده که ما نتوانستیم  این اصول بدیهی و راهبردی قانون اساسی را که متعارف و هماهنگ با تجربه بشری است، به طور کامل و موثر پیاده کنیم. به نظر می‌رسد همان مشکلی که در انقلاب مشروطه وجود داشت هنوز ادامه دارد یعنی دو نگاه یکی نگاه «آخوند خراسانی» و دیگری نگاه «شیخ فضل‌الله نوری» همچنان ادامه پیدا کرده است. البته تا خرداد سال 1360 این مباحث مطرح نبود، اما پس از خشونتی که توسط قدرت‌طلبان سازمان مجاهدین خلق بر جامعه نو پای بعد از انقلاب تحمیل شد و به خودشان و منافع ملی ضربات سنگینی وارد کردند موجب شد تا برخی صاحبان این نگاه و پیروان فکری سنت شیخ فضل‌الله نوری بر برخی امور اجرایی مسلط شوند. این نگاه آن طور که باید عملا به حقوق شهروندی باور ندارد. برای مثال اصل 26 قانون اساسی که به طور شفاف فعالیت احزاب را علی‌الاطلاق آزاد اعلام کرده و هیچ شرطی از جمله گرفتن مجوز و پروانه فعالیت در آن مطرح نشده، تا کنون مورد عمل قرار نگرفته است».
اجرای کامل قانون شوراها
«قانون کمرنگ شده شوراها تا سال 1377 اجرا نشد و در این سال به همت سید محمد خاتمی به صورت نیم‌بند آغاز به کار کرد که کار بزرگی بود تا ناکارامدی آن مشخص شود که جایگاه مردم در اداره شهر کجاست.
مشکل اصلی ما در این بود که برخی به جایگاه شهروندی مردم اعتقاد نداشتند، حتی آقای روحانی نیز با احتیاط این موضوع را مطرح کرده‌اند و می‌بینیم که هنوز به نتایج مفیدی نرسیده‌اند. اگر این مشکلات را به عنوان ریشه اصلی بپذیریم پس راه‌حل واقع بینانه مسایل امروز جامعه می‌تواند بازگشت به قانون اساسی باشد. به عبارت دیگر، ما بحران و بلکه ابربحران‌های زیادی در حوزه اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و محیط زیست داریم، اما خروج از تمام این بحران‌ها، در گام نخست، راه حل سیاسی دارد. تا حقوق قانون اساسی به رسمیت شناخته نشود، راه‌حل‌های صرفا اقتصادی عملا موثر نخواهند بود. توسعه سیاسی در ایران هنوز هم به عنوان راهبردی بنیادین و  پیش‌نیاز سایر گونه‌های توسعه مطرح است. تاکید می‌کنم که اصلاح‌طلبی تنها راهبرد واقع‌بینانه و متناسب با بحران‌های کنونی است که می‌تواند در مسیر تقویت فرآیند دموکراسی موثر و مفید باشد. راهکارهای غیراصلاح‌طلبانه که به فروپاشی نظام می‌اندیشند، هیچ تضمین و آینده‌ روشنی را برای امنیت و منافع ملی و حفظ تمامیت ارضی ایران ارائه نمی‌دهند. البته برخی مواضع اعلام شده از سوی افراد یا جریانات اصلاح‌طلب در طول سالیان گذشته و حتی در همین اعتراضات ایرادات اساسی داشته است اما باید میان اصلاح‌طلبان و اصلاح‌طلبی فرق گذاشت. اصلاح‌طلبی تنها مشی و مسیری است که ما به آن باور داریم».
