Saturday, June 29, 2019

سیری در برنامه قرآن‌ پژوهی مهندس مهدی بازرگان


سیری در برنامه  قرآن‌ پژوهی مهندس مهدی بازرگان
گام به گام با وحی
محمد توسلی
قرآن یکی از محورهای اصلی بینش و منش زنده‌یاد مهندس مهدی بازرگان در همه تلاش‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایشان در طول بیش از شش دهه بوده است. اگر بعد از قریب ربع قرن از درگذشت مهندس بازرگان، امروز در برنامه نکوداشت او، گفتمانش به عنوان راهکاری برای عبور از چالش‌های پیش روی چهل سالگی انقلاب مطرح می شود، پایه و اساس این گفتمان بر ضرورت بازگشت به قرآن استوار است که او همراه سید محمود طالقانی بعد از شهریور بیست آغاز کردند. مهندس بازرگان در آن زمان، موانع عقب‌ماندگی ایران را فرهنگ استبدادی و پیرایه‌ها و خرافات مذهبی تشخیص داده بود و بازگشت به قرآن را راهکاری برای اصلاح خرافات مذهبی در عرصه فرهنگی جامعه می‌دانست تا زمینه برای توسعه جامعه فراهم شود. بررسی تلاش‌ها و راهبرد قرآن‌پژوهی بازرگان می‌تواند برای جامعه امروز ـ به ویژه نسل جوان ـ آموزنده باشد.
سیر تاریخی آثار قرآن‌پژوهشی
در بیش از سیصد اثر مکتوب بازرگان ـ که در سی و چند جلد مجموعه آثار ایشان توسط «بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان» تدوین و منتشر شده و یا در دست تدوین است ـ کمتر اثری دیده می شود که مستند به آیات قرآن نباشد. این روند نشان می‌دهد که مبانی قرآنی، در کنار آشنایی با فرهنگ ایران و جوهر تمدن غرب ـ که قبلاً در این خصوص یادداشت‌هایی داشته‌ام ـ پایه اصلی بینش و آثار ایشان در طول چند دهه فعالیت بوده است. اما به تدریج از اواخر دهه سی در مقاطعی، متناسب با شرایط زمان و نیاز جامعه، مهندس بازرگان زمینه‌های لازم را برای آشنایی جامعه مخاطب با زبان قرآن یعنی عربی و پژوهش‌های قرآنی فراهم کردند. در این یادداشت به مناسبت ماه مبارک رمضان، به این فرایند و اهداف راهبردی آن می‌پردازم.
آموزش قرآن
این مجموعه شامل سه کتاب در آموزش قرآن، هم چنین دو راهنمای آموزش قرآن و واژگان کتاب‌های سه‌گانه است. این آثار بین سال های 1334 تا 1338 تألیف شده و در سال 1384 در مجموعه آثار جلد پنجم، چاپ و منتشر شده است. بازرگان در مقدمه جلد سوم، هدف خود را از تأکید بر آموزش قرآن اینچنین توضیح می‌دهد : «افراد و شايد قشرهایي از اجتماع ما، حالا فهميده‌اند كه قرآن نازل نشده است كه خوانده شود، بلكه خوانده شود كه فهميده شود، و فهميده شود تا عمل شود، و اين سه مسئله خواندن و فهميدن و عمل كردن، نبايد از هم جدا شود. اما نكتة مهمتر اينكه قرآن چنان كتاب عجيب و معجزه‌اي است كه به قياس تمام كتابهاي دنيا، با حداقل واژه و ريشه، حداكثر مفاهيم و مطالب را بيان كرده است. در مقايسه با متون عربي ديگر، حتي خُطَبِ نهج‌‌البلاغه نيز، ساده‌ترين اصطلاحات و اشتقاقها در آن به كار رفته است. »
سیر تحول قرآن
پس از تشکیل نهضت آزادی ایران در سال 1340 و متعاقباً بازداشت مهندس بازرگان و جمعی از رهبران و فعالان نهضت (1341) و محاکمه در دادگاه نظامی (1342) و محکومیت و حبس در زندان قصر، پیرو فعالیتهای داخل زندان، در سال 1344 جمعی از ایشان از زندان قصر به زندان برازجان تبعید شدند.
در این ایام در خلال جلسات و بحثهای قرآنی در محیط زندان برازجان، تألیف اثر «سیر تحول قرآن» آغاز گردید. این کتاب اولین اثر در نوع خود، با تلفیقی از بررسی‌های ریاضی، آماری، مفهومی و تاریخی، و یکی از آثار ابتکاری مهندس بازرگان در زمینه قرآن‌پژوهی و شاید در پاسخ به نیاز جامعه به ویژه نسل جوان متأثر از فرهنگ مارکسیسم علمی! در آن دوران است. این اثر با جداول آماری مفصل در دو جلد، به همراه یک جلد متمم حاوی نمودارهای متعدد با ترسیم دستی، بتدریج از سال 1355 منتشر شده و تا سال 1362 تکمیل گردید.
در اواخر دهه هفتاد و در فقدان صاحب اثر، با استفاده از امکانات رایانه‌ای و نرم‌افزاری، این اثر از جنبه محاسبات و ترسیمات مورد بازنگری و کنترل قرار گرفت و در سال1386 بصورت نفیس در دو جلد مجموعه آثار 12 و 13 منتشر شد.
این اثر دستاوردهای زیادی در خصوص نشان دادن نظم فوق انسانی قرآن، منطق و تحول تدریجی آن و در نهایت اثبات غیربشری بودن و صحت صدور آن را به نمایش می‌گذارد و منبع ارزشمندی برای پژوهشگران علوم قرآنی است.
بازگشت به قرآن
مجموعه سخنرانی‌های مهندس بازرگان تحت عنوان «بازگشت به قرآن»، ابتدا در شرایط سال 1359 در کانال تلویزیون و بعد از سال 1360 در جلسات هفتگی عصر چهارشنبه در انجمن اسلامی مهندسین تا سال 1370 ، به تدریج تدوین و تحت همین عنوان، به ترتیب چاپ و منتشر شده است :
بخش اول این مجموعه شامل سه جلد است. جلد یکم با عنوان «شناخت اجمالی قرآن»، جلد دوم با عنوان «تفسیر موضوعی قرآن: گزینش و آفرینش آدمیزاد» و جلد سوم با عنوان «تفسیر موضوعی قرآن: ادامۀ گزینش و آفرینش آدمیزاد» است که به ترتیب برای نخستین بار در سال‌های 60 ، 61 و 1362 در سه جلد جداگانه منتشر شده است. این سه مجلد سپس در سال 1388 در مجموعه آثار جلد هجدهم با عنوان بازگشت به قرآن (1) انتشار یافته است.
بخش دوم این مجموعه با عنوان فرعی «تفسیر موضوعی قرآن» شامل جلد چهارم «انسان‌بینی قرآن» و جلد پنجم «انسان‌شناسی قرآن» است. این اثر در سال 1389 در مجموعه آثار جلد نوزدهم، با عنوان بازگشت به قرآن(2)، انتشار یافته است.
بخش سوم این مجموعه شامل جلد هفتم «انسان بینی قرآن» با دو موضوع اصلیِ «کفرورزی از آغاز بعثت تا هجرت» و «کفرزدایی از آغاز بعثت تا هجرت» است. این کتاب در سال 1391 در مجموعه آثار جلد بیستم، منتشر شده است.
از مجموعه گرانقدر یادشده، متأسفانه یادداشت‌ها و نوارهای صوتی مربوط به جلد ششم و هشتم بازگشت به قرآن که در جلسات انجمن اسلامی مهندسین برگزار گردید، در دسترس نیست.
