Sunday, December 2, 2018

تحريف و تخفيف بازرگان



بررسي مستند «راه طي شده» در گفتگوبا مهندس محمد توسلي:

تحريف و تخفيف بازرگان

مریم گنجی: درك صحيح و شناخت منصفانه از جريانها و شخصيتهاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي در بازخواني تاريخ معاصر ضرورتي انكارناپذير است. جامعه زماني به بلوغ فرهنگي و سياسي مي­رسد كه سرمايه­ هاي فرهنگي،‌ سياسي و اجتماعي خود را فارغ از حب و بغض­هاي حزبي و در افقي فراتر بسنجد و بشناسد. بازرگان،‌ نخست وزير دولت موقت و مردي كه همه عمر را به مبارزه عليه استبداد و تاريك انديشي گذراند و در زمانه سلطنت و انقلاب به جريان مهجور تعلق داشت،‌ همواره مورد مخالفتها،‌ انتقادات و افتراهاي ناروا بوده و عموماً زير سايه فرازهاي تاريخي پرمسئله، موضع­گيريهاي جناحي و قضاوتهاي مغرضانه و غيرمنصفانه مورد داوري قرار گرفته است. " راه طي شده" مستندي است كه درباره زندگي سياسي مهندس بازرگان و انديشه ­هاي او ساخته شده و با تصوير مخدوشي كه از مهندس بازرگان ارائه داده مخالفت بسياري را برانگيخته است. به بهانه مستند " راه طي شده" و براي شفاف ساختن برخي اتهامات و ابهامات مندرج در مستند نسبت به مهندس بازرگان به سراغ مهندس توسلي رفته­ ايم و برخي پرسشها را با ايشان در ميان گذاشته­ايم.

·        برای درک دغدغه­ ها و پرسش­های کسانی چون مهندس بازرگان در سال­های 30 و 40 در مواجهه با غرب، توجه به مختصات زمانه اهمیت بسیار دارد. نسبت­یابی با تمدن غرب و پرسش از پذیرش یا انکار دستاوردهای تکنولوژیک و علمی غرب مسئله­ای بود که بود و نمود ایرانی را دچار مخاطره و چالش قرار داده بود. نوع مواجهه مهندس بازرگان با غرب و تلاشی که در تعریف نسبت تمدن ایران با تمدن غرب برای گشودن افق­های جدید برخورداری از دستاوردهای غرب در عین حفظ سرمایه­های و میراث ملی و مذهبی ایرانی دارد، مواجهه­ ای است که در زمانه خود از اهمیت و بداهت برخوردار است. مستند «راه طی شده» با نگرش غرب­ستیزانه­ای که دارد و با درک مغلوطی که از مواجهه مهندس بازرگان نسبت به تمدن غرب دارد، این نوع مواجهه را به اروپامحوری و پذیرش اعتبار و مرجعیت غرب تأویل کرده است. آیا شما با توجه به آثار و اندیشه­های مهندس، با چنین تأویلی از اندیشه ایشان موافق هستید؟
چنین برداشتی از نگاه مهندس بازرگان به غرب با افکار و گفتمان  او که تا کنون در 30 جلد  مجموعه آثارشان منتشر شده و کارنامه زندگی او کاملا مغایرت دارد. شاید بهترین اثر او که سوابق زندگی او را نشان می دهد مدافعات آن زنده یاد در دادگاه نظامی سال 1343 با عنوان « چرا دچار استبداد شدیم و چرا با استبداد مخالفیم؟» باشد که در مجموعه آثار 6 آمده است. در آنجا دستاورد سفرهفت ساله و اقامت خود را در اروپا توضیح می دهد و می گوید من مسلمان به غرب رفتم و مسلمان تر بر گشتم. در تلاش های فرهنگی و اجتماعی مهندس بازرگان بعد از بازگشت به ایران، سه محور کاملا برجسته است: بازگشت به فرهنگ اصیل بومی و اعتقادات پاک دینی اکثریت مردم یعنی  اسلام البته منهای پیرایه ها و خرافات دینی که طی قرون گذشته  اضافه شده است. اندیشه بازگشت به قرآن و سرچشمه ذلال وحی از همان زمان توسط مهندس بازرگان و آیت الله طالقانی به همین منظور آغاز می شود که در همه آثار این پیشگامان کاملا برجسته است. محور دوم توجه به فرهنگ تاریخی ایرانیان و استبداد 2500 ساله حاکم بر خلق و خوی ایرانیان  است که عامل بازدارنده توسعه فرهنگی اجتماعی ایران بوده است و ارایه راهکار های نظری و عملی برای خروج از این مشکل تاریخی است که در آثار و کارنامه ایشان به ویژه در همان مجموعه آثار 6 آمده است. محور سوم بهره گیری از جوهر تمدن  غرب که موجب توسعه انسانی، علوم  و تکنولوژی  در غرب گردیده است. این نگاه همه جانبه و واقع بینانه که از مبانی دینی و آموزه های قرآنی و فرهنگ بومی و دستاورد های بشری سرچشمه  گرفته موجب شده گفتمان، بینش و منش مهندس بازرگان و یاران دیرین ایشان در نهضت آزادی ایران بتواند در چند دهه گذشته در بسیاری از تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران تاثیر گذار باشد و به باور بسیاری امروز هم می تواند پاسخگوی مشکلات جاری کشور باشد.  
  
·        تحصیل مهندس بازرگان در نزد چهره­ هایی چون ابوالحسن فروغی و اعزام ایشان برای تحصیلات به خارج در مستند «راه طی شده» گمانه­ زنی در مورد تأثیرپذیری مهندس از امثال فروغی در مواجهه با غرب را موجب شده است. در این گمانه­زنی­ها با اشاره به صبغه ماسونی ابوالحسن­خان فروغی، این نسبت به مهندس بازرگان هم داده شده و نوع مواجهه مهندس با غرب را ذیل این ارتباط و پیوند، نوعی اروپامحوری و غربزدگی تلقی کرده است. با این تفسیر از سرچشمه­ های فکری مهندس موافق هستید یا ریشه­ های دغدغه ایشان را در دغدغه­ های زمانه باید جست؟
الغای این شبهه در « مستند راه طی شده» که هیچ شباهتی به «مستند» با تعریف علمی و شناخته شده آن ندارد، خلاف واقع است. زیرا اولا شبهه ماسیونی در خصوص محمد علی فروغی است نه ابوالحسن خان فروغی. ثانیا سفربه فرنگ و کسب دانش و تجربه در آن دیار چه ارتباطی با ماسیون ها دارد؟ مبانی اندیشه و کارنامه خدمات بیش از شش دهه مهندس بازرگان که همواره در راستای باورهای دینی و منافع ملی بوده و در مقاطع مختلف از جمله در دوره نهضت ملی ایران توسط دکتر مصدق و در جریان انقلاب 57 رهبر فقید انقلاب و امروز آگاهان جامعه مراتب ایمان ایشان به مکتب اسلام و سوابق خدمات اسلامی و ملی ایشان مورد تایید قرار کرفته است؛ طرح چنین شبهاتی جز بی اعتبار کردن کارگردان، همکاران و سفارش دهندگان آن و شفاف تر شدن خدمات راهبردی مهندس بازرگان و یارانشان  حاصل دیگری نداشته و نخواهد داشت. واکنش و اعتراض جمعی از حاضران فرهیخته در جلسه اولین اکران رسمی مستند که بر خلاف ادعای تهیه کننده گزارش آن جلسه؛ هیچ یک از معترضین محترم عضو نهضت آزادی ایران نبودند. همچنین یادداشت های اعتراضی که در این مدت در اعتراض به این «مستند» منتشر شده گواه بر این واقعیت است.

·        مهندس بازرگان از جمله چهره­ های برجسته مخالف پیش از انقلاب بودند. جمله­ای که ایشان در دادگاه خود در تير 1343 در آخرين دفاع خود در دادگاه تجديدنظر نظامي گفتند: «ما آخرين سنگر دفاع از سلطنت مشروطه و قانون اساسي هستيم. بعد از اين اگر دادگاهي تشكيل شود، با جمعيتي سر و كار خواهيد داشت كه واقعاً مخالف اين رژيم است» در مستند حمل بر اطلاع ایشان از شکل­گیری جریان­های متمایل به مشی مسلحانه از جمله سازمان مجاهدین خلق شده­ است. این گمانه را ارتباطی که نهضت با چهره­های اولیه سازمان ازجمله حنیف­نژاد داشته تقویت می­کند. مستند به شکلی ناشیانه تلاش می­کند تأسیس و فعالیت سازمان مجاهدین را به عنوان مجموعه نهضت معرفی کرده و مسئولیت فعالیت­های مجاهدین را متوجه نهضت و شخص مهندس بازرگان بکند گویا نوعی ارتباط تشکیلاتی و ایدئولوژیکی میان نهضت و سازمان مجاهدین برقرار است، ارتباطی که از ارتباطات پیشینی و تأثیرگذاری­های اندک فراتر رفته و به تعبیر خود کارگردان نوعی انشعاب متصل است. البته با ارجاع به خود بازرگان و خاطرات مهندس سحابی اشارات روشنی در مورد عدم اطلاع نهضت و شخص مهندس بازرگان به صورت خاص از چندوچون شکل­گیری سازمان وجود دارد. مهندس بازرگان تا چه اندازه در جریان شکل­گیری و تأسیس سازمان مجاهدین قرار داشتند و آیا موافق مشی مسلحانه در ادامه مبارزه با حکومت استبدادی بودند؟
جمله تاریخی مهندس بازرگان در دادگاه نظامی سال 43؛ در شرا یط انسداد سیاسی بعد از رخداد 15 خرداد که به تعبیری «ما آخرین گروهی هستیم که با زبان قانون با شما سخن می گوییم»، نمودار تحلیل واقع بینانه شرایط و پیش بینی و هشدار به رژیم استبداد سلطنتی در خصوص تحولات بعدی با توجه  به گفتمان غالب برای تحول در سطح جهانی، بوده است. سوابق تاریخی به وضوح نشان می دهند که مهندس بازرگان تا سال 46 که از زندان آزاد شدند در جریان شکل گیری سازمان مجاهدین خلق نبودند. در سال های بعد هم که در جریان نشریات و مواضع آن ها قرار می گیرند با نقد جدی، مخالفت خودشان را مطرح کردند که در خاطرات مهندس عزت الله سحابی هم آمده است. اما اگر چه خودشان هیچگاه به لحاظ اعتقادی و شخصی آمادگی مشارکت در مبارزات مخفی و مسلحانه را نداشتند اما با توجه به شرایط انسداد و اختناق حاکم و گفتمان جهانی در آن شرایط مخالفتی هم با مشی مسلحانه سازمان ابراز نکردند.