شما به عنوان نخستین شهردار پس از انقلاب در همان دوران کوتاه دولت موقت چه کردید؟
«در اسفند 57 ما به عنوان مدیران انقلاب می‌خواستیم مطالباتی را که مردم از انقلاب داشتند پیاده کنیم؛ در این راستا دو اقدام صورت گرفت.گام اول این بود که می‌گفتیم ما دولت موقت هستیم و باید ساختار و قانون را اصلاح کنیم تا مردم در شهر تهران حاکم باشند و شهردار خود را انتخاب کنند. با تجربه‌ای که از کشورهای اروپا و آمریکا داشتم و دیده بودم که مردم چگونه شهر را اداره می‌کنند، ساختار 12 منطقه بی‌نظم موجود را تغییر دادیم، به صورت علمی 20منطقه جدید مشخص کردیم که 343 محله در آن دیده شده بود. این قانون تنظیم شد و شخص مرحوم مهندس بازرگان به دقت آن را ویرایش کرد و بالاخره قانون آن در مهرماه 1358 به تصویب شورای انقلاب رسید که همان مدیریت واحد یا مدیریت یکپارچه شهری بود.این دید وجود داشت تا تمام خدماتی که مردم نیاز دارند باید در اختیارخودشان باشد مانند آب، برق، بهداشت، محیط زیست، امنیت و ...همه در اختیار مردم به صورت حکمرانی محلی بود و تنها بحث‌های قانون‌گذاری و نهادهای نظامی و امنیتی و نظارت عمومی در اختیار دولت مرکزی قرار داشت. در تمام دنیا، کشور‌های توسعه یافته و حتی در حال توسعه، دولت‌ها کوچک و چابک هستند و کارها به دست مردم سپرده می‌شود.هیچ کشوری را در جهان سراغ نداریم که با ساختار کنونی مدیریت کشور ما بتواند توسعه پیدا کند و به مطالبات مردم پاسخ دهد. با توجه به چنین چالش‌هایی در مدیریت شهر‌ها در سال 1393 لایحه مدیریت شهری در وزارت کشور دولت یازدهم تهیه شد و به رغم کار فشرده کارشناسی در دوره جدید هیچ گزارشی در خصوص پیگیری این لایحه راهبردی ارائه نشده است».
با ناکارآمدی برخی بخش‌ها و نبود فرمان اجرایی در دست دولت چه باید کرد؟
«وقتی دولت، باد کرده و حقوق کارکنان خود را هم به سختی پرداخت می‌کند و بودجه عمرانی‌اش عملا صفر است، چگونه می‌تواند با بحران اقتصادی دست و پنجه نرم کند، آیا این امکان‌پذیر است؟ همانطور که اشاره شد راهکار موثر، بازگشت به قانون اساسی، اصلاح ساختار مدیریت کشور، سپردن کار مردم به دست خودشان که زمینه‌ای است برای گشودن بحران‌های کشور و مهم‌تر از همه بحران‌های اقتصادی است چون با حل شدن بحران اقتصادی، بحران‌های اجتماعی و فرهنگی نیز به مرور حل خواهد شد».
اعلام جزئیات بودجه مفید بود
«کار مفید آقای رئیس جمهور این بود که این بار شفاف‌تر از گذشته ابعاد مختلف بودجه منتشر شد و مردم در جریان قرار گرفتند که این هزینه‌ها در کجا خرج می‌شود. اکنون فرصتی است تا نمایندگان مردم در مجلس و دولت یک تجدید نظر اساسی روی بودجه انجام دهند و این کار را هم می‌توانند بکنند چون دولت و مجلس اعتراض مردم را دیده و شنیده‌اند و در حالی که افزایش قیمت‌ها هم که عملی نیست و درآمد اضافی ایجاد نمی‌کند بنا بر این باید دنبال راه حل‌های دیگری باشند. تمام اعتباراتی که مردم به آن نیاز ضروری ندارند  می‌تواند حذف شود. یکی از بندهای بودجه مربوط به نهادهای فرهنگی وابسته به برخی موسسه‌های عقیدتی است که بحث مهمی است و اظهار نظرهای زیادی توسط برخی از مراجع و علمای حوزه در این مورد شده و چه خوب است که این بحث باز شود. آیا روحانیت در جایگاه رسالت آگاهی‌بخشی خود، پیامبر اکرم را الگو قرار می‌دهد؟ آیا پیامبر اسلام(ص) و امامان(ع) که پیشوایان و الگوی ما هستند برای برنامه آگاهی‌بخشی خود دستمزد و اجری از مردم می‌گرفتند؟ آموزه‌های  قرآن به این موضوع تاکید روشنی دارد:  [وَ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى‌ رَبِّ الْعالَمِينَ (شعراء آیه 109) یعنی در قبال رسالت آگاهی‌بخشی انبیاء پاداش و اجری از مردم نخواسته‌اند جز از پروردگار جهانیان. اگر این اصل را که اصلی قرآنی و مبتنی بر تجربه تاریخی است بپذیریم، حوزه‌ها و روحانیت ما و همه نهادهایی که کار فرهنگی انجام می‌دهند در جایگاه نهاد‌های مدنی نباید  وابسته به بودجه عمومی باشند. حوزه و روحانیت که نقش تاریخی در تحولات گذشته داشته‌اند همواره به عنوان نهادهای مدنی در عرصه عمومی حضور داشته‌اند و با حمایت‌های مردمی اداره می‌شدند. در چنین روندی است که می‌توانند به رسالت آگاهی بخشی خود در عرصه عمومی موفق عمل کنند. مگر سایر نهادهای مدنی از بودجه‌های عمومی و دولتی استفاده می‌کنند، تعریف نهاد مدنی این است که باید وابسته به مردم باشد در تاریخ هم می‌بینیم که حوزه تشیع همواره وابسته به مردم بوده و بودجه‌ای از دولت دریافت نمی‌کرده و بنابراین بهتر است تا اصالت تاریخی خود را حفظ کند و مردم از طریق وجوهات و کمک‌های مالی و با طیب خاطر و رضایت نیازهای طبیعی این نهاد را تامین کنند که در این صورت اعتبار آن بیش از پیش می‌شود».