پا به پای وحی
پا به پای وحی، آخرین پژوهش قرآنی بازرگان شامل دو جلد است که از آذر سال 1370 در انجمن اسلامی مهندسین ارائه شده و در سال 1392 در مجموعه آثار جلد بیست و یکم، انتشار یافته است. مهندس بازرگان هدف از طرح تفسیر تدبری قرآن را این چنین توضیح می دهد:« برای این کار بهتر دیده شد ترتیب ترجمه و تفسیر معمول را که بر مبنای جمع‌آوری و ارائه صورت حاضر قرآن است کنار گذارده، کتاب خدا را آن طور که تدریجاً و عملاً بر پیامبر بزرگوار نازل گردیده و در دل و جان او ثابت شده است، مورد بررسی قرار دهیم.»
این مجموعه با عنوان «تفسیر تدبُّری قرآن بر حسب نزول آیات قرآن» به ترتیب مندرج در جداول 12 و 14 اثر «سیر تحول قرآن» تنظیم شده و شامل دو جلد است. جلد اول، «گروه‌های تنزیل 1 تا 16» مربوط به آیات نازل‌شده در سال اول بعثت پیامبر، و جلد دوم، «گروه های تنزیل 17 تا 35»، مربوط به آیات نازل‌شده در سال دوم بعثت است.
سیر موضوعی آثار قرآن‌پژوهی
در گام اول در شرایط اواخر دهه 30، ضرورت آشنایی با زبان عربی و واژه‌های قرآنی برای فهمیدن آموزه‌ها و عمل کردن به آن که راهنمای زندگی انسان است، مورد توجه قرار گرفته است. در این دوره بازرگان به تألیف کتاب‌های آموزش قرآن دست می‌زند؛ به گونه‌ای که از سویی نوآموزان با قرائت و درک واژگانی و معانی آیات آشنا شوند؛ و از سوی دیگر، کلیات و مبانی اعتقادی و پاره‌ای از احکام قرآنی را به مثابۀ پشتوانه‌ای برای درک آیات قرآن فرا گیرند. آموزش تعالیم دینی و آموزش قرآن، با همین هدف نوشته شده است.
در گام دوم در شرایط بعد از انقلاب و ضرورت‌ها برای نشان دادن تفاوت نگاه اسلام سنتی و فقاهتی با آموزه‌های قرآنی و سرچشمه زلال وحی، پژوهش و آموزش مستمری را برنامه‌ریزی می‌کنند که حاصل آن آثار بازگشت به قرآن است که در آنها به موضوع‌های مربوط به شناخت قرآن و تفسیر موضوعی آن پرداخته شده است. در این دوره است که بازرگان به تدریج وارد مباحث محتوایی قرآن می شود. آثار بازگشت به قرآن برآیند این دوره است. او در این آثار، موضوع انسان، شامل انسان‌بینی و انسان‌شناسی قرآن را اساس پژوهش‌ها و بحث‌های خود قرار می‌دهد. همچنین، زیر عنوان انسان، کفرورزی و کفرزدایی را از آغاز بعثت تا هجرت تبیین می کند.
درگام سوم نگاه جدید بازرگان در «پا به پای وحی» است که از سال 1370 آغاز می‌شود و در آن به تفسیر قرآن بر اساس ترتیب نزول آیات، توجه می شود. بازرگان می‌اندیشد که برای درک دقیق‌تر و روشن‌تر قرآن، لازم است به جای مبنا قرار دادن ترتیب گردآوری شدۀ قرآن- که در دست ما است- این کتاب را آن گونه که به تدریج بر پیامبر اسلام نازل شده، تفسیر کرد. بازرگان در نظر داشته که این تفسیر برپایۀ بیست و سه سال دوران وحی، به عنوان یک طرح پژوهشیِ دراز مدت و پویا در بیست و سه جلد سامان یابد، اما آنچه در زمان حیات وی در این زمینه به انجام رسید-چنان که گذشت- شامل دو جلد در کتاب پا به پای وحی است که در مجموعه آثار 21 آمده است.
اهداف قرآن‌پژوهی بازرگان
برای بررسی اهداف و نگاه راهبردی مهندس بازرگان به پژوهش‌ها و آثار قرآنی ارائه‌شده، از جمله می‌توان به متن مقدمه کتاب‌های منتشر شده، که بهمین منظور نوشته شده، مراجعه کرد. بازرگان در تمام مقدمه‌ها کوشش کرده‌اند به این پرسش پاسخ دهند. در این‌جا قسمت‌های کوتاهی از مقدمه تفصیلی جلد چهارم را به مناسبت نقل می‌کنم.
مهندس بازرگان هدف از خواندن قرآن را این چنین توضیح می‌دهند: « سؤالی پيش می‏آيد و اين همه تأكيد و توصيه‏های قرآن-‌كه ذكر است برای مؤمنين و مردم و بايد نه تنها خوانده و گوش داده و فهميده شود، بلكه تعقل و تفكر و تفقه در آن بنمايند - برای چيست؟ مگر خدا توبيخ نمي‌نمايد كه چرا تدبر در قرآن نمی‏كنيد و آيا دل‌هايتان قفل شده است؟ مگر در سوره قمر، چهار بار نيامده است كه ما قرآن را برای تذكر شما آسان كرديم، آيا پندگيرنده و توجه‌‌كننده‏ای هست؟ متوقف و محدود ساختن قرآن به درك و دوران‌های گذشته و مخصوص دانستنِ آن به‌حوزه و حجره يا به‌طبقاتِ ممتازه، خيانتی است به‌قرآن، به‌مؤمنين، به‌ناس و «بِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ». ‏ هم از قرآن می‏توان برای برخورد با حوادث جاری و مسائل مستحدثه دعوت به توضيح و تفسير كرد و هم علوم و اكتشافات و اظهارات را برای كسب معرفت بيشتر و ايمان روشن‌تر به‌قرآن عرضه نمود. به‌تجربه دريافته‏ايم كه وارد شدن در قرآن با ديد علمی و افكار جديد، منجر به‌درك بهتر آيات‌ و بهره‏مندی بيشتر از قرآن می‏شود. همه‌جا صريحاً و اكيداً به ما امر می‏نمايد كه در تلاوت آيات و تبعيت از قرآن عقلمان را به‌كار اندازيم، دانش و دانايی داشته باشيم، تفكر نمایيم و با تدبرِ در قرآن، خدايی بودنِ آن را بيابيم.»
در قسمت دیگری بازرگان به تأثیر آموزه‌های قرآنی در انقلاب مشروطه اشاره می‌کند و می‌گوید: «مرحوم نائينی در 76 سال قبل در كشاكش انقلاب مشروطيت ايران نوشته است- به شگفتی می‏افتيم؛ شگفتی از اينكه چگونه انديشه‌ي آزادی سياسی را در مفهوم اصلی آن، كه خروج انسان از اسارت ديگران و از استبداد حكمرانان است، به‌عنوان شاخه‏ای از بند اول‌كلمه‌ي طيّبه توحيد گرفته‌، مبارزه با سلطنت و نظام استبدادی را پشت كردنِ به شركِ به خدا و بيرون انداختنِ طاغوت‌ها دانسته‏اند. در آيات «شَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ» و «أَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ» و در سنت‏های رسول اكرم و علی‌ابن ابيطالب (صلوات الله عليهم) كه حتّی علی‏رغمِ تشخيصِ خودشان تبعيت از نظريات مردم و آراء اكثريت می‏كردند، تأييد و تشريع نظام پارلمانی و حاكميت ملی را گرفته و در قالب قرآن و سنت و بر مبنای اصول فقهی، شالوده حكومت مشروطيت را می‏ريختند.»