·        سازمان مجاهدین در کنار منابع دیگر از اندیشه­ ها و آثار مهندس بازرگان از جمله کتاب راه طی شده تغذیه فکری و ایدئولوژیک کردند. مستند تلاش ناموفقی صورت می­دهد که راه طی شده و اندیشه­ ها و آثار مهندس را منبع اصلی مجاهدین بداند و بدین ترتیب با تخطئه اندیشه­های بازرگان مسئولیت این جریان، فعالیت­ها و اندیشه­ هایشان را متوجه ایشان کند. این در حالی­است که سازمان در کنار آثار مهندس بازرگان که بخشی از آن در یکی از جزوه­ها به کار رفته بود، از آثار مارکسیستی و چپ دیگر هم تغذیه می­کرد که به مرور به آثار غالب آموزشی تبدیل شده و آثاری که متکی بر آثار کسانی چون مهندس بودند را به محاق و حاشیه بردند. تأثیرپذیری بخشیِ مجاهدین از راه طی شده را تا چه حد به معنای ارتباط فکری مهندس با این جریان می­توان دانست. آیا تفسیرهای التقاطی که مجاهدین از اندیشه­ های کسانی چون بازرگان به دست می­دادند، مسئولیتی متوجه ایشان می­کند؟
«راه طی شده» یکی از مباحث بنیادین و راهبردی زنده یاد مهندس بازرگان در کنار «عشق و پرستش» و «ذره بی انتها»  است (مجموعه آثار جلد اول)  که در شرایط دهه 20 که ادبیات مارکسیستی در جامعه روشنفکری و دانشگاهی ما حاکم بود، ارائه و منتشر شده است. در این اثر اتفاقا نقش پیامبران را که راه مستقیم کمال انسان را نشان می دهند برجسته می کند و راه بشر را که با کمک عقل و تجربه طی می شود و با فراز و نشیب فراوان و طولانی روبروست مقایسه می کند و در نهایت می گوید: دیر یا زود روزی این دو دسته و این دو جریان به هم خواهند رسید. آن روز، روز سعادت بشر است. این اثر راهبردی مهندس بازرگان که زمینه های تقویت ایمان نسل جوان و دانشگاهی را در آن شرایط دهه 20 و دوران بعد فراهم می کند؛ ارتباطی به  تفسیرهای  انحرافی از این اثر و عملکرد ناصواب و بر خلاف منافع ملی مجاهدین خلق به ویژه در سال های بعد از انقلاب ندارد. بینش و منش  مهندس بازرگان در آثار و کارنامه زندگی آن زنده یاد و یارانشان در نهضت آزادی آن چنان شفاف و روشن است که پیوند زدن آن با عملکرد خلاف منافع ملی مجاهدین خلق هرگز جایگاهی ندارد و جز بی اعتباری برای آنان حاصلی نخواهد داشت.  

·        مستند با تأکید بسیاری که بر ارتباط نخستین بنیان­گذاران سازمان ازجمله حنیف­ نژاد با نهضت دارد و تلاشی که مهندس بازرگان برای حفظ نیروهای جوان در فضای انقلابی به خرج می­داد و از تفرقه و آشفتگی در میان نیروهای انقلابی پرهیز داشتند، تلاش می­کند جریان مجاهدین را با مهندس و نهضت آزادی بپیوندد و نوعی این­ همانی میان این دو جریان برقرار کند. آیا شما موافق چنین پیوندی هستید؟ با توجه به روحیه صلح­جو و اندیشه­های اصلاح­گرایانه مهندس بازرگان مواجهه ایشان با مشی مسلحانه و ترورهای مجاهدین قبل و بعد از انقلاب چگونه بود؟
مرحوم حنیف نژاد و سایر بنیانگذاران اولیه سازمان مجاهدین خلق از اعضای انجمن اسلامی دانشجویان و در مرحله بعد عضو نهضت آزادی ایران بودند؛ اما بعد از تشکیل آن سازمان نه بلحاظ خط مشی و نه تشکیلاتی هیچ ارتباطی با نهضت آزادی ایران نداشته اند. در سال های قبل از انقلاب در طول سال های 50 تا 54 اقدامات  مجاهدین  و فدائیان خلق در مقابل رژیم شاه مورد تحسین جامعه قرار داشت و از فداکاری های آنان تقدیر می شد. اما در داخل زندان با توجه به شخصیت و شیوه رهبری مسعود رجوی که تنها باقیمانده جمع پنجاه نفر کادر های همه جانبه اولیه سازمان بود؛ جمعی از اعضای سازمان چون مهندس لطف الله میثمی از سازمان جدا شدند و اختلافاتی را در داخل زندان پدید آوردند که پیامد های آن به دوران بعد از انقلاب کشانده شد که همه شاهد آن بوده ایم.  در سالهای بعد از انقلاب نهضت آزادی ایران در کنگره تیر ماه سال59 خود در آن فضای ملتهب  خط مشی مبارزه قانونی، علنی، مسالمت آمیز و پرهیز از خشونت را مصوب کرد و بر همین اساس  همواره خط مشی  و اقدامات تروریستی آن سازمان را در بیانیه های خود محکوم کرده است.  اشاره به نامه مسعود رجوی به مهندس بازرگان  در سفر ایشان به آلمان برای شرکت در کنگره شرق شناسان در سال 1364 جهت ارائه اثر «سیر تحول قران» که بنده نیز در معیت ایشان بودم و تفصیل آن قبلا منتشر شده1 و پاسخ غیر مستقیم مهندس بازرگان به آن در این جا، خالی از لطف نیست. چنین سوابقی آشکار، جایی برای این گونه پیوند زدن ها هرگز باقی نمی گذارد.

·        مستند با تکیه بر حضور کسانی چون امیرانتظام که گرایش­های ملی­شان بر مواجهه مذهبی غالب بود، سعی می­کند نهضت را از سرمایه­ های مذهبی خود تهی کند و آن را فارغ از دغدغه ­های مذهبی بنمایاند. این مسئله را با بیانیه تغییر ایدئولوژیک سازمان پیوند زده و برجسته­تر می­کند. آیا می­توان اینکه مهندس بازرگان نیروهای مجاهد را فرزندان خویش می­دانستند، به ارتباطی ایدئولوژیک و تشکیلاتی تعبیر کرد یا صرفاً نوعی ارتباط عاطفی و گزاره­ای از سر تعارف است؟ با توجه به دغدغه­ های عمیق مذهبی مهندس، مواجهه ایشان با بیانیه تغییر ایدئولوژیک سازمان مجاهدین چگونه بود؟
یادداشت معروف مهندس بازرگان در اردیبهشت سال1360 در آستانه رخدادهای خشونت بار 30 خرداد با عنوان «فرزندان مجاهد و مکتبی ام»؛ پیش بینی واقع بینانه ایشان را از این واقعه و راهکار پیشگیری از آن را به خوبی نشان می دهد. مهندس بازرگان برخلاف برداشت نادرست کارگردان فقط پدرانه مجاهدین را «فرزند» نخوانده اند بلکه جوان های مکتبی را هم که در مقابل آن ها صف کشیده بودند، و هر دو قصد خشونت داشتند، مخاطب قرار می دهند و پیامد های خشونت را پدرانه به هر دو گروه متذکر می شوند. اما بیانیه اعلام تغییر مواضع سازمان مجاهدین در سال 1354 که در آن بیشترین توهین و اهانت به شخص و گفتمان مهندس بازرگان آمده است جای آن برای کارگردان این فیلم که مدعی است همه اسناد را مطالعه کرده و این پیوند ها را توجیه کرده، کاملا خالی است. واکنش مهندس بازرگان در قبال این تهمت ها و اتهام ها اثر « علمی بودن مارکسیسم» است که در همان سال 1354 نوشته اند.( مجموعه آثار 10) و در آن توضیح داده اند که مارکسیسمی که به عنوان علم مبنای مواضع آن ها قرار گرفته تا چه میزانی با مبانی علمی سازگار است!!

·        در مستند بارها شاهد این هستیم که به شیوه­ای غیرمنصفانه و ناشیانه میان فعالیت­های تروریستی سازمان و نهضت آزادی به وِیژه مهندس ارتباط برقرار می­شود با توجه به تحولات پس از انقلاب و اوج گرفتن اختلاف­ها نسبت به تحرکات و فعالیت­های مجاهدین و فشارها و انتقادهایی که متوجه شخص مهندس بود، موضع­گیری ایشان در حوادث و فرازوفرودهایی که پای مجاهدین در میان بود، چگونه بود؟
با توجه به محدودیت های سال های بعد از انقلاب  به ویژه دهه 60 در تمام مواردی که سازمان اقدام به عملیات تروریستی داشته نهضت آزادی ایران و در موارد لازم شخص مهندس بازرگان طی بیانیه هایی که در اسناد نهضت آزادی ایران قابل دسترسی است آن ها را خلاف مصالح و منافع ملی ارزیابی و محکوم کرده است. با وجود چنین اسناد و سوابق روشن و در اختیار همگان، معلوم نیست کارگردان و همکارانشان در این به اصطلاح «مستند!» چگونه به خود جرأت داده اند واقعیت های تاریخی را  تحریف و اقدامات مجاهدین خلق را ادامه اندیشه مهندس بازرگان و نهضت آزادی به تصویر بکشند؟!

