Sunday, December 15, 2019

همکاری یوسفی اشکوری با بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان


همکاری یوسفی اشکوری
با بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان
محمد توسلی

به مناسبت هفتادمین سالروز تولد جناب آقای حسن یوسفی اشکوری جمعی از دوستان برای تقدیر از خدمات گذشته ایشان قرار است ویژه نامه ای منتشر کنند، از جمله از بنده نیز خواسته‌اند یادداشتی تقدیم کنم. برای مشارکت در این اقدام شایسته، که تقدیر از ایستادگی و خدمات آگاهی بخش چند دهه گذشته ایشان است، کوشش می کنم در این یادداشت ضمن اشاره اجمالی به سوابق خدمات ایشان، بطور مشخص به همکاری ایشان با بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان بپردازم.
آقای یوسفی اشکوری از جمله روشنفکران نواندیش تاریخ معاصر ایران است که حدود پانزده سال دوره طلبگی خود را در حوزه قم تا سال 57  می‌گذراند و در شرایط خاص بعد از انقلاب در مجلس اول به عنوان نماینده مردم دو شهرستان شهسوار و رامسر انتخاب می شود. در این مجلس آقای یوسفی با دوستان ما از جمله مهندس بازرگان و مهندس سحابی آشنا و ارتباط پیدا می‌کند و این رخداد آغاز دوره جدیدی از زندگی اجتماعی او را رقم می زند و زمینه آشنایی و ارتباط و همکاری فرهنگی – اجتماعی ایشان با روشنفکران دینی بطور عام و با فعالان ملی و مسلمان را در سطح سیاسی فراهم می‌کند. همکاری با برخی نشریات فرهنگی چون گاهنامه احیا، دائره المعارف تشیع، ارائه سخنرانی های تاریخی و پژوهشی در انجمن اسلامی مهندسین و همکاری با بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان و در سال های بعد همکاری با نشریه ایران فردا از جمله خدمات فرهنگی و پژوهشی ایشان است.
شاید مهم ترین رخداد زندگی ایشان در سال 1379 شرکت در کنفرانس برلین همراه با شادروان مهندس عزت الله سحابی باشد که در پی آن ایشان همراه با جمعی از دوستان ملی – مذهبی بازداشت شدند و متعاقب آن بازداشت گسترده اعضا و جمعی از علاقمندان نهضت آزادی ایران بود. در سال 80 که با این جمع در زندان 59 بودیم و همه در سلول های انغرادی، که کارشناسان محیط آنجا را «شکنجه سفید» توصیف می کردند، آن دوران را، که گزارش آن خارج از ظرفیت این یادداشت است، گذراندند. من از نزدیک گهگاه شاهد تردد آقای یوسفی در سلول مقابل برای بازجویی های طولانی ایشان بودم. نهایتا دادگاه بدوی ویژه روحانیت، حکم سنگین اعدام برای ایشان صادر کرد که در دادگاه تجدید نظر به 7 سال و خلع لباس منجر شد. آقای یوسفی این ایام را با روحیه خوب و تولیدات فرهنگی قابل توجه صبورانه در زندان اوین گذراندند  و نهایتا در سال 83 آزاد شدند. شاید اشاره به محور اصلی جرم ایشان در شرایط کنونی جالب و آموزنده باشد که ایشان ضمن سخنرانی های خود در کنفرانس برلین به « اختیاری بودن حجاب در اسلام» تاکید کرده بودند؛ امری که امروز هنوز این سخن طالقانی در سال 58 که « حجاب نباید اجباری باشد» در فضای مجازی طنین دارد و یکی از چالش های کنونی جامعه ماست. در این شرایط آقای یوسفی در شهر کلن آلمان ساکن شدند و به خدمات فرهنگی- اجتماعی به ویژه در زمینه های دین پژوهی و تاریخی و آگاهی بخشی خود ادامه می دهند و آثار چاپ شده ارزشمندی در این مدت داشته اند. همچنین در این زمینه ها در جلسات سخنرانی به دعوت آعضا و علاقمندان نهضت آزادی ایران در اروپا شرکت می‌کنند که در فضای مجازی مورد استفاده علاقمندان قرار دارد.

همکاری با بنیاد 
بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان در سال 1374 توسط جمعی از یاران دیرین آن زنده یاد از جمله مرحومان دکتر یدالله سحابی، دکتر احمد صدر حاج سید جوادی، مهندس عزت الله سحابی، دکتر ابراهیم یزدی و.... تاسیس شد آقای حسن یوسفی اشکوری هم از سال 1374 از جمله اعضای فعال هیات امنا و کمیته تحقیقات بنیاد بودند. بنیاد طی سالیان گذشته که با فراز و فرود هم مواجه بوده موفق به تدوین و انتشار بیش از 30 جلد مجموعه آثار مهندس بازرگان و آثار دیگری در این ارتباط بوده است. یکی از این آثار پژوهشی مهم در خصوص «سیری در زندگی، آثار و افکار مهندس مهدی بازرگان» است، که انجام آن توسط کمیته تحقیقات بنیاد به آقای یوسفی اشکوری واگذار شده بود. تحقیق و تدوین جلد اول این اثر در دو قسمت  با عنوان«در تکاپوی آزادی» توسط ایشان تهیه و توسط انتشارات قلم در دو جلد منتشر شده است.
برای بررسی اهمیت این اثر جا دارد مروری  اجمالی به فرایند تولید و ساختار آن در این یادداشت داشته باشیم.

ساختار و فرایند تولید اثر
جلد اول اثر «در تکاپوی آزادی» در دو قسمت تنظیم و هریک جداگانه منتشر شده است. این جلد شامل نه بخش است که پنج بخش آن شامل: تولد، خانواده و تحصیل در ایران (1307 – 1285)، تحصیل در اروپا ( 1313 – 1307)، بازگشت و فعالیت و خدمت (1332 – 1313)، فعالیت های فرهنگی (1342 – 1332)، زندان و فعالیت فکری و فرهنگی (1356 – 1342) در یک جلد در سال 1376 منتشر شده است. و چهار بخش بعدی شامل: مهمترین رویدادهای زندگی مهندس بازرگان ( 1357 – 1356)، نخست وزیری و دولت موقت ( 14 آبان  1358– 15 بهمن 1357)، نماینده مجلس و سایر فعالیت ها ( 30 دی 1373 – 14 آبان 1358) و سیمای بازرگان در یک جلد در سال 1379 منتشر شده است. در هشت بخش اول در هر قسمت موضوعات در سه عنوان: «مهمترین حوادث زندگی مهندس بازرگان»، « اوضاع عمومی کشور در آن دوره» و « نقش برجسته مهندس بازرگان در آن دوره» پرداخته شده است. اما در بخش نهم که به «سیمای بازرگان»  اختصاص یافته به توصیف شخصیت، منش، فضایل و خصوصیات شخصی و اخلاقی او چون: « جامعیت و اعتدال، اخلاص و ایثار، تواضع و فروتنی، گذشت و مهربانی، انصاف و انتقادپذیری، اعتقاد به همکاری جمعی، استواری و اعتماد به نفس، پرکاری، تولید و تاسیس، نظم ساعت وار، شیرین سخنی و طنزگویی»، اختصاص دارد.
آقای یوسفی اشکوری در مقدمه جلد اول در خصوص ضوابط و منابع مورد استفاده خودشان در این اثر چنین
می نویسند: «ما کوشیده‌ایم تا با استناد بی طرفانه و همه جانبه به منابع موجود زندگی بازرگان را در قالب یک پژوهش تاریخی تدوین و بازسازی کنیم. منابع ما نیز در چهار طبقه جای دارند: اول- نوشته ها و گفته های خود مهندس بازرگان. دوم- اسناد به جای مانده از او و یا در ارتباط با او ( از جمله برگه هایی در پرونده بازرگان موجود در سازمان اسناد ملی ایران). سوم
– خاطرات و گفته های برخی دوستان و یاران و خانواده. و چهارم – اظهار نظر مخالفان و موافقان او»
سپس ایشان اضافه می کنند: «این تحقیق با یاری و همکاری بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان و برخی دوستان ارجمند دیگر سامان یافته است، و اگر این یاری ها نبود قطعا کاستی بیشتری در این کتاب پدید می آمد. دوستانی با مصاحبه و بیان خاطرات و دانسته های خود به یاری آمدند، یارانی با مطالعه و تذکر کاستیها و ارائه یادداشت های تکمیلی به کامل‌تر کردن مطالب کمک کردند و کسانی نیز با در اختیار قرار دادن برخی اسناد و منابع یاریمان کردند. از تمامی این یاران ( به ویژه آقایان مهندس عبدالعلی بازرگان، دکتر ابراهیم یزدی، دکتر کاظم یزدی، محمد ترکمان، مهندس عزت الله سحابی، مهندس محمد توسلی و حسین شاه حسینی که بیشترین کمک را کردند)، سپاسگزاری می کنم» 

چرایی نامگذاری کتاب
آقای یوسفی اشکوری در مقدمه کتاب در خصوص نامگذاری کتاب این چنین توضیح می دهند: «با توجه به وجه غالب شخصیت، آثار و افکار بازرگان، که تلاش و کوشش مداوم و پی‌گیر برای آزادی بوده ست، عنوان «در تکاپوی آزادی» انتخاب شده است. و گرنه بازرگان در طول زندگی پرثمرش، در عرصه های مختلف تلاش کرده و در هر زمینه نیز نقش آفرین بوده است: در عرصه اندیشه دینی، در زمینه اصلاحات اجتماعی، در حیطه صنعت و علوم خاص تخصصی خود، در سیاست و مبارزات ملی ضد استبدادی و در حوزه صدارت و اجرا و مدیریت کشور، انتخاب عنوانی جامع که تمامی ابعاد فکر و شخصیت و تلاش های متنوع مهندس بازرگان را شامل شود، هر چند مطلوب بود اما ممکن نشد و لذا برجسته ترین نقش اجتماعی او را که همان مبارزه برای آزادی بوده است، زینت بخش جلد کتاب کردیم.»   