«از منظر دیگر این پرسش مطرح است که آیا در این 4 دهه که از اعتبارات دولتی استفاده شده، وضعیت فرهنگی، ایمانی و اعتقادی مردم بهتر شده است؟ بدون ‌تردید اگر با هر شاخصی نگاه کنیم و نظر هر آدم منصفی را بپرسیم به این جمع‌بندی می‌رسیم که میزان اعتقادات دینی مردم از دهه 60 تا دهه 90 به نتیجه مطلوب و مورد انتظار نرسیده است. پس صرف این هزینه‌ها وقتی نتوانسته آن نگاه را تامین کند بهتر است به مبانی قرآنی بازگردیم و حوزه و روحانیت را نهاد مدنی تلقی کنیم.این راهکاری است که اعتماد مردم را به دولت و نظام افزایش می‌دهد در عین حال کاری است که ارزش و شأن روحانیت را بیش از پیش بالا می‌برد و این راهکاری راهبردی است که تحولی در نگاه مردم به دولت و نظام پدید خواهد آورد و نه فقط به لحاظ اقتصادی بلکه به لحاظ فرهنگی و اجتماعی نیز می‌تواند آثار بسیار مفیدی در جامعه در پی داشته باشد».
 راه‌حل‌های موجود برای برون رفت از این شرایط چیست؟
مشکل دیکر تفسیر نظارت استصوابی در قانون اساسی است که نیاز به اصلاح دارد. با این وضعیت کسانی وارد مجلس می‌شوند که جرات اظهار نظر و اعتراض ندارند و چند نفری هم که شجاعانه خواسته‌های مردم را مطالبه می‌کنند، تذکر می‌گیرند که در صورت چنین اظهار نظرهایی در دوره‌های بعد تایید صلاحیت نخواهند شد.
رکن چهارم دموکراسی اکنون چه وضعیتی دارد؟
«باید سازوکاری برقرار شود تا مردم بتوانند به راحتی اعتراض کنند.این نکته نیز در اصل 27 وسایر اصول فصل سوم قانون اساسی دیده شده یعنی گردش آزاد اطلاعات و آزادی رسانه، طبق قانون رسانه‌ها باید آزاد باشند تا بتوانند حرف دل مردم را بزنند و زمینه برای این فراهم نشود تا رسانه‌های بیگانه بتوانند آب به آسیاب بدخواهان بریزند. اگر رسانه‌ها در درون کشور آزاد باشند، مردم گرایشی به رسانه‌های بیگانه ندارند. این گامی عملی و قانونی و عقلانی است تا ما مشکلات مان را به صورت درونی حل کنیم تا فرصتی برای دخالت بیگانگان فراهم نشود. ما باید زمینه فعالیت برای احزاب ریشه دار و مردمی را طبق اصل 26 قانون اساسی فراهم کنیم و از تنگ‌نظری‌ها و خودی و غیر خودی‌ها که متاسفانه در این سال‌ها رواج داشته دور شویم تا مردم بتوانند با حضور در کنش‌های حزبی مطالبات خود را از راه قانون پیگیری کنند. در این صورت است که اعتراض‌ها به صورت قانونمند پیگیری می‌شود.از طرفی احزاب هم با وجود اعتراضات در مقابل قانون پاسخگو خواهند شد. ما باید بتوانیم مشکلات را در درون کشور و با گفت و گو حل کنیم چون ملت ایران از آن هوشمندی و توانایی برخوردار بوده و هست و این را در انتخابات سال‌های76، 92، 94 و 96 نشان داده چون منافع ملی و تمامیت ارضی برای مردم در اولویت قرار دارد و این مردم با وجود تمام بحران‌های منطقه‌ای و جهانی که تمامیت ارضی را تهدید می‌کند آشنا هستند بنابراین ما باید باب گفت و گو را به وسیله رسانه‌ها، نهادهای مدنی و احزاب در سطح ملی باز کنیم که این همان راهبرد  وفاق ملی است و ما از همین طریق می‌توانیم با بحران‌ها و چالش‌ها روبه‌رو شویم».