در بخش دیگری از این مقدمه تفصیلی که پیام توحیدی قرآن مورد تأکید قرار گرفته، آمده است: «مفهوم شرك آن‌طور‌كه در قرآن آمده است، در افراد و در فرهنگ‌ها و اجتماعات چقدر ظريف و وسيع و هلاكت‏آور است و چگونه انسان متمدن امروزی با پشت كردنِ به خدا و دين، يا تحريف و فراموشی توحيد، سازنده و گرفتار شرك‌های شخصی و روانی و سياسی شده است. مطلبی كه در ادوار گذشته تفسير، اصلاً به آن توجه نمی‏شد يا به طور ضعيف توجه می‏كرده‏اند. شركِ مورد نظر و نفرت قرآن، اختصاص به پرستيدن بت‌های سنگی و چوبی قديم يا حيوانات و موجودات اسماً مقدس نداشته، دامنه‌ي آن، به‌نص آيات قرآن، به‌اشخاص و به افكار و احزاب كشيده می‏شود. پدر يا اجداد، رهبان و روحانی و هر بزرگ و رهبر يا مكتب و مرام كه به عنوان ارباب اتخاذ گردد و سرسپردگی يا اعتقاد جزمی و اطاعت كوركورانه، در مقابل و بَدَلِ خدا يا به جانشينی و واسطگی به آنها ابراز گردد، شرك به خداست. و چه بلاها كه از اين رهگذرها دامنگير ابناء بشر شده است و باز هم می‏شود!»
نقش علوم جدید در فهم قرآن
در بخشی هم به نقش علوم جدید در فهم بهتر آیات قرآنی این چنین توضیح می‌دهند: «علوم معاصر هم هر يك به نوبه‌ي خود سهمی در كشف رموز و ارائه الهی بودن قرآن داشته‏اند؛ مثلاً از زيست‏شناسی و جنين‏شناسی، برای تأييد آفرينش و تحولات گذشته و آينده انسان استفاده می‏شود، هواشناسی روشن‌كننده‌ي تعبيرات و انطباق آيات با پديده‏های جوی می‏گردد، و جامعه‏شناسی و روان‌شناسی-‌كه با داعيه‌ي انكار مذهب و اخراج خدا از صحنه‌ي دنيا، تكيه بر اصالت انسان می‏زند و ايدئولوژي‌ها و اصول اخلاقی يا علمی جانشين شونده‌ي اديان را می‏سازد- اعتراف می‏نمايد كه هيچ مسلك و مرامی نتوانسته است مانند قرآن مقام انسان را بالا برده، بشناسد و حقوق بشر را ادا نمايد.»
در قسمت دیگری، هدف قرآن را در قبال انسان توضیح می‌دهد و می‌گوید: «می‏دانيد كه قرآن درنهايت و خلاصه، دو رو يا دو وجهه دارد؛ يك روی آن به سوی خدا و برای خداست و روی ديگر به سوی خود ما يعنی آدم يا انسان است. سراسر آيات قرآن، با الهامات، تذكرات، تعليمات و تشريع و تكوين‏ها يا بشارت و انذارها و با توصيف‌ها و توصيه‏های فراوان، به خاطر و به نام انسان است. اگر از آسمان و زمين، با زيبايي‌ها و نعمت‏هايش، صحبت می‏شود می‏گويد، به‌خاطر تو آفريده‏ام؛ اگر از پيغمبران و مأموريت آنان به‌نيكی و پاكی نام می‏برد می‏گويد، برای هدايت تو فرستاده‏ام؛ اگر عبادت و اخلاق و صفاتی را تشريع و تأكيد می‏كند و از گرفتاري‌ها و آزمايش‌ها و وظايف سخن می‏راند می‏گويد، تمام اينها برای تربيت و نزديك شدن تو به خودمان و بهره‏مندی توست، كه: قرآن همان‌طور‌كه «خدانامه» است، «انسان‌نامه» است. آيا هيچ كتاب و مكتبی چنين منزلتي به انسان داده است؟»
نهایتاً اشاره‌ای اجمالی به هدف رسالت انبیاء دارد و تصریح می‌کند: «ضمناً اشتباه نكنيم؛ قرآن نيامده است و نمی‏خواهد با اين آيات و عنايات به ما درس انسان‏شناسی يا جامعه‏شناسی بدهد، همان‌طوركه درس هواشناسی و ستاره‏شناسی نداده است. اصولاً قرآن رسم ندارد پا تو كفش انسان كرده، سلب آزادی و اختيار و رفع مسؤوليت از او بنمايد و آنچه را كه كار خود ماست و برنامه‌ي تمرين و تربيت و تعالی ما را تشكيل می‏دهد- مثل بعضی پدر و مادرها كه با محبتِ جاهلانه‌ي خود می‏خواهند كفيل همه‌ي كوشش و كارهای فرزندانشان شوند- انجام دهد؛ از قبيل خياطی، خانه‏سازی، آشپزی يا كليه‌ي علوم رياضی و فلسفی و طبيعی و انسانی و همچنين فنونی مانند صنايع، اقتصاد، حكومت و طبابت. طبيعی است‌كه اعلام‌كننده‌ي منشور اعلای «وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» يا «وَلِتُجْزی كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ» نمی‏آيد با تعيين و تكليف كردن اداره‌ي امور دنيا به ما، تغيير مسير و مشيت دهد. تعليم و تربيت خدا روی ما از طريق خود ما اجرا می‏گردد، مگر در آنچه مشمول «عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ» باشد، يا آنچه اصل و قصد اعزام پيغمبران را تشكيل دهد كه توحيد است و آخرت، با توابع و لوازم مربوطه. اگر قرآن از اوصاف ما می‏گيرد و برايمان خودشناسی می‏كند، در اين كتاب خواهيد ديد كه برای شناساندن خودش به ما و معتقد و متمايل ساختن ما به سر منزل جاويدانِ سعادت و آخرت است.»
سخن آخر
آنچه به اختصار در خصوص برنامه قرآن‌پژوهشی مهندس بازرگان اشاره شد، نشان می‌دهد که تلاش‌های مستمر آن زنده‌یاد، همواره پاسخ به سؤالات و نیازها و شرایط عینی هر دوره بوده است. اگر انحراف از اصول و آرمان‌های انقلاب و تحقق مطالبات تاریخی مردم را ناشی از دور شدن از آموزه‌های قرآنی و تأکید بر اسلام فقاهتی و سنتی می‌بیند، جامعه را به بازگشت به قرآن و تعقل و تدبر در آموزه های قرآنی دعوت می‌کند. اتفاقاً بررسی سایر آثار بازرگان نیز همین واقعیت را نشان می‌دهد که در هر دوره‌ای به مبرم‌ترین مسائل آن دوره و البته با توجه به سطح ظرفیت آن دوره پرداخته‌اند. به عنوان نمونه، بررسی سایر آثار بازرگان در سال‌های بعد از انقلاب، که در مجموعه آثار منتشر شده‌اند، کاملاً با همان نگاه آثار قرآنی ایشان هماهنگ است و با استناد به آیات قرآن به موضوعات مورد نیاز روز جامعه پرداخته‌اند. آثار: «گمراهان – سرگذشت و سرنوشت حاکمیت کلیسا و روحانیت مسیحیت در قرون وسطی» (سال 62)، «دیانت و حکومت – سرگذشت و سرنوشت روحانیت» (سال 63)، «ناگفته‌های بعثت» (سال 64)، «تفکیک دین و سیاست» (سال 65)، «بعثت و مردم» ( سال 66)، «تجربه ده ساله انقلاب اسلامی» (سال 67)، «بعثت و آفات رسالت» (سال68)، «مسلمین و حکومت اسلامی» (سال 69)، «آخرت و خدا، هدف بعثت انبیاء» (سال 71)، «بعثت و نبوت» (سال 72) و «بعثت و آزادی» (سال 73) در همین راستا قابل بررسی و توجه است.
منبع: روزنامه اعتماد، 4 خرداد 98

