Wednesday, August 12, 2020

راهکاری تاریخی برای عبور از بحران اقتصادی کشور

 

 

گفت وگو با محمد توسلی: 

راهکاری تاریخی برای عبور از بحران اقتصادی کشور

 

(ماجرای اعدام نمایشی سال ۶۵ در کهریزک)

 

امیرحسین جعفری: مهندس محمد توسلی با انتقاد از دوگانه‌های مدیریتی در کشور می‌گوید اگر بخش مهمی از مشکلات امروز اقتصادی ما در اثر شکاف بین دولت و ملت است باید بر از میان بردن این شکاف تمرکز کرد. او همچنین با اشاره به مدل تجربه سیاست موازنه منفی دولت دکتر مصدق در جهت ارتباط با جهان و تاکید بر منافع ملی می‌گوید: بدون اینکه ما بتوانیم روابط مسالمت آمیزی با جهان داشته باشیم نمی‌توانیم برنامه‌های خود را به سرانجام برسانیم باید دست از خصومت و مرگ خواهی‌ها برداریم.

او که ساختار اقتصادی امروز را دچار بی نظمی خاص می‌داند و آن را تحت عنوان هیچ‌یک از رویه‌های اقتصاد-سیاسی چپ و راست قابل تعریف نمی‌داند، معتقد است «وقتی به ساختار مدیریتی کشور نگاه می‌کنیم با یک دولت متمرکز و بادکرده با حجم وسیع نیروی انسانی حقوق بگیر مواجهیم» و در ادامه این تمرکز نیروی انسانی در دولت را در جهت نگاه طیف چپ‌های مارکسیست اول انقلاب می‌داند که «شعار دولتی شدن تمام منابع و صنایع را برای تحقق اهداف سوسیالیستی‌شان داشتند» و می‌گوید «در سال ۵۸ با فضای به شدت چپ‌زده‌ی جامعه با حجم وسیع مصادره‌ها مواجه شدیم».

دهه نود با تمام اتفاقات پر فراز و نشیبش رو به پایان است اما میراث برجای مانده آن دغدغه ی معیشت و بهبود بسترهایی اقتصادیست که فشار بغرنجی را بر پیکره‌ی تمام طبقات جامعه ایجاد کرد و در نتیجه مسئله‌ی توسعه‌ی سیاسی در کنار توسعه ی اقتصادی کمرنگ تر شد، البته این چالش ها مختص کشور ما نبود و با نگاهی به تحولات جهان می توان دریافت که بسیاری از مدل های اقتصادی دچار بحران های جدی شدند؛ اقتصاد به عنوان یکی از مهم ترین علم های روز بشر با وجود ساختار مشخص در هر جهان بینی به شکل متفاوتی تفسیر می شود و دیدگاه ها و خواستگاه طبقاتی افراد بر روی آن تاثیر زیادی دارد.

مهندس محمد توسلی متولد ۱۳۱۷، دارای مدرک کارشناسی ارشد مهندسی عمران از دانشکده فنی دانشگاه تهران و مهندسی راه و حمل و نقل و ترافیک از آمریکا؛ فعال سیاسی و از مبارزین پیش از انقلاب که سابقه ی مفصلی در پیش و پس از انقلاب در عرصه ی سیاسی دارد. وی در دو سال پس از پیروزی انقلاب مدیریت شهرداری تهران را بر عهده داشت. توسلی هم اکنون دبیرکل نهضت آزادی ایران است.

متن کامل گفت‌وگو با محمد توسلی را که در اختیار انصاف نیوز قرار گرفته است بخوانید:

*با وجود كاهش چشمگير صادرات نفت،اتخاذ بيش از 100 تحريم جديد آمريكا،كمبود بودجه و مشكلات اساسي در زيرساخت هاي صنعتي؛ راه حل عبور از بحران و بهبود شرايط اقتصادي كشور چيست؟

ما به عنوان كنشگران سياسي و شما به عنوان رسانه بايد كوشش كنيم نيازهاي راهبردی امروز جامعه و ريشه هاي چالش ها و موانع تامین آنها را در اين گفتگو مطرح کنیم و سعي كنم پاسخ ها در همين راستا باشد.