    
چکیده اثر    
آقای یوسفی اشکوری با کار فشرده پژوهشی و قلم روان خود کوشش کرده در این اثر ابعاد مختلف زندگی مهندس بازرگان را با استفاده از منابع مستند به تصویر بکشد و در اختیار مخاطبان امروز و آینده قرار دهد. خود ایشان در مقدمه جلد اول به تفصیل جمع بندی خود از کارنامه زندگی مهندس بازرگان را اینچنین توضیخ می‌دهد:
«بی‌گمان مهندس بازرگان نمادی از تاریخ معاصر ایران است، چرا که او 87 سال زیست و این دوران نیز از حساس ترین دوران اخیر تاریخ کشور ما بوده است. یعنی دوران مشروطیت تا انقلاب اسلامی ایران و به ویژه پانزده سال مهم دوران پس از انقلاب» ...
«از این نظر مهندس بازرگان شخصیتی کم نظیر است. یعنی کمتر متفکری را می بینید که در عرصه سیاست و اجتماع و مبارزه و انقلاب، این همه توفیق و اثر داشته باشد، و یا برعکس، کمتر سیاستمداری را ملاحظه می کنید که این همه آثار فکری و علمی به جای نهاده باشد و دو نسل معاصر را تحت تاثیر جاذبه های فکری و سیاسی و به ویژه اخلاقی و انسانی خود قرار داده باشد»
«مهندس بازرگان در تمامی سر فصل های مهم تاریخ شصت سال اخیر ایران حضور پر رنگ و در سطح عالی داشته است. به دلیل اندیشمندی و تفکر و نظریه پردازی، یکی از چند متفکر برجسته دینی است که بر نسل جوان و تحصیل کرده و دانشگاهی اثر فراوان نهاد و آنان را بسوی دیانت اجتماعی و بدون خرافه و مبارزات سیاسی و انقلابی به قصد حصول آزادی و تامین استقلال، هدایت کرده و در نهایت اثری ماندگار بر جامعه ایران بر جای نهاده است.»
«به اعتراف دوست و دشمن، بازرگان انسانی دیندار، صادق، آزاده و آزادیخواهی بود که در طول عمر فکری وسیاسی اش، با شجاعت و استواری قابل تحسین، آزادی و آزادیخواهی داشت. آگاهی بخشی او نیز به جهت آزادگی و آزادی فردی و اجتماعی بود. ستیز بی امان او با استبداد و استعمار نیز برای آزادی ملت و تامین استقلال ملت و دولت از بند اسارت های فرعونی و شرک‌آلود داخلی و خارجی بود. بنا براین «در تکاپوی آزادی» نامی مناسب برای زندگی نامه اوست.
و نهایتا اضافه می کنند: «از آنجا که در این کتاب به حوادث مهم و تحولات فکری، دینی، سیاسی و اجتماعی معاصر ایران اشارت رفته است، می توان گفت که خوانندگان با مطالعه این کتاب (حدود هزار صفحه‌ای) با خلاصه ای از تاریخ صد ساله اخیر ایران نیز آشنا می‌شوند و از دهها شخصیت، حزب، سازمان، نشریه، مراکز فرهنگی و رویدادهای مهم فکری و اجتماعی آگاه می گردند.»
آقای یوسفی اشکوری در نظر داشتند مجلدات بعدی این اثر را که دو جلد پیش بینی می‌کردند به بیان افکار و تحلیل تلاش های های سیاسی زنده یاد مهندس بازرگان اختصاص دهند که بعد از بازداشت سال 79 و محکومیت و دوران زندان و مهاجرت عملا تا کنون انجام نشده است.

سرنوشت اثر
بعد از چاپ اول دو قسمت جلد اول«در تکاپوی آزادی» توسط شرکت انتشارات قلم و تمام شدن نسخ آن، متاسفانه به رغم پیگیری‌های بعمل آمده، وزارت ارشاد با چاپ مجدد این اثر به نام تهیه کننده موافقت نکرده‌اند. بنابراین سال هاست جامعه ما دسترسی به این اثر را ندارد. به امید رفع موانع و انتشار مجدد این اثر تاریخی مستند.
برای ایشان آرزوی سلامتی و توفیق تداوم خدمات فرهنگی و آگاهی بخشی دارم.

منبع: اثر« به بهانه هفتاد سالگی حسن یوسفی اشکوری» به کوشش سعید مدنی – آذر 98


  




  

مسکن روی موج انقلاب


گفت‌وگو با محمد توسلی
مسکن روی موج انقلاب

مهدی فخرزاده: اگر دولت تکنوکرات مهندی بازرگان، تنها کمتر از یکسال توانست فضال رادیکال انقلابی سال های آغازین انقلاب را تاب آورد، شهردار تکنوکرات و هم‌فکر مهندس بازرگان، دو سال با فراز و فرودهای انقلاب ساخت. محمد توسلی نخستین شهردار انقلاب بود و ایده‌های بسیاری در حوزه شهری داشت. هرچند شاید بیشتر زمان آقای شهردار به کنترل گروه‌های سرخودگذشت.  اما او تلاش‌هایی در حوزه مسکن اجتماعی داشت. با او از تجربه‌های روز های آغازین انقلاب در حوزه مسکن سخن گفتیم. 