چرا سیلاب به تهران خسارت نزد


گفت و گو با محمد توسلی اولین شهردار تهران پس از انقلاب:

چرا سیلاب به تهران خسارت نزد

سیلاب های اخیر زنگ خطری برای همه شهرهای کشور بود. برخی شهرها متحمل تلفات و خسارات سنگینی شدند و برخی دیگر، زودتر از موعد، اقدام کردند و کمتر خسارت دیدند. تهران البته به واسطه پایتخت بودنش وضعیت متفاوتی داشت، اما سوالی که می تواند کلید حل مشکلات سایر شهرها باشد، این است چرا تهران از زیر بار سنگین بارش سالهای اخیر، نجات پیدا کرد؟ آیا این وضعیت حاصل یک مدیریت درست بر شهر تهران بود یا نه؟ با محمد توسلی ، شهردار اسبق تهران در این باره گفت و گو کردیم که به نکات مهمی اشاره می کند.
·        چرا سیلاب های اخیر که اغلب شهر های کشور را گرفتار کرد، در شهر تهران مشکل جدی به وجود نیاورد؟
جواب این سوال می تواند مشکل بسیاری از شهرهای کشور را مشخص کند. ما در دوسال اول انقلاب تلاش کردیم تا به زیر ساخت ها و نیازهای راهبردی شهر تهران بپردازیم، یکی از نیازهای اصلی آن زمان ، مساله جمع آوری و دفع آبهای سطحی به ویژه در شرایط بحرانی بود. در آن دوران بعد از انقلاب مردم به خوبی به خاطر دارند که وقتی بارندگی شدیدی اتفاق می افتاد، جنوب شهر در آب غوطه ور می شد  و تردد در سطح شهر با مشکل روبرو می شد. درواقع آب به سمت جنوب شهر سرازیر می شد و هیچ تمهیدی هم برای مهار و کنترل آن انجام نشده بود. برای نمونه می توان به گزارش خبری پیامد های سیلاب ناشی از بارندگی های هفتم فروردین سال 58  را که با عنوان «بدنبال بارندگی و سیلاب دیروز تهران صدها خانه و آلونک جنوب تهران آسیب دید» در کیهان هشتم فروردین 1358منتشر شده است، مراجعه کرد. به همین دلیل ما با بررسی مطالعاتی که در سال 1351 توسط مشاوران خارجی و داخلی انجام شده بود، کوشش کردیم در دو مرحله کوتاه مدت و دراز مدت برنامه ریزی و اقدام کنیم. در اقدام کوتاه مدت، برای جمع آوری و انتقال آب‌های سطحی محدوده جنوب تهران  محل های آسیب پذیر مورد مطالعه قرار گرفت و طرح احداث کانال و انتقال و هدایت آب های سطحی تهیه  و اجرا شد. از جمله می‌توان به کانال های اصفهانک سرخه حصار، خیابان فدائیان اسلام، چهارصد دستگاه نازی‌آباد، کوی ملکی زاهدی، سه دختران شهرری، یاخچی آباد، جنوب خاوران، خانی آباد نو، شادآباد، پارک شریعتی، زهتابی قلعه مرغی شریعتی، یافت آباد، قلعه نعمت آباد، تقی آباد (سرخه حصار)، بهشتی (دو قطعه) و یاخچی آباد  اشاره کرد. در نهایت بعد از سال 59، باوجود بارندگی های شدیدی که اتفاق افتاد، در جنوب شهر دیگر سیلابی چون گذشته اتفاق نیفتاد.
·        این پروژه فقط به جنوب تهران اختصاص داشت اگرنه در چه محورهایی انجام شد؟
 آنچه گفته شد مربوط به برنامه کوتاه مدت در جنوب تهران بود. اما در خصوص برنامه دراز مدت در سطح شهر برای انجام مطالعات و تهیه طرح اجرایی مطالعات اولیه‌ای که قبلا انجام شده بود در دستور کار قرار گرفت. سابقه مطالعات آبهای سطحی شهر تهران طولانی است. در سال های اوایل دهه چهل مهندسین مشاور ایرنکو مطالعاتی را انجام داده بود و در دو منطقه شرق و غرب تهران طرح هایی هم مورد اجرا قرار گرفت. اما در سال های قبل از انقلاب مطالعات جدیدی ابتدا با همکاری سازمان بهداشت جهانی و سازمان ملل متحد توسط دو گروه مهندسان مشاور خارجی و ایرانی ( آلکساندر گیب و شرکاء، جان تیلر و پسران، تهران بستن و دکتر کوروس) برای سازمان آب منطقه ای تهران در سال 1351 آغاز و در سال های 54 و 56 مطالعات تکمیل و تصویب شده بود.
بر پایه این مطالعات اولیه؛ جمع آوری و تخلیه آب های سطحی محدوده 25 ساله به 9 حوزه آبریز تقسیم شده است (نقشه شماره 1)؛ حوزه شرقی، حوزه شمالی، حوزه کن و مسیل باختر، حوزه غربی، حوزه جنوب شرقی، حوزه جنوب غربی و حوزه مرکزی شامل سه حوزه مشخص شده است. بطور خلاصه در این مطالعات حوزه مرکزی با توجه به تپوگرافی محدوده به  سه حوزه تفکیک شده است.
·        آخرین وضعیت زیر ساخت های شهر تهران برای تخلیه سیلاب ها چگونه است؟
در سال های اخیر مطالعات متمرکزی در سازمان مشاور فنی و مهندسی شهرداری تهران انجام شده و پروژه های متعددی با همکاری مهندسین مشاور برای جمع آوری و هدایت آب های سطحی شهر تهران اجرا شده است. بر اساس گزارش های موجود مجموعه آب های سطحی شهر در سه حوزه تنظیم شده است:
در حوزه شمال‌غرب و غرب؛ آب رودخانه های درکه، فرحزاد و کن و سر شاخه های مرتبط منطقه غرب با کانال های روباز جمع آوری و نهایتا از طریق رودخانه کن  به دشت های جنوب تهران هدایت می شود.