شرايط امروز، بعد از خروج آمريكا از برجام باعث افت شديد صادرات نفتي و طبيعتا ارزآوري كشور شده است كه بايد پیامد های آن را از جهتی مثبت ارزيابي كرد، مشروط بر این که بتوانيم برنامه‌ريزي اقتصادي كشور را متكي بر ظرفیت های واقعی داخل و منافع ملی انجام دهيم. از نظر تاريخي دكتر محمد مصدق در دوره نهضت ملي ايران اين تجربه را داشت و بودجه منهاي نفت را براي اولين بار تدوين كرد كه مورد تحسين كارشناسان جهاني نيز قرار گرفت؛ سوال اصلي اين است كه مصدق چگونه موفق شد؟آيا جز به اتكا افكار عمومي و جامعه مدني و حمايت مردمي؟ من خاطرم هست در آن دوران كه نوجوان بودم وقتي مصدق اين مسئله را مطرح كرد بازاري ها به دولت وام بدون بهره دادند؛ يك لحظه تصور كنيد كسانيكه در جامعه امروز ما صاحب پول هاي مازاد هستند آيا حاضرند اموالشان را بدون سود در اختيار دولت قرار دهند؟

بايد برگرديم به ريشه مشكلات. مصدق دولت دموكراتيك و منتخب واقعی مردم بود و نگاه راهبردي براي تقويت دموكراسي و حاكميت قانون داشت. اما امروز شكاف بين ملت و دولت و عدم اعتماد عمومي موجب عدم موفقيت دولت در برنامه هايش شده است.

آيا دولت آقاي روحاني اگر بخواهد اين برنامه را اجرا كند استقلال لازم را دارد؟ دوگانه ي مديريت در كشور يكي از موانع مهمي است كه اين فرصت ها را از ملت مي‌گيرد، نتيجتا اين‌ها چالش‌هايي‌ است كه امروز وجود دارد و مسئولان می توانند با جلب همکاری مردم و کارشناسان مستقل از این چالش ها عبور کنند. در چنین فرایندی است که می توانیم به آینده اميدوار باشيم.

اگر بخش مهمي از مشكلات امروز اقتصادي ما در اثر شكاف بين دولت و ملت است بايد اين شكاف را از بين ببريم و شرايطي فراهم كنيم كه حاكمان ما متوجه باشند كه بدون حمايت مردم و سرمايه‌های اجتماعي نمی‌توانند كار اساسي از پيش ببرند.

*توليد ملي بدون صادرات خارجي چگونه مي تواند راهگشاي اقتصاد كشور باشد؟

پاسخ به اين سوال بايد از بعد سياسي بررسی شود. برنامه‌های اقتصادی وابسته به برنامه های سیاسی است. با اين نگاه در سياست خارجي كشور كه بخواهیم پنجه بر روي كشورهای تاثیرگذار جهانی بكشیم و انتظار داشته باشیم تمام مشكلات اقتصادی را به تنهايي حل كنیم، در شرايط امروز جهان امكان پذیر نیست. بدون اينكه ما بتوانيم روابط مسالمت آميزي با جهان داشته باشيم نمي توانيم برنامه هاي خود را به سرانجام برسانيم بايد دست از خصومت و مرگ خواهي ها برداريم.

تجربه سياست موازنه منفي دولت دكتر مصدق در راستای ارتباط با جهان و تاکید بر منافع ملي بسيار مهم است. در این نگاه هيچ كشوري مطلقا دوست و یا دشمن ما نيست. منافع ملي ما مشخص ميكند چه روابطي با كشور های دیگر داشته باشيم. با وجود شعار نه شرقي نه غربي بعد از انقلاب که همان سیاست موازنه منفی را تداعی میکند، عملا به سمت چين و روسيه اي رفته‌ايم كه پیامد های آن در راستای منافع ملی ما نبوده است و در مقاطع حساس تاريخي راي هايي بر ضد ما داشته اند و تحلیل تحولات  منطقه‌، به ویژه آسیای میانه و شرق ایران،  هم نشان می دهند که این کشورها در آینده در راستای منافع خودشان، هماهنگ با کشور های همسایه، پشت ما را بیش از پیش خالی خواهند کرد. بنابراین اقتصاد بدون نفت و تاکید بر توسعه تولید ملی نیازمند تنظیم ارتباط مسالمت آمیز با سایر کشورها و مبادلات اقتصادی به ویژه با کشورهای همسایه است. 