*مسکن، امروز در قانون اساسی ما به عنوان یک حق به رسمیت شناخته شده است. این حق از چه زمانی در تاریخ ما سمت و سوی تحقق یافت؟
در کشور های نوسعه یافته مسکن اجتماعی چون حقوق مدنی و سیاسی بخشی از حقوق شهروندی است. در این شرایط این انتظار در جامعه وجود دارد که انسان در جایگاه طبیعی خودش از نظر این حقوق قرار بگیرد. بنابراین باید به حق محیط زیست سالم، مسکن سالم، رفاه متناسب با زیست انسانی توجه شود تا برای همه اقشار جامعه، چه افراد مرفه و چه اقشار کم درآمد هم این حقوق تامین شود. در این صورت است که جامعه می تواند زیست همگانی متعادل داشته باشد. من در دو بخش به سوال شما پاسخ می دهم. یک بخش این است که از دوران مشروطه و در زمان نهضت ملی ایران و قبل و بعد از انقلاب، چه کارهایی در این زمینه انجام شده که البته یک نگاه کلان تاریخی است. در بخش دیگر نگاهی به رویکرد کارشناسان ایرانی در این صدسال بیندازیم. منبع کارشناسان ایرانی در موضوع مسکن، عموما تحولاتی است که در دو سه قرن اخیر در اروپا و امریکا و به نوعی در کشورهای در حال توسعه اتفاق افتاده است.
واقعیت امر این است که مجموعه کارشناسان ما در این دوره کوشش کرده‌اند تجربیاتی که در کشورهای توسعه یافته بوده شبیه سازی کرده و آن تجربیات را در کشور ما پیاده کنند. اما به یک مسئله کلیدی توجه نشده و به همین مناسبت نگاهی که داشته‌اند واقع بینانه و موفق نبوده است. کوشش می کنم این بخش را بیشتر باز کنم. تاریخ اروپا را که مطالعه می‌کنید به شرایط قرون وسطی برخورد می کنید. این دوره، حاکمیت کلیسا و روحانیت است. دوران ویژه ای که پس از طی چند قرن و هزینه‌های سنگینی که اروپا می پردازد نهایتا نهاد دین و کلیسا مجبور می شود در جایگاه طبیعی خود در عرصه عمومی قرار بگیرد. پیامد این عقب نشینی توسعه انسانی و تحولات در عرصه های مختلف است. در جع بندی ها به این راهکار می رسند که مردم باید آزاد، جامعه دموکراتیک و اداره جامعه در دست مردم باشد. وارد جزئیات نمی شوم که کانت و روسو و دیگران نقش موثری در شکل گیری این تحولات اجتماعی داشتند.
می توان گفت بعد از فراز و نشیب زیاد دو سه قرن اخیر تاریخ اروپا، دولت هایی سر کار آمدند که منتخب مردم، کوچک، چابک و توانمند بودند. نقش آنها هم سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت بر اجرای قانون بوده است. کارها در بخش خصوصی انجام می شود و مدیریت شهرها به واسطه شوراها، منتخب مردم هستند. شورای شهر لندن 200 سال سابقه دارد این یعنی همه چیز در اختیار مردم است. خود مردم در محلات فعالیت می کنند. در امریکا هم همین فضا منعکس شده است. بنابراین تمام برنامه ها در راستای نظامی است که منتخب مردم است و مردم بر تمام برنامه‌ها نظارت دارند. در آلمان و فرانسه و انگلیس و کشورهای اسکاندیناوی هرکدام به نوعی این حاکمیت مردم بر مسائل شهرها برقرار است. مدیریت جامعه یعنی همه مردم برای زیست متعادل در جامعه تصمیم می گیرند و در این سیر باید حقوق اقشار کم درآمد هم حفظ بشود. یعنی اگر حقوق سیاسی این قشر حفظ شده باید حقوق مدنی شان هم حفظ شود. برای اینکه حاکمان منتخب شهروندان هستند و طبیعی است که باید حقوق اجتماعی اقشار کم درآمد هم موردتوجه باشد. برای چنین موضوع کلانی روش های مختلف اجرا می‌شود. در یک کشور دولت خود مسکن ایجاد می‌کند و اجاره می دهد. در کشور های دیگر مسئولیت تامین این حقوق اجتماعی شهروندان بر عهده شهرداری‌هاست. در این کشورها معمولا دولت اعتبارات لازم را در اختیار شهرداری می‌گذارد تا مسکن مناسب فراهم شود.
در اینجا سوال کلیدی این است که این مسکن بر اساس چه اصولی و در چه محلی باید ایجاد شود؟ معمولاً این مسکن در جایی که اشتغال وجود دارد ایجاد می شود. مسکن منهای اشتغال معنی ندارد. از طرفی باید برای این مسکن ها، خدمات لازم وجود داشته باشد. در آلمان که من چند سالی در دوران ادامه تحصیلات تکمیلی آنجا زندگی می کردم، خدمات در همه شهرها حتی کوچک وجود دارد. در آنجا مهم نیست شما در کدام شهر زندگی می‌کنید، کوچک یا بزرگ؛ در محل کار و مسکن شما کلیه خدمات رفاهی موجود است. در امریکا هم همین طور است. درست است که آنجا برای اقشار خیلی کم درآمد و فقیر مناطقی ساخته می شود و از حقوق اجتماعی خود برخوردارند. اما در مجموعه سیاست دولتها به سمتی می رود که مسکن برای کسی که کار می کند حل شده است. بانک برای مسکن وام قابل توجه با بهره کم در اختیار متقاضیان قرارمی دهد و مشکل مسکن خیلی مطرح نیست. این خلاصه چشم اندازی است که در کشورهای توسعه یافته می بینیم و الگوهایی هم هست که به لحاظ کارشناسی قابل اجراست.
با توجه به این الگوها به کشور خودمان نگاه کنیم. پس از انقلاب مشروطه روشنفکران که مدتی در آن کشورها بودند فکر کردند می توانند آن الگوها را در کشورما پیاده کنند. بعد از مشروطه بحث هایی در حوزه مسکن مطرح می شود. اما عملا این گونه طرح ها ضمانت اجرا نداشته‌اند. به تدریج بعد از دوره اول و دوم  مجلس و خصوصاً در زمان رضاشاه که توسعه آمرانه رخ می دهد، مردم نقشی در فضای بسته آن روزها ندارند. بعد از شهریور 20 فضا نسبتاً باز می شود و احزاب شکل می گیرند. در مجلس شانزدهم اقلیتی توانست جبهه ملی را تشکیل بدهد و بحث ملی شدن صنعت نفت مطرح شد. دکتر مصدق در اردیبهشت سال 30 به نخست وزیری انتخاب شد. یکی از برنامه های راهبردی ایشان تاسیس بانک مسکن بود. ضمن این که دکتر مصدق در تمام ابعاد کوشش کرده تا با شناخت جامع و واقعی که از جامعه ایران و کشورهای غربی داشته بتواند گام به گام و به تدریج در کشاورزی و صنایع به این نیاز طبیعی مردم پاسخ بدهد. در آن دوره کارهای قابل توجهی انجام شده و به همین دلیل مردم حمایت همه جانبه‌ای داشتند. بعد از کودتای 28 مرداد در دوران محمدرضا شاه در ادوار مختلف تلاش شده در این زمینه نهادهای تامین مسکن ایجاد شود؛ اما اشکال این است که این کارها از بالا و آمرانه انجام می شود. یعنی شهروند حقوقی ندارد که بخواهند برای او تامین کنند. مردم بر سرنوشت خود حاکم نیستند تا جامعه تعهدی برای احقاق حقوق آنها از جمله تامین مسکن آنان انجام بدهد. به خاطر مشکلات اجتماعی و تضادهای موجود و این که مطالبات تاریخی مردم روی زمین مانده و البته انسداد سیاسی، ملت یکپارچه و با انسجام در سال 57 انقلاب می کند.
*در دوره مصدق آیا طرح و برنامه ای بطور مشخص برای فرودستان در حوزه مسکن بوده؟ آیا اساسا مسکن مسئله بوده یا نه؟
تاسیس بانک مسکن را در خاطرم هست. در آن 28 ماه دولت دکتر مصدق برنامه های متعددی در زمینه  حمایت از طبقات فرودست از جمله روستائیان وجود داشت که مسکن هم بخشی از آن است.
* سالهای آخر پهلوی هم مسکن گویا تبدیل به مسئله می شود. آن دوره چه اتفاقاتی افتاد؟
از سال های 51 -52 قیمت نفت و درآمد دولت زیاد می شود و شاه هم ریخت و پاش های زیادی می کرد. حتی بخشی از این درآمدها را به خارج از کشور هم برد. بعد از خرداد 42 هم طرح اصلاحات ارضی انجام شد که روستاها در ایران را نابود کرد. یعنی جمعیت روستا بیکار شد و به حاشیه شهرها مهاجرت کرد. این حاشیه نشینی یکی از معضلات کلانشهرها به ویژه شهر تهران شد که تا امروز هم ادامه دارد. این موجب شد در خارج از محدوده قانونی شهر تهران خانه های زیادی ساخته شود و در دوران شهرداری نیک پی کمیسیون ماده صد دستور تخریب این خانه ها را داد. کارکنان شهرداری هم مجبور شدند این خانه ها را تخریب کنند و واکنش اجتماعی شدیدی به وجود آورد. شاید یکی از دلایل و بازداشت و در نهایت اعدام به ناحق نیک پی همین رویداد اجتماعی بود. این موجب شد در طرح جامع تهران که پنج مرحله برای توسعه محدوده شهر پیش بینی شده بود، سه مرحله آن خارج از زمان و جلوتر توسعه پیدا کرد و باعث شد حاشیه های شهر تهران که مسکونی شده بود در داخل محدوده قرار بگیرد. در واقع کسانی که خارج از محدوده بودند و ممکن بود خانه شان تخریب شود وارد محدوده شدند و مشکل برطرف شد. این مسئله قبل از انقلاب بود. بعد از آقای نیک پی آقای شهرستانی جایگزین شد. ایشان هم به علت سلامت نفس و زمینه های تاریخی که داشت استعفای خود را به آقای خمینی تقدیم کرد و البته آقای خمینی هم خواستند کارشان را ادامه  بدهند. من با ارتباطاتی که از قبل داشتم با ایشان ارتباط برقرار کردم و خواستم نظر و پیشنهاد و طرح های مورد نظرشان را بدهند تا استفاده کنیم،  که البته بسیار مفید بود.
* شما اولین شهردار تهران بعد از انقلاب بودید. اینطور که از صحبت شما بر می آید، بحران مسکن، بحران کوچکی نبود! شما چه مواجهه ای با این بحران داشتید؟
سال های ابتدایی بعد از انقلاب مدیریت شهر تهران با یک دوره بحران روبرو بوده است. ازطرفی مردم انقلاب کرده بودند و انتظار داشتند مدیران منتخب انقلاب به مطالبات انباشته مردم پاسخ بدهند؛ از طرفی نهادهای انقلابی مثل کمیته‌ها که تشکیل شد در امر مسکن مداخلاتی داشتند. همچنین با تقاضایی که برای مسکن وجود داشت آیت الله خمینی حساب100 امام را به این منظور تشکیل دادند. ابتدا چون خودشان صدهزار تومان به این حساب واریز کردند به این نام معروف شد. آیت الله سید هادی خسروشاهی که مسئول کمیته 12 بود همزمان مسئول این نهاد شد. ایشان تصور می‌کرد که مشکل اصلی مردم مسکن است و اعلام کرد که  می‌خواهد مشکل مسکن را ظرف 3 ماه و حداکثر 6 ماه حل  کند. برنامه این بود که زمین های شهر تهران را تصاحب کنند و در اختیار کسانی که مسکن نیاز دارند قرار بدهند و بتوانند به این تقاضا پاسخ بدهند. چنین روندی نه کارشناسی بود و نه موافق مصالح شهر تهران بود. ماجرای ما با ایشان خیلی مفصل است. برای این که بتوانیم چنین چالشی را برطرف کنیم با ایشان در شهرداری به دفعات دیدار و برای توجیه ایشان گفت و گو داشتیم. به رغم جلسات مدیریتی مختلف در وزارت کشور و در مرحله بعد در دفتر آقای ابوالحسن بنی صدر رئیس جمهور وقت جلسات و گفت و گوهایی برای تمکین به قوانین، مصوبات و ضوابط شهری داشتیم که اسناد آن در سوابق تاریخی موجود است؛ اما عملا خیلی موثر نبود و ایشان به اظهارات و اقدامات خلاف مصوبات جمعی ادامه می دادند.  علاوه بر آقای خسروشاهی نهادهای دیگری مثل بنیاد مستضعفان و دفتر خانه سازی برای مستضعفین که آقای حسن کروبی (برادر آقای مهدی کروبی) اداره آن را بر عهده داشت، با همین ادعا و تهیه مسکن برای نیازمندان، اقدامات بی رویه و خلاف مصالح شهر انجام می‌دادند. به عنوان نمونه دفتر خانه سازی برای مستضعفین زمین واقع در قیطریه (همان جایی که نماز عید فطر در سال های 56 و 57 برگزار شد) را مسلحانه تصرف و تفکیک کردند و به متقاضیان فروختند؛ که البته با چالش های جدی موفق به توقف این قدام و حفاظت از زمین مزبور شدیم. در نقاط مختلف شهر چنین پروژه هایی را اجرا کردند. این یکی از چالش های بزرگ مدیریت شهر تهران بود تا بتواند زمین های شهری را حفظ کند و توسعه شهر و ایجاد مسکن برای اقشار کم درآمد بر اساس طرح جامع و در چارچوب برنامه مصوب دنبال شود.