در حوزه شمال، شمال شرق و شرق؛ آب رودخانه های ولنجک، دربند، گلابدره، کاشانک، جمشیدیه، دارآباد، سوهانک، و مجموعه کانال های احداث شده محدوده شرق تهران چون تهران پارس از طریق  مسیل باختر و کانال ابوذر به رودخانه سرخه حصار تخلیه می شود. سایر کانال های شرق تهران، شامل تونل 17 شهریور و سر شاخه های آن و کانال های شهرداری و شهرزاد نیز در این قسمت به رودخانه سرخه حصار هدایت و تخلیه می شوند.
در حوزه محدوده مرکزی شهر که بصورت تونل احداث شده شامل تونل های خیام و نواب و بهمنیار و سر شاخه های متعدد آن‌ها، آب های جمع آوری شده از طریق کانال فیروز آباد به رودخانه سرخه حصار تخلیه می شود.
طرح های بالا نشان می دهند که آب های اصلی حوزه آبگیر ارتفاعات شمال شهر که از طریق رودخانه ها وارد شهر می شوند از طریق کانال های روباز پیش بینی شده به شرق و غرب تهران هدایت می شوند و هسته مرکزی شهر را کاملا حفاظت کرده است.
·        کانال های مرکزی شهر کی ساخته شده است؟
اما در مورد کانال خیام که مطالعات مرحله دوم آن بعد از سال 1368 در دوره مدیریت آقای غلامحسین کرباسچی انجام شد، اجرای آن با استفاده از وام بانک جهانی طی سالهای 79 - 1375 زیر نظر خاکریز‌آب مجری طرح توسط پیمانکاران مختلف داخلی و خارجی و نظارت مهندسین مشاور مختلف، اجرا شد.اگر شهر تهران با این زیر ساخت ها در مقابل سیلاب ها حفاظت شده است این راهکار های مطالعاتی و پیشگیری از سیلاب  می تواند یک الگو و مدل موفق برای سایر شهرهای کشور باشد.
·        سیلاب سال 66 در تهران که منجر به کشته شدن حدود 400 نفر در تهران شد را چگونه ارزیابی می کنید؟
بعد از سال 66  مطالعات تکمیلی و اجرای سر شاخه های حوزه شرقی تهران همان گونه که توضیح داده شد این مشکل را بر طرف ساخته و سیلاب ناشی از رودخانه های ولنجک، دربند و حوزه های شرق آن از طریق مسیل باختر در کانال سرخه حصار تخلیه می شود.
·         استاندار تهران در جریان بارش های شدید تهران اعلام کرد که اگر 20 دقیقه بارندگی داشتیم، حتما مرکز تهران را سیل می گرفت، خب اگر این شبکه طراحی و اجرا شده ، این نگرانی ها برای چیست؟ 
تجربه بارندگی های اخیر که دوام آن ها بسیار بیشتر بوده ما شاهد سیلاب خاصی در شهر تهران نبوده ایم. مطالعات و طرح های اجرا شده موجود در شهر تهران نشان می دهند که جای چنین نگرانی وجود ندارد. البته برای تقویت این زیر ساخت ها به ویژه در مناطق جدید غرب تهران مطالعاتی در دست اقدام هست.
·         یعنی در شهرهای دیگر شبکه دفع ابهای سطحی وجود ندارد؟
گزارش سیلاب های اخیر در شهر های استان های گلستان، کرمانشاه، لرستان و خوزستان نشان می دهد که شهر ها آمادگی دفع آب های سطحی را نداشتند.
·        آیا خطر سیلاب برای تهران جدی است؟
با توضیحاتی که ارائه شد سیلاب شهر تهران را تهدید نمی کند. اما مدیریت بحران فقط بحران سیل نیست. غیر از سیلاب بحث زلزله هم مطرح است. چون تهران روی گسلهای مختلفی قرار دارد. این نگرانی کماکان هست که اگر زلزله ای در تهران رخ دهد ، زیر ساخت های لازم برای شهر تهران بویژه در حوزه امدادرسانی در بخش هایی از شهر وجود ندارد. الان روی برخی گسلها در شمال، جنوب و شرق تهران، کاربری های پر تراکم  زیادی اجرا شده است. در شمال تهران بویژه در منطقه یک محدوده  شمال بزرگراه های صدر ، مدرس و چمران این وضعیت به مراتب شدید تر دیده می شود.
در زمان آقای کرباسچی هدف اصلی فروش تراکم، تامین درآمد برای اجرای پروژه های عمرانی بود. اما این فروش تراکم در مناطقی بیشتر اتفاق افتاد که شبکه ارتباطی محدود و کاربری های پر تراکم و جمعیت بالا داشتند. براین اساس بسیاری از برج ها در معابر 8، 10 و 12 متری ساخته شدند. اما چون راه های دسترسی در این محدوده ها در شرایط بحرانی بسته می‌شود، امکان امدادرسانی جز امداد هوایی وجود ندارد. از طرفی وقتی به شبکه ارتباطی تهران نگاه می کنید، در محدوده شمال بزرگراه صدر و ادامه آن ، بخشی از مدرس که به تقاطع پارک وی و شهید چمران وصل می شود، شبکه ارتباطی موجود بسیار ضعیف است. در این محدوده،  محور های اصلی ارتباطی خیابان های ولیعصر و دکترشریعتی است که به میدان تجریش منتهی می شوند، بقیه معابر مثل زعفرانیه، ولنجک ، نیاوران و الهیه عرض مفید معابر بسیار محدود و حجم تردد آنها بسیار زیاد است. این خطر جدی برای شهر تهران محسوب می شود و کارشناسان و مدیران بحران باید پیش بینی های لازم را در این حوزه انجام دهند. در طرح جامع، تراکم شهر تهران 120 و 180 درصد تعیین شده است. به همین خاطر قبل از انقلاب ، ما به ندرت شاهد ساخت بلند مرتبه ها در تهران بودیم . در محدوده هایی که بلند مرتبه پیش بینی شده بود از جمله در شهرک غرب با یک شبکه مطالعه شده‌ی کارشناسی روبرو هستیم .در مطالعات این طرح ها، تخلیه آب های سطحی و نیازهای شهری پیش بینی شده  است.