·        از جمله انتقاداتی که در مستند به بازرگان و نهضت و نیز شاخه نظامی سازمان مجاهدین وارد می­شود در موضع­گیری نسبت به جنگ ایران و عراق و ادامه آن و عدم حضور نیروهای نهضتی در جبهه ­های جنگ است. مواجهه مهندس با مسئله جنگ چگونه بود؟ نسبت به انتقاداتی که در مستند متوجه مشارکت نهضتی­ ها در جنگ وجود دارد، چه پاسخی می­توانید داشته باشید؟
یکی از شفاف ترین مواضع نهضت آزادی بعد از انقلاب در خصوص جنگ تحمیلی است. بعد از آغاز جنگ و حمله ارتش عراق به ایران دفاع از سر زمین را واجب دینی و ملی دانسته و همواره از اقدامات دفاعی حمایت کرده است. حضور دکتر مصطفی چمران در جبهه های جنگ و بهره گیری از دانش و تجربه خود در ایجاد ستاد جنگ های نا منظم و نقش مهمی که در مقابله با حمله تانک های عراقی و نجات خوزستان داشت برکسی پوشیده نیست. ما نیز در مدیریت شهر تهران تمامی امکانات شورا های محلات را که بعد از انقلاب تشکیل شده بودند هماهنگ با نهاد های ذیربط برای پشتیبانی از جنگ آماده کردیم که تفصیل آن در گزارش ها و خاطرات آمده است. بعد از پذیرش استعفای بنده در شهرداری  در اوایل دیماه  سال 59 بلافاصله سفری به  جنوب و جبهه های جنگ داشتم و علاوه بردیدار و گفت و گو با شهید چمران بازدیدی از جبهه های جنگ در آبادان داشتم که تفصیل آن قبلا منتشر شده است . در آن سفر شهید چمران از من خواست با توجه به سوابقم مسئولیت واحد مهندسی ستاد جنگ های نا منظم را بپذیرم. با اشتیاق از این پیشنهاد استقبال کردم.  اما با توجه به چالش هایی که خود دکتر چمران در ستاد جنگ های نا منظم روبرو بود و در دیداری که  همراه دکتر کمال خرازی و مهندس مهدی چمران با ایشان داشتیم و جزئیات  مشکلات  را مطرح کرده بود از ایشان خواستم که این تصمیم با هماهنگی شورایعالی دفاع که اتفاقا در اهواز  حضور داشتند انجام شود. البته بعدا مطلع شدم که با این تصمیم موافقت نکردند و این توفیق از بنده سلب شد. شخص مهندس بازرگان و دیگر اعضای نهضت آزادی نیز با حضور در جبهه های جنگ  همواره حمایت خود را از تداوم جنگ تا پیروزی خرمشهر اعلام داشتند. اما بعد از پیروزی خرمشهر ادامه جنگ را در راستای منافع ملی ارزیابی نمیکردیم و بیانیه ها و مواضع نهضت آزادی ایران در 53 نشریه که در اسناد قابل دسترسی است بخش مهمی از تلاش های آگاهی بخش نهضت آزادی ایران را در دوران جنگ تحمیلی به خود اختصاص داده است. با وجود این سوابق و اسناد روشن چنین روایتی خود ساخته به نظر بنده نمی تواند به جز بی اعتبار کردن کارگردان و همکارانشاان تاثیری در مخاطب داشته باشد.

·        درنهایت مستند «راه طی شده» اثری غیرحرفه­ای، شلخته، مغرضانه و ناشیانه بود که بدون پایبندی به اصل بی­طرفی حرفه­ای چهره­ای اعوجاجی و مغشوش و نادرست از مهندس بازرگان ارانه داد. شما چهره مهندس بازرگان در این مستند را چگونه دیدید؟ چه امری موجب شد در پروژه­ای که می­توانست چنین تصویری از مهندس بازرگان به دست دهد، مشارکت کنید؟
کارگردان و همکارانشان تصور کرده اند با تحریف و اقعیت های تاریخی و عدم رعایت ضوابط اخلاقی و حرفه ای تهیه «مستند» که الفبای آن بی طرفی کارگردان و سپردن قضاوت به مخاطب بر اساس نقل صادقانه دیدگاه های مختلف است، می توانند به اهداف خود که بی اعتبار ساختن شخصیتی چون مهندس بازرگان و حزب دیر پای نهضت آزادی ایران است، نائل شوند. کارگردان  عملا در همه مراحل خود با ناپختگی وارد صحنه می شود و کوشش می کند قضاوت غیر مستند خود را به مخاطب الغا کند و در نتیجه تصویری از شخصیت و کارنامه مهندس بازرگان ارائه می کند که برای مخاطب تحریف واقعیت های تاریخی تلقی می شود. اما این که چرا بنده و دیگر دوستان و یاران زنده یاد مهندس بازرگان در خواست آقای ملاقلی پور را اجابت کرده ایم به خاطر نگاهی بود که او و همکارانشان در دیدار حضوری به ما ارائه دادند که می خواهند مستندی را برای  مطرح کردن زندگی واقعی  مهندس بازرگان تهیه کنند. با توجه به سابقه ای که دوستان از مرحوم ملاقلی پور پدرشان داشتند و تعهداتی که کارگردان در دیدار حضوری کرده بود با اعتماد به او  در این برنامه مشارکت کردیم تا به نسل جوانی که می خواهد گذشته خود را جبران کند، کمک کنیم؛ اما پیامد این بی صداقتی ها  موجب شده است که تیر آن ها به سنگ بر خورد کند و ناکام در این عرصه بمانند.

1-گزارش سفر مهندس بازرگان به همراه مهندس توسلی به آلمان در سال 1364 - تاریخ ایرانی -
 اول بهمن 91
منبع: سازندگی – 11 آذر 97



Monday, November 26, 2018

مذاکرات نافرجام



گفت‌وگو با محمد توسلی درباره رابطه با آمریکا از مصدق، بازرگان تا کنون:

مذاکرات نافرجام

(عامل مهم پیروزی انقلاب، دیپلماسی بود)

مهرشاد ایمانی:ارتباط ایران و آمریکا در دوران معاصر دستخوش فراز و فرودهای بسیاری بوده است. روزگاری آمریکا با همکاری گسترده انگلستان، دولت مصدق را سرنگون کرد و روزگاری دیگر حسن همکاری دو کشور به میزانی بالا رفت که برخی باور دارند، سیاست‌های حکومت پهلوی دوم با سیاست‌های واشینگتن به‌طور کامل هماهنگ بوده است. پس از انقلاب نیز رابطه ایران و آمریکا با نقطه عطف تسخیر سفارتخانه این کشور از اساس قطع ‌شد تا مناقشات فی‌مابین به حد اعلای خود برسد. گرچه در سال‌های پس از 13آبان58، بعضی از دولت‌ها تلاش کردند که عنصر دیپلماسی را به عنوان یک ابزار عینی برای تحقق اهداف ملی در عرصه سیاسی وارد کنند اما مذاکره با آمریکا همواره یک خط قرمز نانوشته در میان اهالی سیاست بوده است. پس از مناقشات بین‌المللی بر سر موضوع هسته‌ای به‌نظر رسید که تنها راه‌حل درگیری‌ها مذاکره است. با تکیه بر این نتیجه، مذاکره میان ایران و آمریکا نه در حد کامل، بلکه در سطح وزرای خارجه صورت گرفت؛ اتفاقی مهم که از رخداد 13آبان سال58 بی‌سابقه بود. چنین مسیری ادامه داشت تا آنکه دولت دونالد ترامپ بر سر کار آمد؛ دولتی تندرو که چندان خود را به عهدنامه‌های بین‌المللی پایبند نمی‌داند. شاید مهمترین پرسش این روزها در حوزه سیاست خارجی این باشد که آیا همچنان می‌توان به کارکرد دیپلماسی و مذاکره در رفع مناقشات ایران و آمریکا امیدوار بود یا آنکه باید با قهر سیاسی در انتظار آینده‌ای مبهم نشست؟ محمد توسلی، فعال سیاسی و سومین دبیرکل نهضت آزادی ایران باور دارد که در حال حاضر مذاکره برای ایران یک ضرورت است و باید با بهره‌گیری از عتصر دیپلماسی از این فرصت تاریخی یعنی نبود جایگاه و پایگاه اجتماعی دونالد ترامپ استفاده کرد تا در این بین بتوانیم منافع ملی خود را تثبیت کنیم. برای خوانش تاریخی ارتباط ایران و آمریکا با محوریت راهبردهای موجود ساعتی را با او به گفت‌وگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

*دیپلماسی در عرصه سیاسی مدرن به عنوان یک ابزار عینی برای نیل به اهداف ملی درنظرگرفته می‌شود.  به نظر می‌رسد که دولتمردان ایران چه پیش و چه پس از انقلاب سال57 در کمتر موردی توانستند از این ابزار مهم برای تحقق اهداف ملی بهره‌ بگیرند و حتی هر زمان که برخی از سیاستمداران مسیر گفتمان جهانی را به میزان اندکی هموار کردند، نیروهای داخلی و خارجی بر سر چنین راهی موانع متعدد به وجود آوردند. وقتی به تاریخ معاصر نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که حتی دیپلماسی قدرتمند دولت دکتر مصدق در ملی‌کردن صنعت نفت نیز با یک کودتای بی‌سابقه مواجه ‌شد یا در دوران اخیر دیپلماسی تیم مذاکره کننده ایران با تندروی‌های دولت اخیر آمریکا و کارشکنی‌های نیروهای تندروی داخلی روبه‌رو شد. علت کامیاب‌نبودن نسبی دیپلماسی در ایران چیست؟
سیاست خارجی هر کشوری ادامه‌ وضعیت سیاست‌ها و برنامه هایی است که در داخل آن کشور اجرا می‌شود. اگر در یک کشور مشی دموکراتیک حاکم باشد و مردم سرنوشت خود را تعیین کنند، مدیرانی شایسته و مدافع منافع ملی برای اداره سیاست خارجی تعیین می‌شوند؛ از سوی دیگر سیاست خارجی باید منافع ملی را در تمام ابعاد سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پیگیری کند و تحقق چنین راهبردی میسر نمی‌شود مگر با تکیه بر توانمندی‌های داخلی. از چنین گزاره‌ای می‌توان دریافت که اگر در کشوری، مردم به معنای شهروند به رسمیت شناخته نشوند و دولت مستقر به‌جای لحاظ‌کردن منافع ملی، مترصد تحقق مصالح خود باشد، سیاست خارجی آن کشور نمی‌تواند منافع ملی را تامین کند. مثال روشن این موضوع را می توان در دوران ملی‌شدن صنعت نفت جست‌وجو کرد. در دوران دولت دکتر مصدق جنبش اجتماعی ایران بسیار توسعه‌یافته بود و مردم به تدریج در جایگاه شهروند قرار گرفته بودند. آن زمان برهه ویژه‌ای در تاریخ صدساله ایران است. در نگاه دکتر مصدق هدف فقط به ملی‌شدن صنعت نفت محدود نبود، بلکه او تلاش می‌کرد تا به طور کامل  به سلطه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی انگلستان بر کشور ایران پایان بدهد. علاوه بر این دولت وقت با اتخاذ سیاست‌های راهبردی سعی می‌کرد که مردم را حاکم بر سرنوشت خود کند. چنین راهبردی باعث شد که نهضت ملی ایران از پشتوانه مردمی موثری بهره‌مند شود و شخص دکتر مصدق نیز توانست با جامعه ارتباط بسیار خوبی برقرار کند. در رأس اداره‌کنندگان سیاست خارجی ایران نیز افرادی قرار داشتند که با قوانین بین الملل و زبان بیگانگان آشنا بودند؛ از جمله آنها خود دکتر مصدق بود که هم دکتری حقوق داشت و هم سال‌ها در غرب تحصیل کرده بود. از نقش دکتر فاطمی نیز نمی‌توان غافل شد؛ فردی که علاوه بر سابقه خبرنگاری، مناسبات سیاسی دنیای آن زمان را به خوبی می‌شناخت تا حدی که پیشنهاد ملی‌شدن صنعت نفت به دکتر مصدق را او داد. تیم دیپلماسی دولت دکتر مصدق توانست باعث ردشدن شکایت انگلستان از ایران در دادگاه لاهه شود و از منافع ملی ایران در سازمان ملل دفاع کند. نهضت ملی ایران چنان تاثیری در دنیای آن روزگار داشت که حتی کشورهای منطقه خاورمیانه، آفریقا و آمریکای لاتین را تحت تاثیر خود قرار داد. پس از کودتای 28مرداد نیز در سال‌های 39، 40 و41 با روی کار آمدن کندی و با توجه به سیاست آمریکا در بازگرداندن آبروی از دست‌رفته خود در جنگ ویتنام، رویکرد توجه به حقوق بشر در پیش گرفته شد و مقامات آمریکا از شاه خواستند که فضای سیاسی داخلی ایران را باز کند. در آن برهه تحولات خارجی بر سیاست داخلی تاثیر شگرفی داشت؛ به نحوی که جبهه ملی دوم تشکیل شد و جنبش دانشجویی و احزاب سیاسی توانستند جنبش اجتماعی ایران را توسعه دهند. در اردیبهشت سال40 نیز نهضت آزادی ایران آغاز به کار کرد و از نیمه دوم سال41 در پی تعامل نهضت آزادی با مراجع وقت، روحانیت مبارز به طور جدی وارد عرصه سیاسی شد که نماد و نمود عینی آن را می‌توان در رخداد 15خرداد سال42 مشاهده کرد. در سال54 نیز با روی کار آمدن کارتر در آمریکا، بازهم بحث حقوق بشر مطرح شد و با تأثیر از یک رویکرد خارجی، جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر در ایران تاسیس ‎شد. به رغم آنکه در سال54 به جنبش مسلحانه ضربه سنگینی وارد شده بود اما جنبش‌ اجتماعی ایران توسعه یافت و زمینه‌های انقلاب سال57 را فراهم کرد.اما چرا در مقاطعی راهکار دیپلماسی نتوانسته موانع پیش روی مشکلات روابط خارجی کشور را بر طرف کند همان طور که قبلا اشاره شد مربوط به سیاست های داخلی و بهره برداری بیگانگان از این شرایط بوده است. 