برای مدیریت این چالش ها ما دو اقدام را مورد توجه قرار دادیم. اقدام اول پیگیری قانونی برای حفظ زمین های شهری بود. با آقای مهندس مصطفی کتیرایی وزیر مسکن و شهرسازی جلسات فشرده ای برگزار کردیم. در نتیجه این رایزنی ها طرح قانونی اراضی شهری تهیه شد. این طرح بعد از بررسی در دولت موقت در شورای انقلاب هم تصویب شد. در مرحله بعد با ویرایش هایی در مجلس اول هم تصویب شد. خروجی این قانون سازمان اراضی شهری بود. خلاصه این قانون این بود که زمین های موات شهری باید در اختیار دولت باشد و کسانی که اراضی موات را در اختیار دارند می توانند تا هزارمتر برای شخص خودشان ساخت و ساز کنند و بقیه را به دولت بازپس بدهند. این گامی بود که ما بتوانیم از زمین ها در شهر تهران حفاظت و از تصرف آنها جلوگیری کنیم. این اقدام خیلی موثر بود و نظم قانونی فراهم کرد تا هر کسی نتواند زمین واگذار کند.
* در دوره مدیریت شما در شهرداری صحبتی از کاهش قیمت زمین تا نزدیک صفر انجام شد. ماجرای این طرح چه بود؟
 در دوره ای که با مهندس کتیرایی روی قانون زمین شهری کاری می‌کردیم فرایند بررسی و تصویب آن  طول کشیده بود. ما می خواستیم با کار کارشناسی دقیق و رعایت فرایند تصویب آن در مراحل قانونی اقدام شود. اما شرایط انقلاب و چالش های این دوران موجب شده بود که روند اتفاقات خیلی تند طی شود. در پی اظهارات غیر کارشناسی که در رسانه های رسمی هم پوشش وسیع پیدا می کرد بسیاری از مردم از شهرهای دیگر به تهران می‌آمدند تا صاحب خانه شوند. تقاضا روز به روز بالا می رفت و این مشکل باید کنترل می شد من طی یک مصاحبه اعلام کردم برای خرید ملک عجله نکنید چون قیمت زمین به صفر نزدیک خواهد شد. این عنوان را روزنامه ها تیتر کردند و شوکی در قیمت بازار ایجاد شد و تقاضای کاذبی که بوجود آمده بود هم شکست. این فرصتی شد تا قانون در شورای انقلاب تصویب شود و خود به خود با آن قانون کسی نمی توانست سر خود زمین واگذار کند و قانون حاکم شد. بی قانونی قبل باعث شد مالکین زمین واگذار کنند و خیلی ها می آمدند تهران تا زمین را با قیمت نازل بخرند. این کار باعث شده بود جمعیت تهران بی رویه زیاد شود. ما از این کار جلوگیری کردیم. ما می دانستیم قیمت زمین هیچ گاه صفر نخواهد شد و بالاخره زمین قیمت خودش را دارد اما می خواستیم قیمت زمین کاهش پیدا کند و این اتفاق هم افتاد.
* روی این قانون و تشکیل این سازمان مقاومت نشد؟
بله مقاومت بود. کسانی بودند که با اصل این قانون موافق نبودند. این افراد اکثراً نگاه سنتی داشتند و راضی نبودند. با حمایت آقای خمینی و شورای انقلاب و ضرورت های مطرح در آن موقع، سازمان زمین شهری در شورای انقلاب و در مجلس تصویب شد. در مجلس اول هم عده ای مخالف بودند اما در نهایت با اکثریت بالایی تصویب شد. تفصیل این برنامه را قبلاً گفته‌ام و نمی خواهم وارد جزئیات آن بشوم. اما اقدام دوم در خصوص این مشکل بود کسانی که با انقلاب مخالف بودند و کارشکنی می کردند و افرادی در شهرهای مختلف که نیاز مسکن داشتند با اتوبوس به تهرانپارس و جاهای دیگر می آوردند و مستقر می کردند تا در زمین های تفکیک شده خانه سازی کنند. این یک چالش دیگری بود؛ یعنی استفاده از نیاز مردم در شهرهای دیگر و مدیریت آنها تا چوب لای چرخ مدیریت شهری بگذارند و بی نظمی ایجاد کنند. آقای مهدوی کنی مسئول کمیته انقلاب بودند و به اتفاق ایشان رفتیم و از محل بازدید کردیم و نیروهایی هم گذاشتند و تا حدودی جلوگیری شد. موارد دیگری هم بود. این مسئله را برای نمونه عرض کردم. یعنی کارشکنی‌ها زیاد بود. در نهایت کوشش کردیم به شکل قابل ملاحظه ای تجاوز به زمین های شهری به اسم مسکن سازی برای اقشار کم درآمد و مستضعفان را کنترل کنیم. مجموعه این اقدامات رفتارهایی سلبی بود تا بتوانیم شهر را حفظ کنیم.
اما برنامه های ما جنبه های ایجابی هم داشت. جنوب شهر تهران بخش بزرگ و قابل توجهی بود و طبقات محروم جامعه در آن مناطق زندگی می کردند. بنابراین ما قسمت عمده ای از امکانات شهرداری را صرف جنوب شهر تهران کردیم. سازمان بهسازی جنوب تهران قعال و تقویت شد و مدیر قوی چون مهندس سعید حجازی، پایه گذار پروژه فاضل آب اصفهان، را در مدیریت خود داشت. اقدامات فراوانی برای فرودستان انجام شد که نیاز به بحث مفصل و مستقلی دارد. امروز در جنوب تهران معابر و آسفالت و فضای سبز تفاوت چندانی با شمال شهر ندارد. اول انقلاب وقتی بارندگی می‌شد جنوب تهران را آب می‌گرفت. اقداماتی انجام شده است که نه تنها جنوب تهران بلکه امروز در سطح شهر تهران آب گرفتگی مشاهده نشود. من نگاهم به ایجاد امکانات برای افراد کم درآمد اینگونه بود. نگاه آقایان خسروشاهی و کروبی طور دیگری بود. کار آقایان خسروشاهی و حسن کروبی در آن روزگار مورد حمایت هم قرار می‌گرفت؛ دو نمونه از واکنش هیجان زده به این اتفاق هر دو در جریان چپ را ذکر می کنم؛ یکی واکنش روزنامه کیهان که در اختیار چپ های مخالف انقلاب بود و دیگری واکنش رادیو و تلویزیون که آن هم در اختیار همان ها بود. اینها به نحوی تبلیغ می‌کردند که اگر به تهران بیایید به شما مسکن می دهیم. در کنار افراد و نهادهایی که نادانسته مشکل ایجاد می کردند، البته کسانی هم بودند که انقلاب را قبول نداشتند و مانع بر سر راه انقلاب ایجاد می کردند. آنها به همین بحث ها دامن می زدند و سعی می کردند مطالبات مردم را طوری رسانه‌ای کنند که اجرای آن امکان پذیر نباشد.. به همین مناسبت آن موقع آمار داشتیم ششصد هزار نفر به مهاجرین قبلی تهران اضافه شد. این آمار را سازمان برنامه ریزی شهر تهران تهیه کرد. بنابراین آمار کسری مسکن ما در سال 56 حدود 200 هزار مسکن بوده و در بعد از انقلاب 600 هزار نفر مهاجر در اطراف تهران اضافه شد که بر اساس کار کارشناسی آن موقع برای تامین مسکن اینها هشتصد و هشتاد هزار میلیارد ریال بودجه نیاز بود که در آن شرایط تهیه این بودجه غیرممکن بود. این نتیجه اقدامات و وعده های بی پشتوانه بود که همه فکر می‌کنند چون در شهرشان کار و مسکن ندارند به تهران بیاییند تا حداقل مسکن داشته باشند. این یک فاجعه بود و با تمام ظرفیت مشارکتی و حمایت مردمی که داشتیم نمی توانستیم به راحتی شهر را اداره کنیم. این جمعیت ورودی جدید به شهر نیاز به رسیدگی داشت. آن موقع نیروی انتظامی و اطلاعاتی نداشتیم و صرفا از طریق ارتباط رسانه ای با مردم و مصاحبه ها و با کمک مردم که خلق و خویشان بعد از انقلاب متحول شده بود و به مدیران انقلاب اعتماد داشتند توانستیم شهر را اداره کنیم و برنامه های توسعه شهری را مورد اجرا قرار دهیم. نفصیل این مسائل در کتاب خاطراتم در دو سال اول انقلاب تحت عنوان «تجربه مدیریت شهری در دوران بحران» آمده که منتشر خواهد شد.
* در جنوب تهران بطور مشخص مسکن نیازمندان چه اقداماتی انجام شده است.
یکی از جلوه‌های نامناسب و به تعبیری لکه های تیره  در جنوب تهران، گودهایی در محدودۀ خیابان خیام، شوش، خزانه و میدان غار بود که مردم فقیر در آن ها زندگی بسیار بدی داشتند. در این گودها اندوهبارترین مشکلات اجتماعی زندگی در تهران همراه با بدترین جلوههای نابرابری، تبعیض، فلاکت انسانی و بحران اجتماعی تمرکز یافته و پنهان شده بود و اگر در این مورد فکری نمیشد و اقدامی اساسی انجام نمیگرفت، چه بسا زخم‌های هر روزۀ زندگی گودنشینان به افزایش فعالیت های تبهکارانه، شورشهای اجتماعی و اعتراضات سیاسی منجر میگردید. 
در همان ابتدای انقلاب شورایی تشکیل دادیم برای سامان دهی خانواده هایی که آنجا ساکن بودند و زندگی فلاکت باری داشتند. باران که می بارید آب این محله ها را فرا می گرفت و ازنظر اعتیاد و مسائل فرهنگی و اجتماعی مشکلات زیادی بود. شورایی تشکیل شد و کمک های رفاهی، بهداشتی به زندگی به آنها شد. اولین انتخابات رسمی شوراها در اردیبهشت سال58 زیر نظر وزارت کشور در همین گودها هم انجام شد. و سپس با همکاری خودشان برای انتقال و اسکان آنها به مناطق دیگر برنامه ریزی و اقدام شد که تفصیل آن ها در سوابق تاریخی موجود است. امروز این گودها به پارک تبدیل شده است.
* برای حل راهبردی مشکلات مدیریت شهری و از جمله تامین مسکن اجتماعی بتواند محقق شود چه اقدامی انجام شده است؟
نگاه ما بعد از انقلاب برای حل مشکلات مدیریت شهری یک نگاه راهبردی بود. گام اول را این طور طراحی کرده بودیم که باید مردم بر مدیریت شهر حاکم بشوند. از اسفند 57 اولین پروژه بحث تغییر ساختار مدیریت شهر تهران بود. مطالعه کارشناسی انجام شد و تهران به 343 محله به لحاظ سنخیت فرهنگی و اجتماعی و جمعیت حدود ده هزار نفر تقسیم بندی شد. تعدادی از محلات به نواحی و سپس با ترکیب تعدادی نواحی 20 منطقه در سطح محدوده شهر مشخص شد. در سال های بعد مناطق 21 و 22 نیز در محدوده غرب مسیل کن به شهر تهران اضافه شد. همزمان  قانون شوراها و مدیریت واحد شهری نیز تهیه شد و نهایتا در مهر سال 58 به تصویب شورای انقلاب رسید که تا امروز به رغم تشکیل پنج دوره شورا ها هنوز زمینه اجرای کامل قانون فراهم نشده است. این نگاه در مدیریت شهری که خود مردم بطور واقعی حاکم بر شهر باشند و مشارکت مستقیم بکنند نگاه اصلی ما بود تا خود مردم همان طور که خانه شان را اداره می کنند شهرشان را هم اداره کنند. وقتی مردم بر شهر حاکم شدند طبیعی است در چارچوب امکاناتی که دولت در اختیارشان می‌گذارد مسکن اجتماعی نیازمندان را هم تهیه کنند. واقعیت این است برنامه هایی که در غرب اتفاق افتاده از جمله مسکن اجتماعی را نمی توانیم به راحتی در کشورمان پیاده کنیم چون نیاز به زیرساخت داریم. هم در ساختار مدیریت کشور باید تغییر ایجاد شود هم در مدیریت شهرها که آن تجارب بتواند در ایران هم اجرایی شود.
* یعنی پیش نیاز مسکن اجتماعی مدیریت دموکراتیک شهر است؟
بله، اول در فرایند گذار به دموکراسی باید دولت کوچک، چابک و توانمند شود و بعد هم مدیریت شهرها منتخب مردم و با نظارت مردم اداره شوند. این فرایند هم باید منطبق با نگاه کارشناسی و در چارچوب قانون طی شود. ما هنوز فاصله زیادی تا نظارت کامل مردم بر مدیریت شهری داریم. شوراهای فعلی هنوز پاسخگوی این وضعیت نیستند. کلانشهر تهران در روز 12 میلیون و در شب 8 و نیم میلیون جمعیت دارد و شورای شهر تنها 21 نفر عضو دارد! این بیشتر شبیه یک کاریکاتور از شورا است. قانون شوراها واقعاً در این چند دهه منحرف شده و به وضع کنونی رسیده. در ترکیه شهر استانبول 15 میلیون جمعیت دارد و شورای شهر آن 130 نفر عضو دارد. این افراد از اعضای شورای محلات شهر آمده اند و به خاطر چنین ساختار مشارکت مردمی در ترکیه زمینه توسعه فراهم شده است. دولت چابک است و شهر در اختیار مردم است. این یک نکته مهمی است که شایسته است در سطح کارشناسی به آن توجه شود تا تصور نشود که به صورت کلیشه ای می توان شبیه سازی کرد و برنامه هایی که در کشورهای مختلف برای تامین مسکن اجتماعی زیر نظر شهرداری‌ها اجرا می شود در شهرهای ما هم قابلیت اجرا دارد.