·        با این توصیف تراکم فروشی در تهران از چه دوره ای جدی شد؟
تراکم فروشی های معروف از زمان آقای کرباسچی اتفاق افتاد و جالب اینکه همه این تراکم فروشی ها هم در قالب مصوبه کمیسیون ماده 5 بود و نمی توان گفت که برخلاف ضوابط طرح جامع و تفصیلی بوده است. در غیر اینصورت نباید در مناطق شمالی مثل الهیه، زعفرانیه و ولنجک ساخت و سازی انجام می گرفت. متاسفانه ظرفیت جمعیت پذیری شمال تهران  به علت تراکم بالا و تولید سفر هیچ تناسبی با ظرفیت شبکه معابر آن ندارد. این خشت کجی است که  در آن دوران بنا نهاده شد و البته در دوران 12 ساله ی آقای قالیباف این روند با شتاب بیشتری ادامه پیدا کرد که امروز ما شاهد پیامد ها و محدودیت های زیست شهری آن هستیم.
·         آیا این وضعیت خاص کشور ماست؟ یا در شهرهای بزرگ دنیا هم چنین اتفاق هایی طبیعی است؟
در کشورهای دیگر، که قانون حاکم بوده و ساختار مدیریت شهرها قانونمند است و در واقع مردم از طریق شورای محلات ، شورای مناطق و پارلمان شهری نقش اصلی را در مدیریت شهرها ایفا می کنند، چنین فرصتی هرگز بوجود نمی آید. اما در کشور ما مدیران اقتدارگرا ، خلاف مصالح شهر عمل کردند . این نقص اصلی مدیریت شهری ماست . ما در یک کار فشرده از همان اسفند 57، در نخستین پروژه ، اصلاح ساختار مدیریت شهری  تهران را هدف قرار دادیم.  در آن زمان ، شهر تهران 12 منطقه قدیمی و بی نظم داشت. برای ایجاد زیر ساخت های لازم برای مدیریت واحد شهری،  تقسیمات جدید شهری شامل 341محله که  خصوصیات فرهنگی اجتماعی مشترکی داشتند و نواحی شهری و در نهایت 20 منطقه در شرق محدوده کن طراحی و اجرا شد . در سالهای اخیر، مناطق 21 و 22 هم به غرب مسیل کن اضافه شده است. بررسی و تصویب قانون شوراها هم در همین راستا انجام گرفت و نهایتا در مهر ماه 58 به تصویب شورای انقلاب رسید. قرار بود براساس قانون شوراها، مردم به صورت قانونمند بر مدیریت شهرها نظارت کنند و اقدامی خلاف مصالح مردم صورت نگیرد. اما ادامه مدیریت اقتدارگرایانه و بدون نظارت دقیق شورای شهر، شاهد شرایط کنونی هستیم.
·         پس نقش نظارتی شورای شهر چه می شود ؟
این نظارت باید دقیق و در چارچوب قانون باشد. یک شهر 8 میلیون نفری نمی تواند با یک شورای 21 نفره با ساختار کنونی اداره شود. شورای شهر که اختیارات لازم را در ساختار کنونی ندارند  عملا نقش ماشین امضای مدیران اقتدارگرا را داشته اند. البته این روند در شورای پنجم هم ادامه دارد. نه قانون و نه شورا در جایگاه واقعی خود قرار ندارند. تنها راهکار قانون مدیریت واحد شهری است که در مهر ماه سال58 به تصویب شورای انقلاب رسید اما عملا بعد از شرایط جنگ تحمیلی و بسته شدن فضای سیاسی بعد از رخداد خرداد سال 60 به دست فراموشی سپرده شد. در سال 1393 که مجددا  بر اساس ضرورت ها لایحه مدیریت یکپارچه شهری در وزارت کشور ریاست جمهوری روحانی مطرح شد، اما هنوز با موانع زیادی روبروست و نتوانسته به مرحله اجرا برسد.
·         همچنان این شائبه وجود دارد که اگر مدیریت مسئولانه در شهرهای سیل زده وجود داشت، این تلفات و خسارات با این شدت اتفاق نمی افتاد؟
به هرحال بخشی از مشکلات  قابل پیش بینی است. همه شهرها باید زیرساخت های لازم  برای جمع آوری و تخلیه آبهای سطحی را ایجاد  کنند. خیلی از ساخت و سازها در حریم قانونی رودخانه ها و مسیل ها انجام گرفته است که باید به موقع جلوگیری بعمل آید. حتی در شمال شهر تهران، در حریم رودخانه ها و مسیلها ساختمان های  زیادی ساخته شده است، البته در اینجا ، مقصر مدیریت شهری است.
·        این ساخت و سازها پیش از انقلاب هم صورت می گرفت؟
بله، اما نه با این شدتی که در سال های اخیر اتفاق افتاد. قبل از انقلاب به علت وجود درامدهای نفتی و درآمد از عوارض، بودجه شهرداری ها تامین می شد و نیازی به تراکم فروشی برای تامین اعتبار نبود. اما پس از انقلاب و بویژه در دهه 70 به بعد، دولت به علت کمبود منابع مالی نتوانست به شهرداری ها کمک کند و از طرفی توسعه شهرها هم بار مالی بیشتری به شهرها تحمیل کرد.
·         می توان خسارات تراکم فروشی را جبران کرد؟
به هیچ وجه، به نظر بنده امکان جبران برخی تبعات و خسارات تراکم فروشی های بی رویه در تهران حتی با سرمایه گذاری های سنگین هم وجود ندارد.
منبع: روزنامه ایران – 17 اردیبهشت 98 ( حمیده امینی فرد)