*یکی از ویژگی‌های دیپلماسی در دوره دولت دکتر مصدق این بود که او و همراهانش توانستند از موضع برابر با کشورهای غربی سخن بگویند؛ موضوعی که شاید پیش و پس از دولت او هیچگاه محقق نشد و ایران نتوانست یک دیپلماسی برابر و در عین حال راهبردی را تجربه کند. چنانچه پس از کودتای 28مرداد ارتباط سازنده ایران با آمریکا ماحصل اطاعت نسبی شاه از اوامر آمریکا بود. پس از انقلاب هم درهای هرگونه مذاکره بسته شد. دکتر مصدق با چه رویکردی توانست به یک دیپلماسی واقع‌گرایانه، نتیجه‌گرا و از موضع برابر دست یابد؟
دکتر مصدق با تکیه بر دانش دیپلماسی و شرایط مساعد داخلی توانست شرایطی را ایجاد کند که سرافراز در عرصه بین‌المللی از منافع ایران دفاع کند. اگر حمایت های مردمی از او وجود نداشت، توفیقی مانند تثبیت حق نفتی ایران به دست نمی‌آمد. حتی کودتای سال32 به نبود حمایت‌های مردمی بازنمی‌گردد بلکه یکی از مهمترین دلایل سقوط دولت دکتر مصدق تفرقه میان اعضای جبهه ملی بود. وقتی به اسناد تاریخ نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که حتی شخصی مانند آیت‌الله کاشانی نیز با دکتر مصدق سرناسازگاری داشت. دومین علت وجود پایگاه استبداد در ایران بود؛ یعنی آنکه استبداد سلطنتی و دربار هماهنگ با استیلای بیگانگان توانستند در مقابل منافع ملی ایران ایستادگی کنند و رخداد شوم کودتای سال32 را به وجود آورند. سومین زمینه کودتا، همراه‌شدن آمریکا با سیاست‌های انگلستان بود. دکتر مصدق تلاش کرد تا دست استعمار کهن انگلیس را به صورت همه‌جانبه از کشور ایران قطع کند به این دلیل نیز سعی کرد که با دولت وقت آمریکا مذاکره کند؛ کمااینکه آمریکا نیز تا مقطعی با دکتر مصدق هماهنگ عمل می‌کرد اما با پیگیری دولتمردان انگلیس و نیز تغییر در دولت آمریکا و روی کار آمدن دولتی جمهوری‌خواه، سیا و  ام‌آی۶ با همکاری عوامل وابسته به دربار توانستند در کودتا نقش موثری ایفا کنند. دکتر مصدق در تمام این اتفاقات هیچگاه مشی اصلاح‌گرایانه خود را فراموش نکرد و دست به هیچ اقدام تندی نزد و هیچگاه تحت تاثیر القائات حزب توده قرار نگرفت و علاوه بر ملی‌شدن صنعت نفت، سرمایه ماندگاری را برای ملت خود به یادگار گذاشت و آن اندیشه اصلاحگری بود؛ چنانچه دیدیم که پس از کودتا بلافاصله نهضت مقاومت ملی ایجاد شد و تا سال39 به این راه ادامه داد و بعد از آن نیز راه تا پیروزی انقلاب با فراز و نشیب ادامه یافت. البته برخی از صاحب‌نظران باور دارند که اگر دکتر مصدق واقع‌گراتر بود و پیشنهاد تقسیم 50درصدی مورد نظر آمریکا در خصوص قراردادهای نفتی را می‌پذیرفت می‌توانست از ایجاد کودتا جلوگیری کند اما دکترمصدق نمی‌خواست ذره‌ای از منافع ملی ایران کوتاه بیاید.

*نظر شخصی شما چیست؟ این نقد را قبول دارید؟
قدری پیچیده است که در شرایط فعلی حکمی واحد درباره سیاست درست در آن زمان داد؛ به هرحال دکتر مصدق و دکتر فاطمی با نگاهی راهبردی تلاش کردند در وهله نخست استقلال سیاسی ایران را به دست بیاورند و در وهله بعد زمینه های مشکل فرهنگ استبدادی را گام‌به‌گام رفع کنند. البته ایرادی ندارد سیاست‌های دکتر مصدق نیز نقد شود اما این کار باید با پژوهش علمی و دقیق انجام شود و نمی‌توان سطحی قضاوت کرد.

*برخی در مقابل این نقد باور دارند که دکتر مصدق بیش از اندازه به آمریکا خوش‌بین بود و شاهد مثال این مدعا را نامه او به آیزنهاور می‌دانند؛ نامه‌ای که در بخشی از آن آمده است: «...ملت ایران امیدوار است که با مساعدت و همراهی دولت آمریکا موانعی که در راه فروش نفت ایران ایجاد شده برطرف شود و چنانچه رفع موانع مزبور برای آن دولت مقدور نیست کمک‌های اقتصادی موثری بفرمایند تا ایران بتواند از سایر منابع خود استفاده نماید...». دکتر مصدق واقعا به آمریکا اعتماد بی‌قید و شرط داشت یا به دلیل دوری از چپ‌ها و شرایط بحرانی آن روزهای ایران چاره ای جز نزدیکی به آمریکا نداشت؟
دکتر مصدق با واقع‌بینی برای خنثی‌کردن توطئه انگلستان از تمام ظرفیت دیپلماسی در آن شرایط استفاده کرد. او تلاش کرد که آمریکا را در مقابل سیاست‌های انگلستان همراه ایران کند. دیپلماسی یعنی همین که او از تمام فرصت ها و امکانات برای تامین منافع ملی بهره برد. تردید نکنید که دکتر مصدق شناخت و آگاهی کاملی نسبت به سیاست‌های جهانی داشت و با عمق مشکلات نیز آشنا بود؛ از سوی دیگر نباید از نقش حزب توده در رادیکالیزه کردن فضای اجتماعی نیز غافل شد. آنها چنان شرایط را سخت کرده بودند که جامعه مذهبی ایران از حاکم‌شدن آنها بر ایران کاملا نگران بودند. مرحوم آیت‌الله بروجردی در روزهای بحرانی مرداد سال32 یک جمله تاریخی دارد؛ او گفت که در آن شرایط بین حزب توده و شاه، شاه را انتخاب کردم. تمام شواهد تاریخی نشان می‌دهند که حزب توده و انگلستان برای از بین‌بردن منافع ملی ایران از هیچ کوششی مضایقه نکردند. در چنان شرایطی طبیعی بود که دکتر مصدق بخواهد از طریق دیپلماسی، آمریکا را مجاب کند که همراه با سیاست‌های ایران شود که در مراحل اولیه در این زمینه توفیق داشت.

*نظر شما درباره اسناد اخیری که سیا درباره آیت‌الله کاشانی ارائه کرده است، چیست؟
اسناد منتشر شده و سوابق آیت‌الله کاشانی به روشنی نشان می‌دهد که او پس از 30تیر سال31 تصور می‌کرد صرفا بیانیه جهادش باعث عقب‌نشینی شاه شد؛ با چنین تصوری توقع داشت که دکتر مصدق تحت اراده او رفتار کند. به دلیل آنکه چنین انتظاری واقع‌بینانه نبود، اختلافی عمیق میان آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق ایجاد شد و او نقش موثری در زمینه سازی کودتا ایفا کرد. اسناد نشان می‌دهند که مقامات آمریکا در نیمه دوم سال31 دو یا سه‌بار با آیت‌الله کاشانی دیدار داشتند و در آن دیدارها تمام خصوصیات او را بررسی کردند و توانستند شکاف میان او و دکتر مصدق را تشدید کنند. اما اخذ پول توسط آیت‌الله کاشانی مستند نیست و من تصور نمی‌کنم او پولی گرفته باشد. البته شاید نزدیکان او پول دریافت کرده باشند. اما تا کنون سندی شفاف دال بر گرفتن پول توسط شخص آیت‌الله کاشانی را ندیده ام.