اگر ما نگاه و اقتصاد ملي داشته باشيم و شكاف دولت-ملت نيز وجود نداشته نباشد، ملت ما به خاطر عرق ملي و شناخت مشكلات براي حفظ منافع ملي در این راستا همكاري خواهد داشت. نمونه حاضر آن بحران كروناست كه جامعه پزشكي و پرستاري ما با آگاهي و فداكاري دركنار ملت ايستادند. آيا اين مجموعه با نگاه خاص حاكميت موافق‌اند؟ اين نگاه ملي است، مجموعه کادر پزشكي بخاطر منافع ملی چنين كار بزرگي كرده‌اند. همچنین مردم هم خود را با برنامه هاي دولت و یاری رسانی هماهنگ كردند تا بتوانند از چالش ها عبور كنند.

*با آمريكا چه بايد کرد؟با وجود بدعهدي هاي آمريكا چه قدم هاي اعتمادسازي از سوي طرفين بايد برداشته شود؟آيا امريكا راه سعادت ملت ايران و كدخداي جهان است؟

بايد واقعيت را بپذيريم كه آمريكا كشوري قدرتمند با توليد ملي بالا و نقش تعيين كننده اي در جهان است. اما با اين وجود ما باید ضمن حفظ استقلال خودمان روابطمان را در چارچوب منافع ملي و سياست موازنه ي منفي تنظیم کنیم.

چالش مناسبات با آمریکا بعد از انقلاب، از جمله به اين سوال بر می‌گردد كه آیا اشغال سفارت آمريكا در سال 58 در راستاي منافع ملي بود؟ اين اتفاق يك نقطه‌ي كليديست؛ يك عده دانشجو به عنوان جنبش دانشجويي در اعتراض به رفتار آمريكا دست به اعتراضي زدند كه حق طبيعي شان بود. اما با وجود تعهدات جهاني و روابط بين‌المللي، آیا مديران كشور بايد از اين اقدام حمايت ميكردند؟ دكتر ابراهیم يزدي وزیر امور خارجه دولت موقت به آقای موسوي خوئيني ها می‌گوید حالا که دانشجویان این واکنش را داشته اند بعد از دو روز آنجا را ترک کنند.  ما به عنوان دولت جمهوري اسلامي ایران نمي‌توانيم از ادامه اين حركت دفاع كنيم. اما پس از فضای ملتهب گسترده‌ای که  طیف نيروهاي چپ  به وجود آوردند، آقای خمینی با درایت خاص خودشان ظاهرا برای عبور از آن بحران ضمن تایید اشغال سفارت گفتند: این اقدام مهمتر از پيروزي انقلاب در بهمن 57 است. يك كاري‌كه خلاف منافع ملي‌ست و هيچ توجيهي نيز ندارد چگونه مي‌تواند بزرگتر از انقلابي باشد كه در راستاي مطالبات تاريخي مردم و منافع ملي انجام گرفته است؟ امروز بسياري از كسانيكه در اشغال سفارت نقش داشته‌اند به صورت رسمي از آن حركت عذرخواهي كرده‌اند. واقعیت اين است كه پس از انقلاب، جوي در جامعه ما حاكم شد كساني‌كه با انقلاب موافق نبودند در آن فضای حاکم و همچنین هماهنگ با عوامل نفوذي و تحريكاتشان در مقاطع مختلف اعتبار انسانی و جهاني انقلاب اسلامي را مخدوش کردند. يكي از كارهاي اوليه ي دانشجویان پخش تصاوير کارکنان داخل سفارت آمريكا و بدجلوه دادن ملت ايران در رسانه های جهانی بود و پس از آن هشت سال جنگي را به ما تحميل كردند كه توان ما را كاملا از نظر اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي از بين برد و امروز نيز هنوز در حال پرداخت هزينه هاي آن اتفاق هستيم. مهم اين است كه چه نگاهي بايد به جهان داشته باشيم. اين نگاهي كه در اجتماعات ما مطرح مي‌شود چيست؟مرگ بر آمريكا مرگ بر كيست؟مرگ بر ملت آمريكاست؟وقتي بخواهيم مسائل خارجي امروز را بررسي كنيم بايد به ريشه ها برگرديم كه نگاه مديريت كشور ما چه بوده و آيا اين نگاه ها در راستاي منافع ملي بوده است يا خير؟ بخش مهمي از اقتصاد ما طبيعتا در راستاي صادرات و واردات در چارچوب پروژه هاي ملي اقتصاديست و وقتي اين تعادل وجود نداشته باشد نمي توان در داخل كار مهمی انجام داد.