* راهکار شما به عنوان شهردار در دوسال اول انقلاب برای همین نوع مدیریت چه بود؟
مکاتبات متعددی یا دولت موقت و شورای انقلاب داشتیم و تمام مسائل را مطرح کردیم و برای آنها راهکار دادیم. راهکار ما این بود که باید از شهر تهران تمرکززدایی بشود. تا موقعی که قدرت سیاسی و اقتصادی در شهر تهران متمرکز است طبیعی است جمعیت از بقیه مناطق به طرف مرکز استان و تهران مهاجرت کنند و حاشیه نشینی در کلانشهرها بویژه تهران گسترش پیدا کند و همراه خود آسیب‌های اجتماعی در پی داشته باشد. در زمینه تمرکززدایی کارهای کارشناسی متعددی انجام شد و گزارش های تفصیلی به شورای انقلاب و دولت آقای بنی صدر و بعد هم دولت شهید رجایی داده شد. راهکار اساسی برای حل مشکلات کشور و خصوصاً مدیریت شهر تهران این است که ساختار مدیریت کشور را طوری اصلاح کنیم که تمرکز قدرت سیاسی که در تهران است در بقیه استان ها توزیع شود. وقتی قدرت توزیع شود قدرت اقتصادی هم توزیع  خواهد شد. در چنین شرایطی که مدیریت جامعه آزاد و دموکراتیک باشد بطور طبیعی مسائل اقشار کم درآمد از جمله مسکن اجتماعی  با همان الگوهای تجربه شده در کشورهای دیگر قابل حل خواهند بود. من مخالف برنامه ریزی نیستم، اما تجربه هم نشان داده که اجرای طرح هایی برای پاسخ به این گونه نیازهای مردمی در این  شرایط موفق نخواهند بود. نمونه اخیر آن هم مسکن مهر است که از لحاظ کارشناسی بعضی دوستان کارشناس از آن دفاع می کنند. البته آمار و ارقامی که ارائه می دهند نشان می دهد که این طرح هم موفق نبوده است. طرح مسکن مهر در دولت آقای احمدی نژاد هم نتوانست پاسخگوی نیاز واقعی طبقات کم درآمد جامعه باشد.  بطور کلی پیشنیاز مسکن تامین اشتغال است. مسکن باید در محدوده اشتغال در دسترس باشد. بعلاوه در محل هایی که مسکن مهر ساخته شده در آن ها نیازهای رفاهی، فرهنگی و آموزشی ساکنین دیده نشده است. در واقع مسکن اجتماعی باید نزدیک محل اشتغال باشد. در برنامه چهارم قبل از انقلاب از صاحبان صنایع خواسته شده بود که در کنار اشتغال خود مسکن هم تأمین کنند. آنها موظف به تأمین مسکن کارگران خود در نزدیکی محل کار شدند. پیکان شهر نمونه مشخص اجرای این قانون است.
* درواقع مسکن به عنوان مسئولیت اجتماعی صاحبان کارخانه تعیین شد.
یعنی هر جا اشتغال هست در کنارش هم مسکن هست. این که هر کس کم درآمد است و در حاشیه شهر زندگی می کند برایش مسکن ایجاد شود کار درستی نیست.
* شما به مسکن مهر نقد دارید. اگر خود شما قرار بود درباره مسکن تصمیم بگیرید، با این حجم از تقاضای موجود در تهران و شهرستانها، چه می کردید؟
مسکن مهر شکل پوپولیستی داشت و به لحاظ کارشناسی به یک مسئله مهم توجه نشده بود که مسکن باید جایی باشد که اشتغال هست. این سرمایه گذاری باید اول در تولید و ایجاد اشتغال می شد و بعد مثل خیامی ها بتوانند مسکن برای کارگرانشان بسازند. یا اگر قدرت سیاسی و اقتصادی در کشور توزیع شود دولت و شهرداری که منتخب مردم هستند خود به خود اشتغال شهروندان و مسکن آنها برنامه ریزی و انجام خواهد شد. به نظر می رسد این نوع بحث ها و برنامه ها اگر با واقعیت هماهنگ نباشد و واقعیت جامعه ما شناخته نشود دنبال راه حل هایی خواهیم رفت که واقع بینانه نیست و مدیران هم عوض می‌شوند و سلیقه های مختلف برنامه های مختلف مطرح می‌کنند. این یک راهکار راهبردی برای آینده کشور ما نیست. توصیه  میکنم که کارشناسان مسکن را با کارشناسان اجتماعی – سیاسی هماهنگ کنیم که راهکارها هماهنگ با واقعیت های روز شود و واقع بینانه در خدمت مردم و شهروندان باشند. من گاهی تعجب می کنم که کارشناسان از مسکن مهر دفاع می کنند. به نظر می رسد دلیل این امر نگاه تک بعدی به این طرح است. آنها می خواهند بگویند به کسانی که نیاز دارند باید مسکن داد، اما باید بررسی شود وقتی این کار در فضایی مثل مسکن مهر اجرا می شود، چه مشکلات و پیامد های اجتماعی در پی خواهد داشت.
* شاید بتوان گفت یکی از مردمی ترین دوره ها و مدیریت ها زمان دو سال ابتدایی انقلاب بود که مردم در همه کارها مشارکت داشتند.
درست است. در خیلی از پروژه ها که به لحاظ کارشناسی غیرممکن بود با کمک مردم اجرایی کردیم. مثل حل ترافیک مرکز شهر که پنجاه خیابان را یکباره یک طرفه کردیم و خط ویژه گذاشتیم. این کار در هیچ کجا قابل انجام نبود و چون انقلاب شده بود و مردم همکاری می کردند این کار انجام شد و هیچ شکایتی دریافت نکردیم. آقای طالقانی در نماز جمعه هم این مسئله را به مردم توضیح دادند.
* اما امروز نه آن مشارکت وجود دارد و نه مردم آن اعتماد دارند. شما فکر می کنید اگر بخواهید با تجربه مدیریتی خودتان پیشنهادی برای حل مشکل مسکن در شهر تهران داشته باشید چه خواهد بود؟ می دانیم تقاضای زیادی وجود دارد و قیمت ها روز به روز بالا می رود. در همین اوضاع و احوال از کجا باید شروع کرد؟ آیا ایده هایی که آن موقع داشتید امروز با اصلاحاتی قابل اجرا است؟
اتفاقاً در ماه های اخیر آقای حناچی شهردار تهران پیشنهاد کرده بود ایده مسکن اجتماعی را پیاده کند. روزنامه همشهری مصاحبه هایی کرده بود و من در آنجا به همین سوال شما پاسخ دادم. در این زمینه باید تامل هایی صورت بگیرد. اگر در تهران دنبال ارائه مسکن باشیم بدون این که اشتغال مطرح باشد زمینه مهاجرت به تهران فراهم خواهدشد. این اصلاً در هیچ شرایطی به مصلحت تهران نیست. دلیل دوم این است که شهرداری تهران بیش از پنجاه میلیارد تومان بدهی دارد، بنابراین نمی تواند تامین بودجه بکند. من سوالات دیگری هم مطرح کردم. البته بعد از آن صحبت ها این ایده نسبتاً متوقف شده چون دیدند منطقی نیست که شهرداری که بدهی به پیمانکار را نمی تواند پرداخت کند بخواهد پروژه جدید شروع کند. اگر پول هم داشت این کار در راستای منافع ملی نبود البته عملی هم نبود. همان طور که عرض کردم این است که در این ساختار نمی توان راهکار ارائه داد. از نظر برخی کارشناسان مسکن هم این کار در شرایط فعلی راه حل ندارد. بنابراین باید بپذیریم تا ساختار مدیریت شهر و کشور اصلاح نشود امکان پاسخگویی به مطالبات برحق مردم وجود ندارد. برای این که روند روبروی کشور فقر و فلاکت را توسعه خواهد داد. بحث بنزین هم مطرح شده و می بینیم راه حل های دولت چگونه است. از لحاظ کارشناسی حتماً راه حل داده شده اما عملکرد را می بینیم. بهرحال از نظر کارشناسی برای حل مشکل مسکن طبقات کم درآمد نمی توانیم راهکار ارائه کنیم تا زمانی که اصلاحاتی در ساختار انجام شود. یکی از راهکارهای عملی اشتغال است و دولت باید کوشش کند بتواند با افزایش بودجه عمرانی کشور تولید افزایش پیدا کند و با ایجاد اشتغال مسکن فراهم شود. بدون این که بودجه عمرانی داشته باشیم و تحصیلکرده های جامعه بیکار باشند از چه طریق قرار است مسکن ایجاد شود؟ نسل جوانی که شغل ندارد و نمی تواند ازدواج کند چه نیازی به مسکن دارد؟ یا به عبارتی اولویت او مسکن نیست. اولویت او کار است بعد مسکن. برای همین به نظر من بحث مسکن اجتماعی در شرایط کنونی ما بحثی فرعی است.
اگر بخواهم جمع بندی کنم مسکن اجتماعی در کشورهای توسعه یافته ممکن است که در آنجا مردم حاکمیت دارند و توانسته اند برای تهیه و تامین مسکن اقشار کم درآمد خودشان مسکن اجتماعی را ایجاد کنند. در جامعه ای که حقوق شهروندی به طور کامل وجود ندارد صحبت از این بحث واقع بینانه نیست.
* به هرحال نیاز بالایی برای مسکن وجود دارد. این عدد هم میلیونی است. تعداد زیادی هم مسکن خالی وجود دارد. در کل کارنامه دولت های مختلف هم فقط مسکن مهر وجود دارد که پروژه ای ناموفق، تورم زا و با هزینه بالا بوده. امروز می بینیم در شهر تهران گورخوابی وجود دارد. روز به روز مردم شهر تهران به حاشیه شهر کشیده می شوند چون قدرت پرداخت بهای ماندن در شهر را ندارند. این مسئله به دنبال خودش موضوع حمل و نقل را آورده که با این بالا رفتن قیمت بنزین بالا خواهد رفت و به نوعی یک وجه دیگر زندگی آنها را تحت تاثیر قرار خواهد داد. بالاخره باید به این افراد چه باید گفت؟ باید بگوییم صبر کنید تا ساختار دموکراتیک شود؟ صبر کنید اشتغال حل شود؟ صبر کنید تا تحریم برداشته شود؟
ما به لحاظ کارشناسی می توانیم دو توصیه داشته باشیم. یک توصیه به مقامات و مسئولان است که ساختار اقتصادی دولت را اصلاح کنید تا در شرایط بحرانی جوابگوی نیازهای مردم باشید و بتوانید طرح های کارشناسی را عملی کنید. اما توصیه دیگر به افراد خیر جامعه است که نهادهای مدنی تشکیل بدهند و به اقشار کم درآمد کمک کنند.  بحث فقط مسکن نیست و باید برای کمک به کم درآمدها نهادهایی تشکیل شود و مایحتاج را برطرف کنند. مسکن پروژه ساده ای نیست که بتوانید براحتی حل کنید و اعتبارات زیادی نیاز دارد. این که کجا ساخته شود مهم است. آیا مثل مسکن مهر در حاشیه شهر مسکن ساخته شود و اشتغال نباشد؟ آیا این ها سربار شهر نخواهند شد؟ اگر نهادهای مدنی در شهرهای کوچکتر به نیازمندان برسند و زمینه های ایجاد مسکن بکنند، در این صورت به مهاجرین اضافه نخواهد شد. بنابراین در این شرایط بحرانی کار نهادهای اجتماعی است که در این زمینه دست به کار بشوند، چون ممکن است دولت نتواند کاری انجام دهد.
* مالیات روی مسکن خالی می تواند کمک کننده باشد؟
 این می تواند یک توصیه به دولت باشد. تعداد مسکن خالی در تهران بسیار بالاست و در شهر به ویژه در مناطق شمالی شهر کاملا مشهود است. این مالیات می تواند منبع درآمدی برای تقویت بودجه های عمرانی و ایجاد اشتغال و هماهنگ با آن تامین اعتبار برای ایجاد مسکن اجتماعی اقشار نیازمند باشد. اما این که آیا دولت می تواند از خانه های خالی مالیات بگیرد یا مالکان این خانه ها در کجای قدرت هستند بحث دیگری است.
* مسکن استیجاری راه حل هست؟
 می تواند باشد اما مسکنی که در کنار شغل باشد تا دوباره مهاجرت ایجاد نکند. ما باید مشوق مسکن در کنار شغل باشیم. توصیه من به نهادهای مدنی و خیر این است که به نیازمندان جامعه کمک کنند و آنها را تقویت کنیم. منتهی با برنامه ریزی که شغل ایجاد بشود تا مسکن تامین بشود. اما آیا این مجموعه پاسخگو هست؟ نه! چون حجم تقاضا بالاست و هم دولت و هم مردم به کمک نیازمندان جامعه بیایند تا دوران بحران را پشت سر بگذاریم و تحریم ها از بین برود و ظرفیت های قانون اساسی مورد عمل قرار بگیرد و با برگزاری انتخابات آزاد و سالم  مردم بر سرنوشت خودشان حاکم شوند و با اصلاحات ساختاری به نیازهای واقعی مردم پاسخ داده شود.
منبع: چشم انداز ایران شماره 118 – آبان و آذر 98