Wednesday, May 8, 2019

بررسی شرایط تحریمی در دوران مصدق و امروز



گفت و گو با محمد توسلی دبیر کل نهضت آزادی ایران:

بررسی شرایط تحریمی در دوران مصدق  و امروز

«من آن زمان نوجوان بودم و به خوبی به یادم دارم که وقتی مصدق این درخواست را مطرح کرد، بازاریان به عنوان یک طبقه و جریان ملی به او پاسخ مثبت داده و به دولت وام دادند بدون آنکه به دنبال سود باشند. آیا امروز جامعه ما چنین ظرفیتی دارد که مردم به دولت وام بدون سود بدهند و کمک کنند که در برنامه‌های خود موفق شود؟.»
ترکیه، ژاپن، چین، هند، کره جنوبی یا هیچ کشور دیگری برای خرید نفت از ایران معاف از تحریم نیست و این تیر آخر امریکایی‌ها به اقتصاد ایران است. کارشناسان اقتصادی حتی در خوشبینانه‌ترین تحلیل‌ها نیز منکر ایجاد تنگنایی سخت از قبل نشده‌اند.
به گزارش «آزادی»، دشواری‌هایی معیشتی، زندگی برای مردم و کشورداری را برای مسئولان سخت‌تر می‌کند. در چنین شرایطی بد نیست اگر نگاهی به تاریخ پر فراز و نشیب ایران انداخته و به یادآوریم که ایران پیش‌تر نیز مشکلاتی از این دست داشته است. کدام ایرانی است که نداند ملی کردن صنعت نفت در دوران مصدق با تحریم‌های اقتصادی همراه بود؟ نسخه مصدق برای عبور از وضعیت تحریم چه بود؟ مصدق با اتکا به چه راهکاری از پس آن شرایط سخت برآمد و ...؟ پاسخ به این سوالات بی‌تردید در یافتن راهکار مناسب و مدیریت وضعیت اقتصادی و سیاسی این روزها موثر خواهد بود. محمد توسلی دبیرکل نهضت آزادی ایران معتقد است که وجه تمایز شرایط تحریمی در دوران مصدق با شرایط تحریمی امروز در وفاق ملی و انسجام میان دولت و ملت است. به اعتقاد او مصدق با اتکا به همین ویژگی توانست بودجه بدون نفت را ارائه و کشور را اداره کند لذا امروز نیز قبل از ارائه راهکارهای اقتصادی باید به رفع مشکلات سیاسی و ترمیم روابط مردم و حاکمیت پرداخت.