*شما در جایی گفته بودید که دکتر مصدق یک اصلاح‌طلب بود. شاید بتوان این سخن شما را با موضع او در قبال پیشنهاد دکتر فاطمی مبنی بر مطرح‌کردن جمهوریت تطبیق داد؛ چنانچه دکتر مصدق با دکتر فاطمی مخالفت می‌کند تا فضا رادیکال نشود. رابطه روحیه اصلاح‌طلبی با اعتقاد واقعی به دیپلماسی را چگونه می‌بینید؟
بله من باور دارم که دکتر مصدق علاوه بر آنکه یک اصلاح‌طلب بود، بلکه او را یکی از پیشگامان جریان اصلاحات در ایران می‌دانم؛ اگرچه در دوران مشروطیت نیز کسانی بودند که راه اصلاحات را آغاز کردند. دکتر مصدق اصلاح‌طلبی بود که با نگاه راهبردی تلاش کرد از تمام ظرفیت‌های موجود برای تامین منافع ملی گام بردارد. او با واقع‌گرایی می‌دانست که نمی‌توان استبداد را یک‌شبه رفع کرد و رفع آن نیازمند ایجاد و تقویت جنبش‎‌های اجتماعی است. با توجه به چنین سوابقی است که امروز می‌توان گفت اندیشه اصلاح‌طلبی با نوعی واقع‌بینی همراه است که می‌تواند به دیپلماسی به عنوان یک ابزار کارآمد نگاه کند.

*قدری به چگونگی ارتباط ایران و آمریکا بعد از کودتا بپردازیم. به نظر می‌رسد که شاه پس از بازگشت به ایران نوعی ارتباط تعاملی و در بعضی از موارد تساهلی با آمریکا برقرار کرد؛ چنانچه بسیاری باور دارند که تا اواسط دهه50 او تحت اوامر آمریکا فعالیت می‌کرد. این خوانش تا چه میزان مقرون به صحت است؟
پس از کودتا، شاه پایگاه اجتماعی قبلی خود را از دست داد و نهضت مقاومت ملی و جنبش اجتماعی دربرابر او اقدامات گسترده‌ای انجام دادند. به دلیل آنکه شاه از درون احساس ضعف می‌کرد به سرعت مستشاران آمریکایی را وارد ایران کرد و در مقام عمل، سیاست خارجی ایران هماهنگ با سیاست‌های آمریکا عمل می‌کرد که این موضوع به گواه اسناد دیدارهای شاه با مقامات آمریکایی روشن است. حتی بازشدن فضای سیاسی داخلی در سال39 نیز به دستور آمریکا بود. در همان شرایط روحانیت مبارز در عرصه سیاسی وارد شد و اوج فعالیت‌های خود را در 15خرداد سال42 به نمایش گذاشت. پس از سال42 گروه‌های مختلف از جمله سازمان مجاهدین خلق و چریک‌های فدایی خلق با گفتمان انقلاب آغاز به فعالیت کردند و تا سال54 در اوج خشونت با رژیم پهلوی به مبارزه پرداختند. در آن سال‌ها ساواک با هماهنگی موساد و سیا به سرکوب مخالفان دست زد و خشونت اجتماعی و سیاسی را به بالاترین میزان خود رساند. پس از سال50 اتفاقاتی مانند برگزاری جشن‌های 2500ساله و تغییر تاریخ شمسی به شاهنشاهی نشان می‌داد که شاه می‌خواست با اقتدار و خودبرزگ‌بینی به مسیر حکومتش ادامه بدهد. تمام این‌ها از یک‌سو و بالارفتن قیمت نفت از سوی دیگر باعث شد که کشورهای غربی سیاست‌های نفتی شاه را نوعی قدرت‌طلبی دربرابر خودشان تلقی کنند. فعالیت‌های مستمر جنبش‌های اجتماعی و نوع نگاه خاص و جدید کشورهای غربی به شاه باعث شد که بستری برای کاهش حمایت از شاه فراهم شود. نکته مهم دیگر در آن دوران تمایل کارتر، رییس‌جمهور وقت آمریکا به بازشدن فضای سیاسی بود که متعاقب آن نیروهای ملی به ویژه سران نهضت آزادی توانستند جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر را تاسیس کنند که این جمعیت نقش موثری در کاهش فشارهای ساواک و هزینه‌های مبارزه داشت. همچنین این جمعیت توانست وکالت بسیاری از زندانیان و تبعیدیان را برعهده بگیرد و آنها را از زندان و تبعید آزاد کند. در سال56 ایده ضرورت دیپلماسی در سطح رهبران نهضت آزادی که مسائل مدیریت انقلاب را پیگیری می کردند، مطرح شد. این موضوع در جلسه‌‌ شورای مرکزی نهضت آزادی که در اواخر سال56 در منزل مرحوم احمد صدر سید جوادی برگزار شد، مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل شرایط نشان می داد که علاوه بر تقویت جنبش‌های اجتماعی که در داخل و خارج کشور دنبال می شد همزمان ضرورت کاهش حمایت آمریکا برای تسهیل روند انقلاب از طریق مذاکره با آمریکایی‌ها مورد تاکید قرار گرفت. چنین مذاکراتی از اردببهشت سال57 آغاز شد که اسنادش را دانشجویان پیرو خط امام منتشر کردند. در آن ایام شورای مرکزی نهضت آزادی، یک هیئت چهارنفره را برای مذاکره انتخاب کرد که مهندس بازرگان، دکتر سحابی، احمد صدر سید جوادی و من اعضای آن هیئت بودیم. البته من نقش مترجم را ایفا می‌کردم زیرا سه عضو دیگر تنها به زبان فرانسوی تسلط داشتند و لازم بود که یک مترجم انگلیسی در کنار آنها باشد. آن مذاکرات به صورت تدریجی انجام شد که در نهایت به اقناع مقامات آمریکا برای کاهش حمایت‌هایشان از شاه منجر شد. در مرحله بعد مهندس بازرگان سوابق مذاکرات را به شورای انقلاب گزارش کردند. شورای انقلاب ضمن تایید این مذاکرات برخی از آنان چون دکتر بهشتی و آیت الله موسوی اردبیلی نیز این مذاکرات را دنبال کردند که جزئیات آن در اسناد تاریخی منتشر شده آمده است. در آن ایام علاوه بر مذاکره با آمریکایی‌ها و اقدامات جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر و تعامل با سران ارتش موجب شد که پس از سرکوب و کشتار عوامل شاه در 17شهریور57؛ در روز تاسوعا (19 آذر) که مصادف با روز جهانی حقوق بشر بود برگزاری راهپیمایی روز تاسوعا هماهنگ و با شکوه و آرامش برگزار شود و در پی آن راهپیمایی عظیم روز عاشورا که صحنه رفراندم ملت ایران علیه رژم شاه بود و برگزاری اجتماعات زنجیره‌ای بعدی انجام شد. مجموعه این اقدامات نشان می دهند که اگر عنصر مذاکره پیش از انقلاب وجود نداشت و پیام مردم ایران در راهپیمایی های تاسوعا و عاشورا در سطح جهانی منتشر نمی شد و شاه دیر هنگام اعتراف به شنیدن پیام انقلاب نمی کرد و رخدادهای پس از آن، انقلاب هر گز به این صورت به پیروزی نمی‌رسید.

*پس شما به صراحت می‌گویید که یکی از دلایل مهم‌ سقوط رژیم شاه، دیپلماسی انقلاب و مذاکره با مقامات آمریکا و متقاعد کردن آن‌ها برای کم‌کردن حمایتشان از شاه بود؟
بله، در داخل به تدریج این روند دیپلماسی موفق آمیز طی شد که در اسناد منتشر شده آمده است. اما در خارج از کشور، در پی مسائلی که در عراق پیش آمد و آیت الله خمینی مجبور شدند که عراق را ترک کنند و با راهنمایی آقای دکتر ابراهیم یزدی به نوفل لوشاتو بروند. در آن 118 روز اقامت در فرانسه آیت الله خمینی نیز با مقامات فرانسوی و آمریکایی دیدار و مذاکراتی انجام دادند که اسناد آن در جلد سوم خاطرات آقای دکتر یزدی به تفصیل آمده است. محور مذاکرات اقناع اروپائی ها و به ویژه آمریکایی‌ها برای کاهش حمایتشان از رژیم شاه بود؛ بنابراین اگر فعالیت‌های جنبش‌‌های اجتماعی و دیپلماسی در داخل کشور و دیپلماسی قدرتمند رهبری انقلاب در خارج از کشور نبود، به نظر بنده انقلاب هرگز با چنین سرعت و هزینه کم پیروز نمی‌شد.  حضور افرادی مانند آقایان دکتر یزدی و صادق قطب‌زاده که با زبان جهانی و روابط بین الملل آشنا بودند در کنار آیت الله خمینی در پیشرفت این مذاکرات خارج از کشور بسیار موثر بود.

*پس از انقلاب سال57 با تسخیر سفارت آمریکا رابطه دیپلماتیک ایران و آمریکا به طور کامل قطع شد. چه اتفاقاتی رخ داد که نیروهای انقلابی از مذاکرات پیش از انقلاب با آمریکایی‌ها به تسخیر سفارت رسیدند؟
آیت الله خمینی در مدت 118 روز اقامت در نوفل لوشاتو هیچ سخنی از مناقشه با آمریکا نمی‌گفتند و تمام بحث‌های ایشان معطوف به رفتن شاه بود؛ پس از انقلاب تا اشغال سفارت نیز هیچ بحثی درباره قطع رابطه با آمریکا نداشتند. در زمان دولت موقت بحث‌هایی درباره چگونگی ارتباط ایران و آمریکا وجود داشت و مرحوم دکتر یزدی در خاطرات خود نوشته‌اند که رهبر فقید انقلاب همواره می‌گفتند که با آمریکایی‌ها کج‌دارومریز رفتار کنید. دو اتفاق باعث شد که روابط ایران و آمریکا به طور کامل قطع شود؛ نخست سفر مهندس بازرگان، نخست وزیر دولت موقت، دکتر یزدی، وزیر خارجه و دکتر چمران، وزیر دفاع به الجزایر و دوم اشغال سفارت آمریکا بود. مهندس بازرگان برای شرکت در جشن پیروزی انقلاب الجزیره همراه با هیئتی به این کشور سفر و در حاشیه مراسم با برخی از مقامات آمریکا درباره اموال و پول‌های ایران در آمریکا و راهکارهای بازگرداندن آن‌ها به ایران گفت‌وگو کرد. وقتی مهندس بازرگان به ایران بازگشت گزارش سفر و مذاکرات را ارائه داد. برخی از نیروهای تندرو به او تاختند که چرا با مقامات آمریکایی مذاکره کردی و چرا از امام(ره) اجازه نگرفتی؟ آن سفر زمینه‌ساز ایجاد چنین التهاب گسترده ای از سوی نیروهای افراطی شد. البته باید گفت که ریشه چنین التهاب‌هایی در ابتدای انقلاب وجود داشت؛ وقتی که نیروهای چپگرای گروه‌هایی مانند حزب توده، فدائیان خلق و مجاهدین خلق از زندان‌ها آزاد شده بودند و با بالابردن غیرمنطقی انتظارات مردم در پی «تداوم انقلاب» برای دستیابی به قدرت بودند. در چنین فضایی گروه‌های چپ به طور مدام به دولت موقت حمله می‌کردند. در آن زمان همه گروه‌ها و حتی روحانیون مبارز که حزب جمهوری اسلامی را تشکیل داده بودند بطور طبیعی به دنبال کسب قدرت بودند. با سفر شاه به آمریکا تعدادی از دانشجویان در اعتراض به این سفر به سفارت آمریکا حمله کردند و همان‌طور که دانشجویان پیرو خط امام به دفعات گفته اند، قرار بود دانشجویان به مدت48 ساعت در سفارت حضور یابند و سپس محل را ترک کنند. پرسش اصلی این است که چه عواملی باعث شد که آن 48ساعت به 444روز تبدیل شود؟ پیامد این اتفاقات  موجب شد که ارزش های انقلاب سال57 در سطح داخلی و جهانی با چالش های جدی روبرو شود.