Wednesday, December 11, 2019

برای خروج از بحران راه طولانی در پیش داریم



گفت ‌وگو با محمد توسلی:

برای خروج از بحران راه طولانی در پیش داریم

لیلا ابراهیمیان

آگاهی سیاسی و رهایی از استبداد فرهنگی دو عاملی است که می‌تواند امید را بار دیگر به جامعه فرابخواند. این را محمد توسلی، فعال سیاسی و دبیرکل نهضت آزادی ایران می‌گوید. او به جامعه امیدوار است و می‌گوید جامعه در مسیر خودآگاهی گام برمی‌دارد، راهی که بسیار طولانی است و باید از رهرو بودن خسته نشد. توسلی راهکار اصلاح وضعیت و درمان ناامیدی را از دل تاریخ جست‌وجو می‌کند «ما راهی طولانی آمده‌ایم و راه طولانی‌تری پیش‌رو داریم. تصور اینکه ما برای خروج از بحرا نهای جاری کشور راه‌حل کوتاه‌مدت داریم، واقع‌بینانه نیست» نخبگان جامعه این گفت‌وگو را بخوانید.

*سند آینده‌پژوهی ایران 1396 که مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری منتشر کرده نشان می‌دهد 75 درصد مردم کشور امیدی به بهتر شدن آینده ندارند. این نتیجه را در پژوهش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس هم می‌توان مشاهده کرد. به نظر شما چه عواملی به ناامیدی مردم منجر شده‌اند و ریشه این ناامیدی‌ها در جامعه ایران کجاست؟

برای پاسخ به این پرسش راهبردی در گام اول باید دید ریشه این ناامیدی‌ها کجاست و بعد به این موضوع پرداخت که چه راه‌کارهایی برای خروج از ناامیدی در شرایط کنونی جامعه ما وجود دارد. من در این تحلیل  چهار دهه اخیر را مورد توجه قرار می‌دهم؛ در انقلاب 57 ملت ایران منسجم و یکپارچه بود، اجماع داشت. تمام گروه‌های سیاسی و روشنفکران ما در انقلاب 57 مشارکت داشتند. اگر شعارهای مردم را در راه‌پیمایی‌های سال 57 مرور کنید، تواتر بیشترین شعار، مرگ بر شاه بود؛ یعنی ما استبداد نمی‌خواهیم، ما آزادی می‌خواهیم. مستندات تاریخی نشان می دهند که در این زمینه ابهامی وجود ندارد. البته شعارهای دیگری همچون: نهضت ما حسینی، رهبر ما خمینی هم مطرح بود؛ مردم در آن شعار امام حسین را نماد آزادی می‌دیدند و از سوی دیگر آن چشم‌اندازی که آیت‌الله خمینی در 118 روز در نوفل‌لوشاتو ترسیم کرده بودند، همین مطالبات تاریخی ملت ایران بود؛ یعنی آزادی، دموکراسی، حاکمیت ملت و جمهوریت. مردم این چشم‌انداز را پاسخ به مطالبات تاریخی خود می‌دیدند و رهبری آقای خمینی را پذیرفتند.
نفی استبداد سلطنتی که ریشه 2500 ساله دارد و نیاز واقعی جامعه برای این‌که از عقب‌ماندگی و توسعه‌نیافتگی خارج شود، آزادی است. اما با توجه به رویدادهایی که پس ازانقلاب رخ داد، نگاه دیگری در حاکمیت جمهوری اسلامی حاکم شد که زمینه اجتماعی آن را عمدتاً خود روشن‌فکرها فراهم کردند؛ یعنی طیف چپ؛ حزب توده، مجاهدین خلق و چریک‌های فداییان خلق و حتی چپ‌های مسلمان و برخی شخصیت‌هایی که قدرت را هدف قرار داده بودند. حتی روحانیت هم بر اساس نگاهی که داشت حزب جمهوری اسلامی را تشکیل داده بود تا قدرت را به دست بگیرد. بخشی از این مسئله می توانست طبیعی باشد که در چارچوب قانون اساسی این فرایند قدرت به‌صورت قانونمند طی شود؛ اما گروه‌هایی که شناخت درستی از شرایط اجتماعی نداشتند و بلافاصله به دنبال قدرت مطلقه بودند، فضا را ملتهب کردند و خرداد سال 60 را به وجود آوردند که ضربه سنگینی به خودشان و مطالبات تاریخی ملت که در قانون اساسی هم آمده بود، زدند. بنابراین پس از خرداد 60 فضای جامعه ما بسته می‌شود و امروز شاهد پیامد های آن بعد از چهار دهه هستیم.
مرور رویدادهای تاریخی این دوره نیاز به بحث مفصل دارد که من نمی‌خواهم وارد جزئیات آن بشوم؛ اما آنچه مهم است این واقعیت است که برای خروج از چالش‌های ناشی از فرایندی که پس از انقلاب طی شده و چنین شرایطی را در جامعه کنونی ایجاد کرده است، راهکارهایی است که از دل تاریخ این کشورو تجربیات گذشته قابل  استخراج است.

*در تاریخ چهار دهه، از چه دوره‌هایی می‌توان گفت که شعارهای اول انقلاب که امیدآفرین بود، موردبازسازی قرارگرفته و اعتماد عمومی بازگشته است؟

برای پاسخ به این پرسش بازهم از تجربه گذشته وام می‌گیرم؛ کسانی که نگاه عمیق اجتماعی داشتند چه واکنشی به ناامیدی‌ها داشتند؟ افرادی مثل مهندس بازرگان شناخت تاریخی از جامعه و تحولات اجتماعی داشتند. حتماً  سوابق را به یاد دارید که هر کس نوفل‌لوشاتو می‌رفت، با آیت‌الله خمینی بیعت می‌کرد؛ اما مهندس بازرگان نپذیرفت و گفت باید  باهمفکران خود در ایران مشورت کند؛ او در این تصمیم خود آینده را هم می‌دید. مهندس بازرگان یک شناخت تاریخی از روحانیت داشت و از گذشته به دنبال تعامل با روحانیت بوده است. در دهه‌های 20، 30 و حتی 40 که بحث انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی مطرح بود و شاه تمام گروه‌های سیاسی را حذف کرده بود و تنها گروهی که مانده بود روحانیت بود، روحانیت بلافاصله با سه محوری که مطرح شده بود، مخالفت کردند. مهندس بازرگان به قم رفت و با مراجع اصلی قم آقایان  خمینی، شریعت مداری و گلپایگانی مذاکره کردند که هدف آن‌ها از این‌که به دنبال آزادی زنان در انتخابات، اصلاحات ارضی و یا سوگند به کتاب آسمانی هستند، چیست؟ نهضت در سه بیانیه خود که در پاییز سال 41 منتشرشده، این شرایط را تحلیل کرده است. شاه نماد استبداد بود و از آن به بعد است که روحانیت مبارز وارد عرصه عمومی و مبارزه علیه شاه نماد استبداد سیاسی می‌شود. همین فرایند  موجب می‌شود که در آستانه انقلاب، علاوه بر روشنفکران، با بسیج توده ها انسجام در صفوف ملت شکل ‌گیرد و زمینه‌های پیروزی انقلاب فراهم شود. پس از انقلاب استبداد سیاسی حذف شد؛ اما یک نگاه جدید حاکم می‌شود. اول انقلاب این اصل  مطرح بود که میزان رأی ملت است؛ در مدت 9 ماهی هم که دولت موقت را در دست داشت، همین بحث مطرح بود. اما به خاطر چالش‌ها و جنگ قدرتی که وجود داشت، درنهایت خرداد 60 به وجود می‌آید و نگاهی که مهندس بازرگان نگران آن بود، در جامعه ما حاکم می‌شود. راهکار اصلاحات از همان‌جا کلید می‌خورد و حرکت آگاهی بخشی آغاز می‌شود. کار اصلی آگاهی‌بخشی است که  امروز هم باید این فرایند طی شود.
مهندس بازرگان بعد از دولت موقت قهر نمی‌کند، با شورای انقلاب همکاری می‌کند. در انتخابات مجلس اول شرکت می‌کند و وارد مجلس می‌شود. به‌رغم این‌که بعد از خرداد 60 فضای جامعه بسته می‌شود ولی اصلاً خم به ابرو نمی‌آورد، قهر نمی‌کند. سخنرانی‌های راهبردی را در ارتباط با انتخابات آزاد و سالم در مجلس دارند که به‌دفعات در فضای مجازی هم منتشرشده است. در همان سال 61 کتاب «انقلاب ایران در دو حرکت» را می‌نویسند. می‌گویند اگر ما در سال57 پیروز شدیم به این دلیل بود که «همه باهم» بودیم؛ اما بعد از انقلاب «همه با من» شد و زمینه‌های انحراف را به وجود آورد. در سال 62 کتاب «گمراهان» را می‌نویسند و از «ولاالضالین» استفاده کرده، تعبیری که سوره حمد نسبت به انحراف تاریخی مسیحیت دارد. درآن کتاب سرگذشت و سرنوشت حاکمیت کلیسا و روحانیت در طی قرون‌وسطا را شرح می‌دهد که؛ تجربه تاریخی نشان می‌دهد که بازگشت ازانحراف کلیسا چند قرن، همراه با هزینه های سنگین، طول کشیده است. گام اول این دوره جدید آگاهی‌بخشی است که جامعه ما باید آگاه شود که نگاه شیخ فضل‌الله نوری و در مقابل آن آخوند خراسانی و میرزای نائینی چه مبانی قرآنی و تاریخی دارد؟ او تا سال 73 که در قید حیات بود، درمجموعه سخنرانی‌ها، یادداشت‌ها که در مجموع آثارشان تدوین و چاپ‌شده است، سه جلد انقلاب اسلامی و سه جلد بازیابی ارزشها؛ اثر «ناگفته‌های بعثت» و «آخرت و خدا، هدف بعثت انبیاء» این پیام را دارد که در بعثت پیامبر قدرت نیست و این نکته را با استناد به آیات قرآنی توضیح داده است.
باید تأکید کنم که ملت ایران یک مطالبات تاریخی دارد، آرمان‌های اولیه انقلاب هم کاملاً مشخص است و در اصول قانون اساسی؛ به ویژه فصل سوم، پنجم و هفتم آمده است؛ اما نگاهی که شکل‌گرفته، به این ارزش‌ها و مطالبات تاریخی ملت ایران باور ندارد. بنابراین گام اول آگاهی‌بخشی است.