بحران‌های سه گانه
پیشتر به ابر بحران‌هایی اشاره کردید که کشور را تهدید می‌کند.آنها چه بحران‌هایی هستند؟
«گمان من بر این است که در شرایط کنونی با 3 ابرچالش عمده روبه‌رو هستیم. نخست محافظه‌کاران داخل کشور که ممکن است این راهکارها را برنتابند، اما باید با گفت و گو آنان را متقاعد کنیم، چون همه ما شهروند این کشور و در واقع در یک کشتی هستیم و این باید در چهارچوب قانون اساسی که میثاق بین مردم و حاکمیت است، اجرا شود و این محافظه‌کاران هستند که باید خود را با شرایط موجود تطبیق دهند و طبیعی است اگر نتوانیم، در چالش بعدی با دو جریان سرنگون‌طلب و بیگانگانی مواجه هستیم که کاملا در حال رصد دقیق عملکرد ما هستند و به این بحران‌ها دامن می‌زنند. مردم باید هوشیار باشند و تحت تاثیر قرار نگیرند، اما در عین حال مخاطب اصلی ما مسئولان نظام و دولت هستند چون این بحران‌ها، بحران‌هایی هستند که می‌توانند منافع ملی ما را نابود کنند و در عین حال بهترین بستر برای کسانی باشد که به دنبال نابودی نظام جمهوری اسلامی و تمامیت ارضی کشور هستند.این هشداری جدی است که نباید آن را فراموش کرد».
این وفاق ملی که گفتید صورت می‌گیرد؟
«بهتر است همه کارشناسان و صاحبنظران دعوت شوند تا در گفت‌وگویی ملی به این بحران‌ها پرداخته و راهکارهای مختلف سنجیده شود. باید در رسانه‌ها تغییر رویکرد دیده شود به خصوص رسانه ملی نباید «میلی» باشد تا بتواند بستری برای وفاق ملی فراهم کند.اگر چنین فرایندی طی شود در آن صورت دولت می‌تواند به تدریج به تعهدات خود عمل کند و کار را به دست مردم بسپارد تا نظام ما به تدریج برای رسیدگی به مطالبات مردم آماده شود».
بروز خشونت چه پیامدهایی دارد؟
«بدون‌تردید این هشدار باید تکرار شود که «دعوت به‌ترویج خشونت منجر به خط مشی سرکوب جنبش اجتماعی خواهد شد» و این چیزی است که بیگانگان و بسیاری از افراد و جریاناتی که جهت‌گیری و ماهیت دمکراتیک ندارند، چه در داخل و چه در خارج به دنبال آن هستند و به آن دامن می‌زنند بنابراین تجربه تاریخی به ما می‌گوید که اعتراض‌های ما نباید به خشونت منجر شود و باید خویشتن دار بود.اما اگر مسئولان کشور به موقع پاسخگوی نیازهای مردم نباشند، بحران‌هایی که اشاره شد آن قدر توسعه پیدا می‌کنند که کنترل و اختیار از دست همه خارج خواهد شد و ناخواسته و نا خودآگاه به خشونت گرایش پیدا خواهد کرد».
ضرورت نقد شفاف از عملکرد نهاد‌های مختلف
«آنچه مسلم است ما با یک بحران پیچیده روبه‌رو هستیم و نیاز است که دولت و تمام مسئولان کشور ضمن فراهم کردن فرصت برای نقد شفاف عملکرد چهار دهه گذشته نهاد‌های مختلف، اصلاح ساختار مدیریت کشور را با همکاری کارشناسان واجد شرایط برنامه‌ریزی کنند. اما، اقداماتی سریع نیز ضروری است تا همانطور که گفته شد گام‌هایی اصلاحی برداشته شود تا امید در مردم از بین نرود؛ چون حفظ امید در مردم یک سرمایه اجتماعی عظیم است و امیدواریم همه بتوانند نقش آگاهی‌بخشی و مشارکت خیرخواهانه خود را در این زمینه ایفا کنند».

منبع: روزنامه همدلی- 23 دی 96