*شما گفتید از ابتدای انقلاب بر دولت موقت فشارهای زیادی بود. آیا استعفای مهندس بازرگان ناشی از اراده شخصی‌اش بود یا آنکه همان فشارها باعث شد که دیگر جایی برای او در دولت وجود نداشته باشد؟
مهندس بازرگان سه‌بار پیش از استعفای آخرش، استعفا داده بود که با موافقت رو‌به‌رو نشده بود اما بعد از سفر او به الجزایر و اشغال سفارت شرایط متفاوت از گذشته شده بود؛ فضای سیاسی به قدری ملتهب بود که حتی وزرا نمی‌توانستند به وزارتخانه‌هایشان بروند.

* ارتباط ایران و آمریکا در دوران جنگ چه‌طور بود؟
وقتی جنگ آغاز شد، تمام شواهد نشان می‌داد که آمریکا از روحیه بلندپروازی‌های صدام در منطقه بهره‌برداری کرد تا یک جنگ تمام‌عیار را با ایران راه بیندازد. وقتی عراق در 30شهریورسال59 به ایران حمله کرد ما باید دفاع می‌کردیم و در این موضوع هیچ‌تردیدی وجود نداشت اما ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر باتوجه به تحلیل شرایط منطقه و پیشنهادهای ارائه‌شده‌ای که متضمن پایان جنگ و تأمین منافع اقتصادی ایران بود، منطقی به‌نظر نمی‌رسید. اما برخی گفتند که باید در موضعی قوی‌تر جنگ تمام شود. شاید بتوان گفت  که در آن ایام اساسا به عنصر مذاکره به‌ عنوان یکی از راه‌های حل مناقشه، اعتقادی وجود نداشت. افرادی که در وزارت امور خارجه حضور داشتند از دانش روابط بین الملل و تجربه دیپلماسی کافی برخوردار نبودند. البته ارزش رشادت‌های رزمندگان ایرانی و شهادت‌ ایشان قابل انکار نیست و آنها به وظیفه دینی و ملی خود عمل کردند؛ بنابراین نقد مربوط به مدیریت سیاسی برخی مدیران وزارت امور خارجه آن زمان است.

*پس از جنگ، مرحوم آیت‌الله هاشمی رفسنجانی سکان دولت را بر عهده گرفت. او از لحاظ بینش اقتصادی به لیبرال‌ها نزدیک‌ بود و همین موضوع باعث شد که در هشت‌سال ریاست‌جمهوری‌اش با توسعه ظرفیت‌های اقتصادی، به میزان قابل توجهی پیامدهای منفی جنگ را بازسازی کند و از سوی دیگر در دولت سازندگی مناقشه مهمی با کشورهای قدرتمند دنیا نیز در میان نبود. رویکرد دولت هاشمی رفسنجانی در موضوع دیپلماسی را چگونه می‌بینید؟
آقای هاشمی با واقع‌بینی به ترمیم خسارت‌های بسیار سنگین جنگ پرداخت و با استفاده محدود از دیپلماسی توانست با کشورهای منطقه به ویژه عربستان رابطه خوبی برقرار کند. البته باید گفت که در دوران او پایگاه و حمایت اجتماعی قدرتمندی وجود نداشت اما به هر روی تا حد مناسبی دیپلماسی مبتنی بر عقلانیت پیگیری شد.

*دوم خرداد سال76 بی‌تردید یکی از نقاط عطف تاریخ انقلاب است. با روی کار آمدن دولت اصلاحات، سیاست‌های کلی تا حدی تغییر کرد و گفتمان گفت‌وگوی تمدن‌ها جایگزین محدودنگری نیروهای تندرو شد. دیپلماسی اصلاحات تا چه میزان توانست ایران را از انزوای سیاسی بیرون آورد؟
با روی کار آمدن دولت اصلاحات بحث توسعه سیاسی مطرح شد و دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای مدنی دستخوش تغییرات مهمی قرار گرفتند. آقای خاتمی توانست با استفاده از ظرفیت دیپلماسی با کشورهای مهم دنیا مذاکره و در سازمان ملل از حقوق مردم ایران دفاع کند. هیچ‌وقت سخنرانی تاریخی آقای خاتمی در شهر پاریس را فراموش نمی‌کنیم؛ دوستی تعریف می‌کرد که بسیاری از نیروهای ضدانقلاب که از اساس با نظام مخالف بودند، وقتی در آن سخنرانی طرح گفت‌وگوی تمدن‌ها را از زبان رییس‌جمهور کشورشان شنیدند گفتند که احساس غرور ملی کردیم که رییس دولت کشورمان در ابعاد بین‌المللی چنین اندیشمندانه سخن ‌گفت. در واقع حتی نیروهای ضدانقلاب نیز با رویکرد آقای خاتمی، نسبت به نظام خوش‌بین شده بودند. هرچند در این راه پر فرازونشیب مشکلات بسیاری بر سر راه دولت اصلاحات قرار گرفت و همواره نیروهایی خاص مانع تحقق اهداف اصلاحات می‌شدند.

*دولت اصلاحات از مقطعی به طور جدی وارد بحث صنعت هسته‌ای شد. دولت اصلاحات سعی کرد که با رویکرد اعتدالی علاوه بر آنکه چرخ‌های این صنعت را بچرخاند، مناقشه‌ بین‌اللمللی نیز ایجاد نکند اما دولت نهم به ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد به بهانه انرژی هسته‌ای، ایران را چنان وارد مناقشات و جدل‌های بین‌المللی کرد که شاید هنوز هم گرفتاری‌هایش گریبان‌گیر مردم ایران باشد. پس از او حسن روحانی تلاش کرد که قدری فضای سیاست خارجی را آرام کند و با مذاکرات هسته‌ای توسط ظریف و همراهانش به توفیق‌هایی نیز رسیدیم. از دید شما دیپلماسی هسته‌ای ایران چگونه باید پیش می‌رفت؟
بحث هسته‌ای یک موضوع کارشناسی است که از دولت آقای هاشمی آغاز و تا امروز ادامه دارد. آقای خاتمی کوشش کرد که با حداقل چالش‌ها، این صنعت را پیش ببرد اما با ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد چنان هزینه‌های سنگینی بر پیکره ایران وارد شد که جبرانش بسیار سخت است. فراموش نمی‌کنیم که در پی اقدامات افراطی احمدی‌نژاد و دولتش، چندین قطعنامه علیه ایران صادر شد و حتی خطر جنگ نیز در میان بود. او با بحث‌های غیرمنطقی و ناپخته‌ای که مطرح می‌کرد، کشور را به لبه پرتگاه برد اما آقای روحانی تلاش کرد که شرایط جدیدی را در عرصه بین‌المللی ایجاد کند. مردم نیز در سال92 با  توسعه جنبش اجتماعی با آگاهی  به او رای دادند و با در نظرداشتن ردصلاحیت‌های گسترده شورای نگهبان، بهترین گزینه ممکن را انتخاب کردند. این روند در انتخابات مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان در سال94 نیز تکرار شد و در نهایت در سال96 مردم با رای بالای خود به آقای روحانی با آگاهی سیاست‌های اعتدالی او را تأیید کردند. افراد تیم مذاکره‌کننده دولت احمدی‌نژاد حتی نمی‌توانستند به زبان انگلیسی سخن بگویند و به ناچار در جلسات مذاکره حضور یک مترجم الزامی بود. وقتی مسئولان سیاست خارجی کشور نتوانند به زبان بین‌المللی سخن بگویند، انتظار نمی‌رود که گشایشی در مذاکرات حاصل شود. آقای روحانی با انتخاب آقای محمد جواد ظریف به عنوان یک دیپلمات باتجربه و با دانش روابط بین الملل توانست با کشورهای غربی به نتایج مثبتی برسد که تحسین کارشناسان جامعه جهانی را در پی داشت. برآیند تمام آن نتایج در سندی بین‌المللی به نام «برجام» عرضه شد. برجام یک سیاست برد-برد در راستای منافع ملی است. 
* به عنوان بحث پایانی بفرمایید که آیا استفاده از دیپلماسی در شرایط بحرانی فعلی نیز می‌تواند راهگشا باشد؟
اتفاقا در شرایط کنونی استفاده از دیپلماسی بسیار ضروری است. البته ما در عرصه سیاست خارجی باید انسجام داشته باشیم. گاهی بعضی از نهادها سعی می‌کنند که در سیاست‌های بین‌المللی دولت دخالت کنند. این رویکرد پیامد منفی برای ایران داشته و دارد. لذا ما باید دیپلماسی متمرکز و قانون مند در کشور داشته باشیم. نکته منفی دوم این است که برخی از افراد و رسانه ها حوزه مسئله بسیار مهم دیپلماسی اظهارنظر می‌کنند. مسئله مهم دیگر موقعیت بحرانی آمریکا در اذهان عمومی جهان است؛ ما باید از این فرصت استثنایی در راستای منافع ملی خودمان استفاده کنیم. نخبگان آمریکا و بسیاری از رسانه‌های این کشور به سیاست‌های ترامپ نقدهای جدی دارند. در تاریخ معاصر هیچ‌وقت رییس‌جمهور آمریکا به این میزان پایگاه اجتماعی ضعیفی به ویژه در سطح اقشار نخبه و آگاه جامعه آمریکا نداشته است؛ از سوی دیگر کشورهای اروپایی و آسیایی نیز با آمریکا مشکلات عدیده‌ای دارند. ما می‌توانیم با بهره‌گیری از ظرفیت دیپلماسی با مخالفان ترامپ به صورت هماهنگ عمل کنیم و جایگاه خود را در حوزه بین‌المللی تقویت کنیم. افراطی‌های داخل ایران و جمهوری‌خواهان افراطی آمریکا مانند ترامپ دقیقا دو تیغ یک قیچی محسوب می‌شوند که پیامد مواضع آنها از میان بردن منافع ملی ایران است. دیپلماسی یک دانش و توانمندی است که باید با استفاده از قواعد آن منافع ملی را در عرصه جهانی تثبیت کرد.