او در گفت‌و‌گو با
«آزادی» گفت: «این شبیه‌سازی تاریخی مفید است و شاید بتواند راهکاری در شرایط پیچیده اقتصادی کنونی پیش روی مدیران کشور بگذارد. به هر حال ما امروز با شرایط سختی مواجه هستیم و شاهدیم که حذف معافیت‌ها به تحریم‌های قبلی افزوده شده است. خوب است که در این وضعیت شعار دهیم و ایجاد امید کنیم، اما آیا بدون امنیت سرمایه گذاری اعم از داخلی و خارجی چرخ اقتصاد و تولید کشور به گردش در می آید؟ ما باید واقع‌بین باشیم تا از این بحران عبور کنیم. اینکه ترکیه، عراق، هند و چین هم نتوانند از ما نفت بخرند درآمد‌های نفتی ما به شدت کاهش می‌یابد و باید سیاست‌های جدیدی اتخاذ کنیم.»

عضو نهضت آزادی با اشاره به اینکه «در دوران دکتر مصدق نیز با همین تحریم‌ها رو به رو بودیم» گفت: «آن زمان نیز تمام منابع قطع شده بود و دکتر مصدق بودجه منهای نفت را تهیه کرد. کارشناسان اقتصادی به دفعات ضمن بررسی آن بودجه اظهار داشته اند که یکی از شاهکارهای اقتصادی در آن دوران است. باید دید که دکتر مصدق چه هنری در آن بودجه به کار برد تا بتواند از بحران عبور کند.»
وی در پاسخ به این سوال که وجه تمایز دوران مصدق با امروز چه بود؟ گفت: «دکتر مصدق بر اعتماد عمومی و حاکمیت ملی تاکید داشت و از پشتیبانی و اعتماد مردم نیز برخوردار بود. همین وفاق ملی و نبودن شکاف میان دولت و ملت که امروز فقط در حرف بیان می‌شود و عملا وجود ندارد؛ عامل اصلی موفقیت مصدق بود.»

توسلی ادامه داد: «من آن زمان نوجوان بودم و به خوبی به یادم دارم که وقتی مصدق این درخواست را مطرح کرد، بازاریان به عنوان یک طبقه و جریان ملی به او پاسخ مثبت داده و به دولت وام دادند بدون آنکه به دنبال سود باشند. آیا امروز جامعه ما چنین ظرفیتی دارد که مردم به دولت وام بدون سود بدهند و کمک کنند که در برنامه‌های خود موفق شود؟.»

به گفته وی، مصدق از اعتماد عمومی برخوردار بود و با اتکا به همین امر توانست بودجه منهای نفت را تهیه کند و با همراهی مردم آن دوران را سپری کند.

توسلی با تاکید بر اینکه امروز هم راهی غیر از اتکا به مردم نیست، گفت: « قبل از ارائه راهکارهای اقتصادی باید به ترمیم روابط دولت و مردم فکر کرد. لازمه آن نیز تامین آزادی و برگزاری انتخابات آزاد است. این نظارت استصوابی که باعث ایجاد احساس بیگانگی در مردم شده باید حذف شود. شکاف بین ملت و دولت تنها با ایجاد احساس آزادی و حاکم شدن مردم بر سرنوشت خود طبق اصول فصل پنجم به ویژه اصل 56 قانون اساسی ممکن است. باید به قانون اساسی و آرمان‌های انقلاب و تامین حقوق اساسی ملت بازگشت.»
وی در مقایسه تحریم‌های دوران مصدق و امروز گفت: «آن زمان دکتر مصدق دنبال ملی کردن نفت بود. برخی این ملی کردن را صرفا در بعد اقتصادی می‌بینند اما مصدق فراتر از بخش اقتصادی وابستگی نفتی، به نفوذ 200 ساله سلطه انگلستان در حوزه فرهنگی و اجتماعی توجه داشت و می‌خواست که آن را قطع کند تا حاکمیت ملی و محور دوم برنامه‌هایش یعنی تامین آزادی انتخابات و حاکمیت واقعی مردم در اداره شهرها و کشور محقق شود. وضعیت امروز چه تناسبی با آن شرایط دارد؟.»

مهندس توسلی افزود: «دولت آمریکا و به خصوص ترامپ با هماهنگی کشورهای عربی منطقه و اسرائیل به دنبال سلطه خود در منطقه هستند و این شاید با سیاست‌های انگلستان در آن دوره تا حدودی هماهنگ باشد. تفاوت اما این بود که انگلستان آن زمان دنبال براندازی نظام شاهنشاهی ایران نبود اما امروز این‌ها دنبال براندازی هستند و خروجی این رویداد فروپاشی و بحران های منطقه‌ای است. به عبارتی وضعیت کنونی، پیامدهای سنگین تری در پی دارد. آن زمان حداکثر کودتا کردند و مصدق رفت و دولت دیگری آمد. فروپاشی جغرافیایی اما اتفاق نیفتاد.»

وی تاکید کرد: «این مقایسه شرایط، مسئولیت مسئولان نظام را چند برابر می‌کند. باید ارزیابی درستی از شرایط داشته باشند و برای حفظ حاکمیت ملی و سرزمین ایران، زمینه وفاق ملی و تکیه به مردم را فراهم کنند تا با اجرای قانون و پایبندی به تعهدات قانون اساسی بتوان از این بحران عبورکرد».

منبع: پایگاه خبری – تحلیلی آزادی – 8 اردیبهشت 98