با ایستادگی‌های مهندس بازرگان و یاران ایشان دردهه شصت است که آگاهی جامعه بالا می‌رود و این فرایند منجر به رخداد دوم خرداد سال 76 می شود و مردم به برنامه توسعه سیاسی و راه‌کار خروج از این بحران‌ها 20 میلیون رأی می‌دهند. مردم بلوغ پیدا کردند و این امید را داشتند که درواقع انتخابات را به‌عنوان بستری برای کنش سیاسی انتخاب کردند. این مسئله در جامعه امید ایجاد کرد. آقای خاتمی توانست در این راستا نقش مؤثری ایفا کند؛ اما چه عواملی موجب شد که نهایتا اشک آقای خاتمی را دربیاورند؟ جامعه برای این‌که این فرایند را طی کند نیازمند آگاهی و واقع‌بینی بود اما این واقع‌بینی را نداشت. حتی دانشجوهایی که در جمع‌آوری رأی برای آقای خاتمی عامل مؤثری بودند، در مقابلش ایستادند و از رئیس‌جمهوری و قانون اساسی هم عبور کردند و فضایی را در جامعه به وجود آوردند که زمینه‌های ورود آقای احمدی‌نژاد به قدرت را فراهم کردند؛ البته با ناپختگی خود اصلاح‌طلبان که 4 نامزد برای ریاست جمهوری را مطرح کردند، در سال 84 آقای هاشمی در مقابل احمدی‌نژاد قرار گرفت. بازهم ناپختگی شکل گرفت و رأی ندادن به آقای هاشمی به معنای رأی به احمدی‌نژاد بود. فرایند امیدآفرینی در سال های 92 ، 94 و 96 ادامه داشت و مردم در سال 96 به‌رغم محدودیت‌های بسیاری که وجود داشت پای صندوق‌های رأی آمدند و با رأی خود بلوغ و آگاهی خود را نشان دادند که ما چه چیزی را نمی‌خواهیم و چه مطالبه ای داریم.

*چرا این امید بعد از سال 1396 تداوم نداشته است؟

شرایط پس از سال 96، ما را با دو پدیده جدید روبه‌رو کرده است. یکی این‌که آقای روحانی وعده‌هایی به مردم دادند که نتوانستند به آن عمل کنند. این‌یکی از زمینه‌های ناامیدی است که در فضای جامعه ما وجود دارد. اما عامل دیگر این است که بعد از رویدادهای دی‌ماه 96 و اعتراضاتی که در شهرهای متعدد کشور شکل گرفت، تمام کسانی که پس از انقلاب به دنبال براندازی جمهوری اسلامی بودند، از این زمینه‌های ناامیدی مردم استفاده کردند و با کمک ترامپ و آمریکا، اسرائیل و برخی کشورهای منطقه، مجموعه شرایطی را ایجاد کردند که به دنبال برخورد با جمهوری اسلامی بودند. رسانه‌های تأثیرگذاری که در این دوران با کمک‌های مالی آنان تدارک دیدند، طبیعتاً در افکار عمومی جامعه ما تأثیرداشته است و زمینه‌های این ناامیدی را فراهم کرده است. راه‌کار امروز جامعه ما برای خروج از ناامیدی، شناخت ریشه‌های واقعی مشکلات جامعه و دولت آقای روحانی است و خروج از این مشکلات طولانی و زمان‌بر خواهد بود. این جمله معروف مهندس بازرگان است که دکتر یزدی هم تکرار کردند: ما راهی طولانی آمده‌ایم و راه طولانی‌تری پیش رو داریم. تصوراین‌که ما برای خروج از بحران‌های جاری کشور راه‌حل کوتاه‌مدت داریم، واقع‌بینانه نیست. نخبگان جامعه ما و کنشگران به‌ویژه سیاسی ما باید این واقع‌بینی را داشته باشند که در دو جبهه عمل کنند. یک جبهه، عرصه عمومی است؛ یعنی بالا بردن آگاهی جامعه با نگاه جامعه‌محور که بتوانند با ایجاد نهادهای مدنی و تقویت جنبش اجتماعی، توان جنبش اجتماعی را در حدی بالا ببرند که بتوانند با تاکید بر ظرفیت های قانون اساسی با شرایط موجود تعامل واقع‌بینانه‌ای داشته باشند؛ اما نخبگان جامعه ما و کنشگران به‌ویژه سیاسی ما باید این واقع‌بینی را داشته باشند که در دو جبهه عمل کنند. یک جبهه، عرصه عمومی است؛ یعنی بالا بردن آگاهی جامعه با نگاه جامعه‌محور که بتوانند با ایجاد نهادهای مدنی و تقویت جنبش اجتماعی، توان جنبش اجتماعی را در حدی بالا ببرند که بتوانند با تاکید بر ظرفیت های قانون اساسی با شرایط موجود تعامل واقع‌بینانه‌ای داشته باشند؛ طرف دیگر خود مردم و کنشگران هستند. این مشکل فقط در حاکمیت نیست. این مشکل فرهنگی جامعه ما است که زمینه‌های فرهنگ استبدادی در آن حضور دارد و ما باید تلاش کنیم با توسعه نهادهای مدنی در عرصه فرهنگی و اجتماعی زمینه‌های این فرهنگ استبدادی را ابتدا در خودمان و محیط اجتماعی بزداییم که روحیه فردگرایی، خودخواهی، خودبرتربینی و نداشتن روحیه کار جمعی اصلاح بشود. یکی از دلایلی که امروز در طیف اصلاح‌طلبان می‌بینیم که نگاه‌های متفاوتی وجود دارد، این واقعیت است که همه «من» هستند و حاضر نیستند که در این شرایط بحرانی گفت‌وگو کنند و صدای مشترکی داشته باشند. درست است که ما اختلاف نظر داریم؛ اما وجوه مشترک ملت ایران که ما باید روی آن تمرکز کنیم کدام‌اند؟ روی آن تأکید کنیم و نیروی خود را بر وجوه اشتراک متمرکز کنیم. اگر احزاب سیاسی و نهادهای مدنی بتوانند حول محورهای مشترک هماهنگ شوند، خودبه‌خود جامعه هم با آن‌ها هماهنگ خواهد شد و این جنبش اجتماعی اقداماتی انجام می‌دهد که می‌تواند باریشه‌های این یأس و ناامیدی برخورد واقع‌بینانه داشته باشد.

*مردم اکنون در جایی از تاریخ ایستاده‌اند که مدام سال‌های اخیر را نقد می‌کنند و از کنشگران سیاسی ناامید هستند. سیاستی که خودش ناامیدی تولید کرده، با چه رفتاری می‌تواند امیدآفرین باشد؟ 

به نظر من راه‌کاراصلی، با نگاه اصلاحات جامعه محور،آگاهی‌بخشی است؛ یعنی کسانی که به ریشه‌های مشکلات کشور آگاهی دارند، باید کارهای آگاهی‌بخش انجام بدهند و نهضت آزادی ایران‌ هم به‌رغم تمام محدودیت‌ها در سال‌های اخیر تلاش کرده است که در همین  راستا عمل کند. پیش‌گامانی مثل بازرگان، طالقانی و سحابی، ریشه مشکلات جامعه ما را در شرایط شهریور1320 در دو عامل اصلی برجسته کردند و در طول این چند دهه همواره بر اساس این دو عامل متمرکز بوده‌اند. یکی فرهنگ استبدادی است و دیگری خرافات مذهبی که تمامی ما متاثراز آن‌ها هستیم. ریشه مشکلاتی که امروز در جامعه ایرانی از جمله اصلاح‌طلب‌ها وجود دارد، همین بروز فرهنگ استبدادی؛ تکروی، خودخواهی و خودبرتربینی است.  عموما اصلاحات را در منصب می‌دانند و به قدرت چسبیده‌اند و فراموش کرده‌اند که اندیشه اصلاح‌طلبی یعنی راه را برای دستیابی به مطالبات تاریخی مردم  و اجرای اصول مغفول قانون اساسی هموار کردن است. بگذریم از جمع قابل‌توجهی هم که به فساد کشیده شده‌اند. این‌ واقعیت‌ها زمینه‌های یأس و ناامیدی مردم را فراهم کرده است. بنابراین راه‌کار بازگشت به اندیشه اصلاح طلبی و توجه به ریشه‌های مشکل تاریخی و پیامدهای فرهنگ استبدادی است که همه متأثر هستیم.
آیت‌الله طالقانی و مهندس بازرگان از همان شهریور 20 همواره به این آموزه قرآنی تاکید می‌کنند:  خداوند شرایط جامعه را تغییر نمی‌دهد، تا نفوس و رفتارشان متحول شود. البته طی این فرایند کار آگاهی‌بخش و درازمدت می‌طلبد. از همان زمان به‌رغم این‌که فرهنگ چپ مارکسیستی در جامعه ما حاکم بوده است،  ابتدا در دانشگاه و سپس در جامعه تا پیروزی انقلاب از طریق تلاش های فرهنگی و اجتماعی راهبرد آگاهی‌بخشی را دنبال می‌کنند. امروز نیز راهکار تداوم همان راهبرد با توجه به مشکلات جاری کشور است.

* در حال حاضر جامعه به‌نوعی از معناها تهی شده است؛ رابطه مردم و روحانیت نیاز به بازتعریف دارد و از طرفی روشنفکران یا مرجعیت خود را ازدست‌داده‌اند یا منزوی‌شده‌اند. در چنین شرایطی آن‌ها چگونه می‌توانند آگاهی‌بخش یا امیدآفرین باشند؟ 

 من آن‌گونه که شما سیاه ‌وسفید می‌بینید، نمی‌بینم. ابتدای انقلاب نگاه روحانیت و مراجع و مردم نسبت به روحانیت در قدرت چگونه بوده و امروز چگونه است. تحول قابل‌ملاحظه‌ای شکل‌گرفته و کاملا مشهود است.

* آیا این تحول به سمت بهبود است؟ 

بله! آگاهی جامعه بالا رفته است. آقای دکتر سید مصطفی محقق داماد که هم درجه اجتهاد دارند و هم استاد دانشگاه هستند، در عرصه عمومی اقدامات آگاهی بخشی انجام می‌دهند که مهندس بازرگان در دهه 60 انجام می‌داد. ایشان کتاب «اندیشه‌های آخوند خراسانی» را منتشر کرده‌اند که نقد نگاه شیخ فضل الله نوری و شرایط امروز ماست. در سخنرانی‌های خود می‌گویند «کسی که معرفت نداشته باشد، دین ندارد. کسی که معرفت نداشته باشد، گرفتار خشم مقدس می‌شود.» یا سخنرانی آیت‌الله علوی بروجردی در دیدار با دانشجویان را بخوانید.
تحولاتی که در حوزه و در عرصه عمومی به وجود آمده، نمایانگر این واقعیت است که جامعه ما یک فرایند توسعه آگاهی را طی کرده است. مردم در انتخابات 76، 92، 94 و 96 بلوغ خود را نشان دادند. امروز اگر چنین فضای یاس آلودی به وجود آمده است، به نظر من دو عامل اصلی تأثیرگذار بوده است. یکی عملکرد اصلاح‌طلبان قدرت محور که نتوانستند به وظایف خود عمل کنند و یکی هم رسانه‌های بیگانه. اما آیا این سرخوردگی که در بخشی از جامعه ما به وجود آمده است، نقش تأثیرگذاری دارد؟