منبع: شرق- 5 آذر 97 (متن کامل)

Saturday, November 24, 2018

پیام تبریک به جبهه ملی ایران



بسمه تعالی
جناب آقای دکتر حسین موسویان
رئیس محترم شورای مرکزی جبهه ملی ایران

با سلام و احترام، برگزاری جلسه شورای مرکزی جبهه ملی ایران و انتخاب مسئولان ارکان تشکیلاتی آن را به جنابعالی و سایر اعضای محترم صمیمانه تبریک می گوییم.

در شرایط حساس کنونی جامعه ایران نقش احزاب و نهاد های مدنی در ایستادگی در مقابل چالش های پیش رو که ضرورتا مستلزم گفت و گو و وفاق ملی و جلب اعتماد عمومی مردم و زمینه سازی برای رفع مشکلات و تقویت برنامه های توسعه کشور است؛ بر کسی پوشیده نیست.

انتظار می رود با توجه به مفاد اصل 26 قانون اساسی که فعالیت احزاب و انجمن ها را علی الاطلاق آزاد دانسته است، شرایط لازم برای توسعه فعالیت قانونی همه احزاب که به قانون اساسی التزام داشته و دغدغه ای جز منافع ملی ندارند، فراهم شود تا همه بتوانند به مسئولیت و رسالت تاریخی خود در چارچوب اهداف و مطالبات مشترک که همان «آزادی، حاکمیت ملی و استقلال کشور» و پیشگیری از مخاطراتی که تمامیت ارضی کشور را تهدید می کند، عمل نمایند.

توفیق جنابعالی و همکارانتان را در راستای تامین منافع ملی و ادامه «راه مصدق» در شرایط حساس کنونی کشور از خداوند متعال خواستاریم. 

محمد توسلی
دبیر کل نهضت آزادی ایران
اول آذر 1397

Monday, November 19, 2018

روشنفكر متعهد



روشنفكر متعهد

محمد توسلي
درباره نامه 400 فعال دانشجويي كه طي چند روز گذشته منتشر شده كمتر بحثي مطرح شده است و نياز است درباب اهميت اين نامه نكاتي بيان شود. نامه­اي كه اين بار مخاطبان خود را نه از درون حاكميت، بلكه در جامعه مدني برگزيده است. مخاطبان خود را نه از درون حاكميت،‌ بلكه در جامعه مدني برگزيده است. مخاطبان نامه دانشجويان " روشنفكران حوزه عمومي" هستند و بايد در ابتداي امر تعريفي از چنين مفهومي ارائه داد. به نظر مي­رسد كه اين نامه با نگاهي جامعه­شناسانه تهيه شده است و نويسندگان آن بيشتر چنين رويكردي را برگزيده­اند و نگاه آن به سير جامعه­شناسي در غرب است. به هر حال در 200 سال اخير در غرب نهاد كليسا از ساخت سياست كنار زده شده و مردم صاحب راي شدند و حقوق شهروندي پديدار شد. با توجه به اين حقوق تقريبا تمام مردم در سپهر عمومي احساس مشاركت مي­كنند و با همين رويكرد است كه تاثير­گذار هستند. 
اما در كشور ما لااقل از دوره مشروطه به بعد ما با چالش­هايي متفاوت روبه­رو بوديم. وجود خلق ­و­خوي استبدادي در فرهنگ و حاكميت اقتدارگرا در گذشته باعث شده تا مردم هميشه نگاهي به بالا داشته باشند و منتظر تصميم­ها باشند. در دوراني هم كه به تدريج جمعي از روشنفكران ما افكار متفاوتي را از غرب وارد ايران كردند، شاهد تغيير ديدگاه­ها در اين زمينه بوديم. آنها سعي كردند با تفكرات خود كمكي به تغيير فضاي جامعه كنند كه حضور آنها بسيار كمرنگ بود. به همين دليل در سالهاي بعد واژه روشنفكر متعهد نسبت به سرنوشت مردم خود بي­تفاوت نبود و برخي با نگاه ماركسيستي آن را تعريف مي­كردند و برخي با نگاه ملي و مذهبي به اين مسئله توجه كردند. 
خصوصاً از دهه 20 به بعد بود كه روشنفكران ديني حضور بيشتري دارند و هم به فرهنگ بومي جامعه ما كه فرهنگ مذهبي است توجه دارند و با توجه به مسائلي كه در فرهنگ بومي مردم وجود داشت،‌ سعي كردند با زدودن آن زمينه­هاي ايجاد حساسيت در عرصه عمومي و جلب مشاركت مردم را فراهم كنند. بنابراين با اين سابقه بايد به دو دوره فعاليت اشاره كنم. يك دوره فعاليت جنبش ملي شدن صنعت نفت بود كه وقتي براي حقوق شهروندي و مردم ارزش قائل شدند،‌ حضور آنها در عرصه عمومي بسيار تاثيرگذار شد و دوره ديگر ابتداي انقلاب اسلامي بود. اگر بخواهيم جمع­بندي كنيم با توجه به چنين فرهنگي در 200 سال اخير،‌ روشنفكران كمتر در عرصه عمومي مشاركت كرده­اند. 
اما در آموزه­هاي قرآني هم رسالت پيامبران در عرصه عمومي تعريف شده است. بخصوص در آيه 25 سوره حديد خيلي روشن تصريح  مي­شود: " لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَ الْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ" همانا ما پيغمبران خود را با ادله و معجزات فرستاديم و با ايشان كتاب و ميزان عدل نازل كرديم تا مردم به راستي و عدالت گرايند. اين آموزه­هاي قرآني و تجربه بشري براي جامعه زمينه را براي اين احساس عمومي فراهم كرده است تا نسبت به چالشها و بحرانها حساسيت داشته باشند.
اگرچه طي دو قرن اخير فضاي جامعه ما با توجه به فرهنگ استبدادي به گونه­اي نبوده تا مردم در سپهر عمومي حضور داشته باشند و در اصلاح جامعه مشاركت كنند. مسئله ديگر اين است كه چرا نويسندگان اين نامه به جاي حاكميت،‌ روشنفكران را مخاطب قرار داده­اند. به نظر من اين نگاه كاملاً واقع­بينانه است و اين بحثها در چهار دهه گذشه هم مطرح شده است و خود من بارها توضيح داده­ام كه رويكردها بايد جامعه محور باشد و بايد كوشش كنيم تمام ظرفيت را براي حضور احزاب و گروه­هاي مختلف فراهم كنيم تا بتوانيم جامعه را در سپهر عمومي بسيج كنيم تا راحت­تر با مشكلات روبرو شود. اگر بخواهيم به طور مصداقي اين بحث را مطرح كنيم بايد به دوم خرداد برگرديم. انتخاب آقاي خاتمي در دوم خرداد سال 1376 گامي بلند بود،  اما به تدريج بخشي از اصلاح طلبان به اين نتيجه رسيدند كه تنها در قدرت است كه مي­توان اصلاحات را پيگيري كرد و فراموش كردند كه اساس برنامه بايد در جامعه مدني و عرصه عمومي شكل بگيرد. متاسفانه برخي هم در اين راه قدرت به فساد آلوده شدند. همين امر است كه اين نامه فعالان دانشجويي را مهم جلوه مي­دهد. اين تغيير نگاه به جامعه بين فعالان دانشجويي را كه طي سه دهه گذشته نگاهشان به اصلاحات از طريق قدرت بود،‌ بايد به فال نيك گرفت. مسئله بعدي كه در اين نامه به آن اشاره شد، بازبيني در فرآيندهاي اصلاحات است كه ما بارها روي اهميت اصلاح اصلاحات تاكيد كرده­ايم. از ابتداي انقلاب اسلامي هم اين نگاه در ما هم وجود داشت و نگاه اصلاحي آن در دوم خرداد سال 1376 به ثمر نشست. اميدوارم اين نگاه دانشجويان در جامعه بتواند به وظيفه خودش عمل كند.
در پايان خظابم به نويسندگان اين نامه است كه با ابتكارشان اين مسئله را در سپهر عمومي مطرح كردند اگر بخواهيم زمينه را هم براي سازماندهي روشنفكران در نهادهاي مدني و هم تقويت جنبش اجتماعي ايران فراهم كنيم مهمترين بحث، آزادي و حاكميت قانون است. اين ارزشها مي­تواند محورهاي تلاشهاي مشترك جامعه مدني ما باشد.
منبع: سازندگی – 21 آبان 97


Friday, November 9, 2018

شهردار حزبى انتخاب نكنيد


شهردار حزبى انتخاب نكنيد

گفت‌وگو با محمد توسلی:
آرمان‌: با تصویب قانون منع به‌کارگیری بازنشسته‌ها در مجلس و تایید آن در شورای نگهبان، گمانه‌زنی‌ها در این باره که آیا این قانون شامل شهردار تهران هم می‌شود یا نه از سوی چهره‌های مختلف سیاسی و مدیریتی و حتی برخی حقوقدان‌ها مطرح شد. برای اینکه تردیدها برطرف شود قرارشد استفساریه‌ای از مجلس پرسیده شود، اما مجلس به طرح استفساریه رأی نداد. رأی ندادن مجلس به استفساریه به معنی پایان کار شهردار تهران بود. بر اساس گفته معاون پارلمانی شهردار تهران، آقای افشانی تا ۲۴آبان و یا به روایتی تا ۲۶آبان و تا آخرین فرصت قانونی مصمم به ادامه فعالیت است. شورای شهر باید برای انتخاب شهردار جدید تهران تدبیر ویژه‌ای داشته باشد تا شهردار سوم در بهشت ماندگار شود. برای بررسی این موضوع «آرمان» با محمد توسلی اولین شهردار تهران پس از انقلاب گفت‌وگو کرده که در ادامه می‌خوانید.
برخی معتقدند که شهردار تهران باید از میان افراد سیاسی انتخاب شود و برخی دیگر هم معتقدند که نباید شهردار سیاسی باشد و فقط کارآمدی و تجربه اهمیت دارد. نظر شما در این باره چیست؟
با توجه به جایگاه و مسئولیت‌های گسترده مدیریت شهر تهران شهردار منتخب ضرورتا باید سابقه مدیریت، وجهه سیاسی و آشنایی با نهادهای موثر را داشته باشد، اما در جایگاه مدیریت شهری باید صرفا نگاه خدماتی و خدمت‌رسانی به شهروندان، هماهنگ با شورای شهر، داشته باشد.
با توجه به این موضوع که تاکنون تهران دو شهردار از دست داده، به نظرتان شورای شهر باید در انتخاب شهردار جدید چه تدبیری پیشه کند؟
شورای شهر پنجم با توجه به چالش‌های پیش روی مدیریت شهر تهران و انتظاراتی که مردم از فهرست امید داشته و دارند شایسته است تا تلاش‌های خود را برای انتخاب شهردار صرفا بر اساس کارآمدی، توانمندی و آشنایی با مسائل شهر تهران متمرکز کنند نه به مناسبات و روابط حزبی. همچنین باید به این موضوع هم توجه کرد که شهردار منتخب باید نگاه راهبردی برای اصلاح ساختار مدیریت شهری داشته باشد تا بتواند در راستای لایحه مدیریت یکپارچه شهری اقدامات و پیگیری‌های لازم را در برنامه خود لحاظ کند تا شرایط برای خروج از بحران‌های کنونی کلانشهر تهران به تدریج فراهم شود.
قانون منع به‌کارگیری بازنشستگان را چطور ارزیابی می‌کنید؟
این قانون گذشته از پیشینه‌ای که داشته، در مجلس کنونی به تصویب رسید. در چارچوبى که این قانون در آن تنظیم و تصویب شده بازنشستگان به استثنای مواردی که در قانون ذکرشده باید کار خودشان را ترک و مدیران جدید جایگزین آنها شوند. هدف اصلی در این قانون افرادی هستند که به دنبال تصویب این قانون بوده‌اند تا افراد جوان در سطوح مدیریتی کشور به کار گرفته شوند که این موضوع را می‌توان پاسخ به مطالبه جدی این نسل یعنی جوانان دانست. در جامعه کنونی که نسل جوان در توسعه و مدیریت کشور حضوری جدی ندارد این تفکر وجود دارد که به تدریج نسل تحصيلکرده جدید را بتوان جایگزین مدیران پیشین کرد. آنها معتقدند تا زمانی که مدیران قبلی مشغول به کار باشند برای جوانان فضایی وجود ندارد تا بتوانند خلاقیت خود را به فضای مدیریتی کشور وارد کنند. اکنون که این قانون تصویب و ابلاغ شده، باید به آن التزام داشت.
برخی از بازنشسته‌ها دارای تجربیات مدیریتی بسیار خوبی هستند که اگر کنار گذاشته شوند شاید هیچ شخص دیگری نتواند مانند آنها به کشور خدمت کند.
بله برخی از بازنشسته‌ها دارای تجربياتى هستند که مدیریت کشور نباید از آنها صرف نظر کند. ساز و کار ما باید آن‌گونه باشد که افراد بازنشسته همواره بتوانند تجربیات خودشان را در جایگاهی که متناسب با شرایط آنهاست به جامعه عرضه کنند. در کشور ما افراد در سازمان‌های دولتی بعد از 25 تا 30 سال کسب تجربه و توانمندی بازنشسته می‌شوند و برخی از مدیران پس از بازنشستگی هم دنبال حقوق بازنشستگی هستند و هم درپی استفاده از حقوق و مزایای شغل جدید و این نگاه خلاف قانون و اخلاق است. زنده‌یاد مهندس بازرگان در تمام دوران خدمات خود پس از انقلاب در دولت موقت و شورای انقلاب فقط از حقوق بازنشستگی دانشگاهی خود استفاده و با تمام ظرفیت در سمت‌های مورد نیاز در خدمت جامعه بود.
باتوجه به زمانی که برای بازنشستگان در سازمان‌های دولتی در نظر گرفته شده است، آیا به نظر شما بهتر نبود معیار سنی در قانون تغییر کرده و یا اصلاحیه‌ای به آن وارد شود؟
با توجه به اینکه مطابق قانون مصوب فقط اشخاص غیر بازنشسته می‌توانند مورد ارزیابی قرار گیرند باید گفت که در حال حاضر تغییر قانون در دستور کار مجلس نیست.
تکلیف بازنشستگانی که شاید از افراد جوان بسیار توانمندتر باشند، چیست؟
باید این فرصت برای بازنشستگان به وجود بیاید تا در عرصه‌های دیگر و متناسب با شرایط‌شان در خدمت جامعه باشند تا جامعه بتواند از تجربیات و توانایی‌هایشان استفاده کند. در قانون فعلی راهکاری در این زمینه دیده نشده است.
منبع: روزنامه آرمان، سه شنبه ١٥ آبان ١٣٩٧

Saturday, November 3, 2018

مدیریت کلانشهر تهران فردی با تجربه و کارامد می طلبد



مدیریت کلانشهر تهران فردی با تجربه و کارامد می طلبد

محمد توسلی

«قانون منع به کارگیری بازنشستگان» را از چند جنبه می توان مورد ارزیابی قرار داد. این قانون گذشته از
پیشینه ای که داشته در مجلس شورای اسلامی کنونی به تصویب رسیده است. در چارچوبی که این قانون در آن تنظیم و تصویب شده بازنشستگان به استثنای مواردی که در قانون ذکر شده است، باید کار خودشان را ترک کنند
و مدیران جدید جایگزین شوند. هدف اصلی کسانی که به دنبال تصویب این قانون بوده اند بیشتر به کارگیری افراد جوان در سطوح مدیریتی کشور، در پاسخ به مطالبه جدی این نسل، بوده است. در جامعه کنونی که نسل جوان در توسعه و مدیریت کشور حضوری جدی ندارد این تفکر وجود دارد که به تدریج نسل تحصیل کرده جدید را بتوان جایگزین مدیران پیشین کرد. آن ها معتقدند تا زمانی که مدیران قبلی مشغول به کار باشند( با توجه به قدمت و سابقه ای که دارند) برای جوانان فضایی وجود ندارد که بتوانند از تجربیات شان در مدیریت کشور استفاده کنند. نظر به این که این قانون تصویب و ابلاغ شده؛ باید به آن التزام داشت  و آن را مورد عمل قرار داد. اما همواره می توان قانون را مورد نقد قرار داد و جنبه های مثبت و منفی آن را مطرح کرد تا قانون گذار با توجه به بررسی این نقدها بتواند در صورت مقتضی اصلاحات لازم را در آن مورد توجه قرار دهد.

واقعیت امر این است که برخی از بازنشسته ها دارای تجربیاتی هستند که مدیریت کشور نباید از آن ها صرف نظر کند. ساز و کار ما باید این باشد که افراد بازنشسته همواره بتوانند تجربیات خودشان را در جایگاهی که متناسب با شرایط آن ها است به جامعه عرضه کنند.

متاسفانه در کشور ما افراد در سازمان های دولتی بعد از 25 تا 30 سال کسب تجربه و توانمندی بازنشسته
می شوند. البته برخی هم  پس از بازنشستگی همزمان به دنبال حقوق بازنشستگی و استفاده از حقوق و مزایای شغل جدید هستند که این نگاه هم خلاف قانون و هم اخلاق است. زنده یاد مهندس بازرگان در تمام دوران خدمات خود بعد از انقلاب در دولت موقت و شورای انقلاب فقط از حقوق بازنشستگی دانشگاهی خود استفاده کرد و با تمام ظرفیت در سمت های مورد نیاز در خدمت جامعه بود.

در شرایط کنونی باید این فرصت برای بازنشستگان وجود داشته باشد که در عرصه های دیگر، جامعه بتواند از تجربیات و توانایی های آن ها استفاده کند. در این قانون مصوب راهکاری در این زمینه دیده نشده است.

نکته دیگر در رابطه با شوراهای اسلامی شهر است. قانون مصوب مشخص نکرده است که این افراد مشمول این قانون می شوند یا نمی شوند. عمدتا کسانی که بیشتر قدرت تصمیم گیری و تصمیم سازی دارند، شهردارن کلان شهرها را شامل« قانون منع به کارگیری بازنشستگان» دانسته اند و سرنوشت استفساریه هم مشخص نیست.

طرفه آن که در سال های بعد از انقلاب اسلامی، شهردار کلانشهر تهران در پروتکل سیاسی همطراز و در جایگاه وزرا بود بطوری که سفرای کشور های خارجی می توانستند در چارچوب پروتکل دیدار داشته باشند. مسئولیت اداره و حجم عظیم فعالیت های کلانشهر تهران که به اندازه چند وزارتخانه است فردی با تجربه ، کارامد و البته پاکدست را می طلبد تا با چالش های جدی که در مدیریت آن وجود دارد هماهنگ با شورای شهر بتواند پاسخگوی مطالبات شهروندان باشد. در چنین شرایطی به نظر می رسد  پروتکل مورد عمل بعد از انقلاب منطقی و کار ساز بوده است. در این  قانون مصوب و سایر قوانین مورد عمل جایگاه شهردار کلانشهر تهران  مانند دیگر کلانشهرها دیده شده است.

منبع: همشهری-12 آبان 97

Friday, November 2, 2018

پیام تسلیت درگذشت همسر مهندس نعیمی پور



بسمه تعالی

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ
وَ بَشِّرِالصَّابِرينَ. الَّذينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (بقره - ۱۵۵ و ۱۵۶)

برادر ارجمند جناب آقای مهندس محمد نعیمی‌پور

فقدان همسر بزرگوار و همراه و یاورتان، بانوی پرهیزگار، زنده‌یاد مرحومه فاطمه غفاری از زنان فداکار و با استقامت سرزمین ما که در طول سنوات حیات شریف بر مواضع حق‌طلبانه و انسانی خویش ایستادند و به ویژه در سالیان اخیر، آگاهانه و مومنانه، رنج اسارت فرزند و همراهی با خانواده‌های زندانیان سیاسی را پذیرا شدند و با بروز همیشگی رفتاری توام با متانت و روحیه‌ای پر امید، از رسالت مبارزه در راه آزادی و کرامت بشر و مقاومت در برابر بی‌عدالتی کوتاه نیامدند، رخدادی غم‌انگیز است که جز صبوری، اتکال واسعه به رحمت خداوند و تسلیم در برابر سرنوشت مقدر، مرهم دیگری بر این حرمان عظیم نمی‌توان یافت.

ضمن تسلیت درگذشت آن زنده‌یاد به جنابعالی، فرزندان و خانواده محترم، دوستان و علاقمندان ایشان در حزب اتحاد ملت ایران، از خداوند متعال، آمرزش و آرامش ابدی برای آن مرحومه و سلامتی، پایداری و صبوری برای بازماندگان مسئلت داریم. مراسم نکوداشت آن بانوی مومن، جمعه ۱۱ آبان ۱۳۹۷ از ساعت ۱۱ الی ۱۲:۳۰ در مسجد نور واقع در میدان فاطمی برگزار می‌شود.
                      محمد توسلی
دبیرکل نهضت آزادی ایران
هشتم آبان 1397