*پاسخ خود شما چیست؟ 

 به نظر من چون هنوز انسجامی در جنبش اجتماعی ایران ایجاد نشده است، امکان چنین تحولی در کوتاه‌مدت وجود ندارد. راه طولانی است و ما باید خود را برای یک راه طولانی آماده کنیم. کسانی که به ریشه‌های مشکل جامعه ما آگاهی ندارند و گاهی آن را همچون بعضی از کشورهای آمریکای لاتین شبیه‌سازی می‌کنند، فکر می‌کنند که در جمهوری اسلامی هم آن الگوها قابلیت پیاده‌سازی دارند. واقعیت این است که رسالت آگاهان جامعه ما امروز باز تعریف اصلاح‌طلبی با یک نگاه  جامعه‌محور و تاکید بر اصول مغفول قانون اساسی است. البته انتخابات یک فرصت تاریخی است. ملت ایران از انقلاب مشروطه تاکنون همواره از فرصت انتخابات استفاده کرده‌اند. حضور در انتخابات هم تاکتیک است و هم استراتژی. تاکتیک است به این دلیل که حضور، در عرصه عمومی زمینه‌های آگاهی جامعه را فراهم می‌کند و جنبش اجتماعی را تقویت می‌کند و با یأس و ناامیدی که تحمیل‌شده است تقابل می‌کند و به جامعه امید تزریق می‌شود. استراتژی هم هست زیرا فرایند گذار به دموکراسی بر پایه اصول قانون اساسی را تقویت  می‌کند. هدف جامعه ما دموکراسی یعنی حاکمیت ملت است که در اصول فصل پنجم قانون اساسی به ویژه اصل 56 آن تصریح شده است. ملت ما از انقلاب مشروطه به دنبال آزادی، حاکمیت ملت، حاکمیت قانون، عدالت اجتماعی و حقوق شهروندی بوده و این اهداف در فرایند  گذار به دموکراسی می‌تواند محقق شود و ملت در جایگاه طبیعی خود قرار بگیرد. این گذار به زمان نیاز دارد و ما باید گام‌به‌گام پیش برویم. امروز حتی بخشی از محافظه‌کاران‌هم که گفتمان اعتدال دارند به این‌طرف آمده‌اند؛ بنابراین باید از این روند استقبال کنیم و امیدوار باشیم و خود را برای یک راه طولانی‌ترآماده کنیم و در این شرایط به وظایف دینی و ملی خود عمل کنیم.

*برخی معتقدند که اگرچه ما شرایط گذار را داریم طی می‌کنیم؛ اما گذار ما، گذار به بهبودی نیست و مشکلات ما مدام تکرار می‌شود. مثلاً به یک نقطه مطلوب می‌رسیم و باز برمی‌گردیم به نقطه صفر و این چرخه تکرار می‌شود؟

البته  این فرایند در 4 دهه اخیر افت‌وخیز داشته است؛ شما باید منحنی متوسط را ببینید که آیا این منحنی در 4 دهه گذشته رو به بالا است یا پایین؟ به نظر من شاخص‌ها نشان می‌دهد که روند گذار به دموکراسی رو به بالا است و شاخص آن آگاهی جامعه است. آگاهی جامعه امروز با اول انقلاب کاملاً متفاوت است. به همین دلیل ما باید نسبت به آینده امیدوار باشیم.

* اما مردم آگاه پاسخ بهتری برای مطالبات خود می‌خواهند؛ ولی از این نوع کنشگری نه در حوزه اقتصاد، نه در سیاست و نه در اجتماع، پاسخ درخوری دریافت نمی‌کنند.

بله، تمامی ما متأثر از این فرهنگ استبدادی هستیم که تحول صد ساله را یک‌شبه می‌طلبیم. ما باید برگردیم، خودمان را بازیابی کنیم و زمینه‌های فرهنگ استبدادی را کنار بگذاریم و خودمان را اصلاح کنیم؛ بنابراین این تحول فرهنگی در خود ما، پیش‌نیاز هرگونه تحول است. تا زمانی که جامعه ما چنین است، درجا خواهد زد، مگر این‌که نسبت به مشکلات درونی خود شناخت پیدا کند، بامطالعه، تلاش، واقع‌بینی و گفت‌وگوی اجتماعی برسیم به این‌که اتفاقاً مشکل اصلی ما فقط حاکمیت نیست. مشکل از خود ما هم هست و اصلاحات باید از خودمان شروع شود. ما در این زمینه چه اقدامی کرده‌ایم. آیا هیچ زمینه مثبتی وجود ندارد و ما فقط نیمه‌خالی لیوان را می‌بینیم و نیمه پری وجود ندارد؟. بالاخره در این 4 دهه جنبه‌های مثبت هم داشته‌ایم. جنبه‌های منفی هم زیاد است و دلیل آن‌هم روشن است. ما از یک استبداد تاریخی 2500 ساله به‌اجبار خارج شدیم و یک کار بزرگ تاریخی انجام‌شده است و الآن وارد مرحله‌ای شدیم که لازم است برای توسعه‌یافتگی این دوره طی شود و تا این دوره طی نشود و نهاد دین در جایگاه طبیعی خود قرار نگیرد و توسعه انسانی، قانون و حاکمیت ملت تحقق نیابد، نمی‌توان گام‌های بعدی را برداشت؛ بنابراین به نظر من این فرایند روبه‌جلو است؛ اما راهی طولانی است و ما باید خود را برای این راه طولانی آماده کنیم.

*به نظر می‌رسد در حال حاضر سپهر عمومی نسبت به مسائلی نظیر دموکراسی، سیاست و هر نوع آرمان‌خواهی لخت شده باشد، به این دلیل که معیشت مردم به‌قدری درگیر شده و خود مسئله معیشت گویا دغدغه اول جامعه شده است. جامعه‌ای که از یک‌سو درگیر معیشت است و از سوی دیگر فساد مالی و اقتصادی یأس را در آن تولید می‌کند. در چنین شرایطی چه باید کرد؟ 

مشکل معیشتی مردم کاملاً مشهود است. چرا مشکل معیشت به وجود آمده است؟ دو عامل اصلی وجود دارد. یکی ناکارآمدی وعملکرد حاکمان در این 4 دهه است که نتوانسته زمینه‌های توسعه را فراهم کند؛ اما عامل دیگری که موجب تشدید مشکلات معیشتی اخیر در جامعه ما شده است، تحریمی است که آمریکا علیه ما اعمال کرده است. آمریکا هم به دنبال این است که با این تحریم‌ها منابع اصلی درآمد ما را بخشکاند و چون بخش مهمی از بودجه کشور از درآمد  نفت تأمین می‌شود، به دنبال استیصال دولت و نارضایتی  مردم  هستند تا زمینه برای شورش فراهم شود. در کشور ما هستند کسانی که مسئولیت اجتماعی نداشته باشند و سرمایه‌های خود را خارج کنند؛ اما کسانی که این آگاهی را داشته باشند که هدف تحریم بیگانگان این است که ما را مستاصل کنند و زمینه‌های فروپاشی جامعه را فراهم کنند، آیا مردم باید آب در آن آسیاب بریزند یا مقابل آن بایستند؟. نگاه ملی که ما برای حفظ تمامیت ارضی و آینده ایران باید داشته باشیم، اگر سختی و مشکلاتی هم وجود دارد باید در این دوران طی کنیم؛ اما این به آن معنا نیست که نگاه ما به ‌نقد قدرت نباشد، نگاه جامعه‌محور نداشته باشیم و جنبش اجتماعی را در جهت مطالبه تاریخی ملت ایران ‌هم‌زمان دنبال نکنیم؛ بنابراین نیروهای ملی و کسانی که دغدغه ملی دارند، مسئولیت بسیار سنگینی بر دوش دارند. به این دلیل که ازیک‌طرف نباید آب به آسیاب بیگانگان بریزند و از طرف دیگر باید در جامعه امید ایجاد کنند. این‌یک وظیفه آگاهی‌بخشی بسیار مهم است که ما در گذشته کمتر با چنین چالشی روبه‌رو بودیم؛ بنابراین رسانه‌هایی مثل «آینده‌نگر» و سایر رسانه‌های تاثیرگذارما  باید بتوانند هم ریشه‌های مشکل جامعه ما را معرفی کنند و هم راه‌کار ارائه بدهند که جامعه ما بداند زمینه‌های این ناامیدی کجا است و او چه نقشی می‌تواند در مقابله با این زمینه‌های ناامیدی و مشکلات معیشتی داشته باشد.

*من با این گفته شما مخالف هستم؛ مشکلات اقتصادی و مشکلات دیگر ما بیشتر از اینکه ناشی از عوامل بیرونی باشد به مسئولیت‌گریزی کنشگران سیاسی، احزاب سیاسی و سیاست‌مداران ما مرتبط است.

من عرض نکردم که عامل اصلی بیگانگان هستند. اتفاقاً من هم عامل اصلی را درونی می‌بینم. عامل اصلی مشکلات اقتصادی ما مشکلات سیاسی است؛ یعنی بحران سیاسی است که بحران اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را در جامعه ما به وجود آورده است؛ بنابراین برای خروج از بحران اقتصادی راهکار اصلی حل بحران سیاسی کشور است و باید فرایندی طی شود که ملت ایران بتواند بر سرنوشت خود حاکم شود و بتواند به‌صورت علمی مشکلات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی خود را حل کند. در شرایط کنونی عوامل خارجی عامل تشدیدکننده عوامل داخلی هستند.

*درواقع امید را باید در زمین سیاست و قدرت جستجو و تعریف کنیم.

امید را باید در فرهنگ و ظرفیت‌های جامعه شناسایی کنیم. ملت ما یک سابقه تاریخی دارد و در این سابقه تاریخی نشان داده است که علائق ملی دارد و به مملکت خود علاقه‌مند است و تحت هیچ شرایطی حاضر نیست که آب در آسیابی بریزد که منافع ملی را مخدوش کند. اگر چنین نگاه کنیم، فکر می‌کنم این محور مشترکی است که تمام ایرانی‌ها چه در داخل و چه در خارج از ایران باهم پیوند دارند و می‌توانند با پیوند منافع ملی در کنار هم قرار بگیرند و حول محورهای مشترک کار آگاهی‌بخشی خود را انجام بدهند؛ اما متأسفانه با توجه به همان زمینه‌های فرهنگ استبدادی ما به‌جای این‌که به این محورهای مشترک تأکید کنیم، احزاب و گروه‌های سیاسی روی اختلاف‌های خود تأکید می‌کنند. ما در سال 1381 بعد ازآزادی از زندان بیانیه وفاق ملی را منتشر کردیم. در شرایط کنونی راه‌کار وفاق و گفت‌وگوی ملی است؛ یعنی ما برای این‌که بتوانیم گفت‌وگوی ملی داشته باشیم که به وفاق ملی برسیم، لازم است که زمینه‌های فرهنگ استبدادی را که در همه ما وجود دارد از خودمان بزداییم تا یاد بگیریم که روی محورهای مشترک عمل کنیم و تا این مرحله طی نشود ما نمی‌توانیم از این بحران‌های جاری عبور کنیم. اما من نسبت به آینده امیدوار هستم به این دلیل که ظرفیت‌هایی در جامعه ما وجود دارد که می‌تواند پشتوانه چنین تحولی در جامعه ما باشد. ما باید تلاش‌هایی را که در زمینه‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی صورت می‌گیرد با ایستادگی دنبال کنیم و باور داشته باشیم که هر کسی که در هر جایگاهی که هست باید کار خود را خوب انجام بدهد و هم‌زمان جنبش اجتماعی ایران را هم تقویت کنیم تا فرایند گذار به دموکراسی بتواند طی شود.
منبع: مجله آینده نگر – شماره 89 – آبان 98