*با وجود تسخير 444روزه ي سفارت آمريكا پس از چند سال در دهه ي شصت كشور وارد مذاكره با آمريكا به سركردگي مك فارلين شد و در مقاطع ديگري نيز مذاركرات بصورت علني و غير علني در دولت هاي مختلف پيش گرفته شد،حقيقتا چه سدی بين اين دو كشور وجود دارد كه پس از چهل سال مذاكره هنوز به نتيجه نرسيده اند؟

آمريكا در راستای راهبرد  جنگ تحميلي حتی بعد از پیروزی خرمشهر از طریق سيگنال هاي تحريك كننده‌اي به مدیران جنگ، به دنبال تداوم جنگ بود. در همين راستا هم به ايران و هم به عراق براي زمين‌گير كردن بيشتر دو كشور اسلحه مي‌فروخت. مذاكرات آن زمان هم از جمله با مك فارلين، با وجود عوامل نفوذي و عناصر نا آگاه همراه بود. طبيعی است که آمريكا در هر مذاكره‌اي به دنبال برنامه ها و منافع ملي خود باشد، ولي آن ها هيچگاه مرگ بر ايران نمي‌گويند اما در اين راستا عمل ميكنند، اما ما مرگ بر آمريكا مي‌گوييم اما در عمل برعكس اتفاق مي‌افتد. جمع بندي من اين است كه با توجه به ريشه‌ي مشكلات در مديريت كشور پس از انقلاب ما نتوانستيم يك انسجامي در سياست‌گذاري ها و برنامه‌های خود داشته باشيم.

*بنظرشما امروز جمهوري اسلامي به صورت اقتصادي در دسته بندي نئوليبرال و يا سوسياليستي قرار ميگيرد؟

به نظر بنده هيچكدام. به لحاظ سياست گذاري، امروز با يك بی نظمی خاص روبرو هستیم. وقتي به ساختار مديريتي كشور نگاه می‌كنيم با يك دولت متمرکز و بادكرده با حجم وسيع نيروي انساني حقوق بگير مواجهيم؛ اين ساختار تمرکز نیروی انسانی در دولت در جهت چه نگاهي بوده است؟ همان نگاه طیف چپ‌های ماركسيست اول انقلاب كه شعار دولتي شدن تمام منابع و صنايع را براي تحقق اهداف سوسياليستي شان داشتند و در سال 58 با فضاي به شدت چپ زده‌ي جامعه با حجم وسيع مصادره ها مواجه شديم. به رغم این که دولت موقت عموما موافق آن مصوبات نبود اما به علت مصوبه ي شوراي انقلاب ناچار به اجراي آن ها بود. از جمله ملي شدن صنايع كه بخشي از بورژوازي ملي بودند و بدست كارآفرينان ایرانی ایجاد شده بودند. این اقدامات پیامد نگاه كسانيست كه تصور حاکمیت عدالت در جامعه داشتند و به قول خودشان پيرو اقتصاد سوسياليستي بودند چنین اقداماتی را انجام دادند. اما امروز پس از چهار دهه شاهد فقر، فساد گسترده و شكاف عمیق اقتصادي در جامعه هستیم. بروز چنین شکاف اقتصادی، پرداخت یارانه دولت به شصت ملیون جمعیت ایران است. در چنین ساختاری امکان اجرای برنامه های توسعه ملی وجود ندارد. حتی در کشورهای در حال توسعه موفق دولت ها کوچک اما با نیروی انسانی توانمند مدیریت می شوند و کار مردم به دست مردم سپرده شده است.

در باره اداره ي شهرها هم از اسفند 57 در شهرداري تهران در همین راستا به دنبال اصلاح ساختار  مديريت شهري بودیم تا با توجه به آموزه هاي قرآني و تجربه بشری کار اداره شهرها هم به دست خود مردم سپرده شود.  شرح اين روند در جلد دوم خاطراتم که اخیرا چاپ شده آمده است. به رغم این که قانون مدیریت واحد شهری با هماهنگی دولت موقت و اظهار نظر های تکمیلی شخص مهندس بازرگان نهایتا در مهر ماه 58 به تصويب شورای انقلاب رسید، عملا در سال های بعد به دست فراموشي سپرده شد. حتي قانون شوراهای ناقصی هم كه در مجلس اول  تصويب شد اجرايي نشد و نهایتا در سال 77 توسط دولت آقاي خاتمي انتخابات شوراها برگزار شد.

*شورا شهر پيشنهاد شما بود؟

بله از اسفند 57 دو مقوله‌ي شورا ها و حل مشکل ترافيك را در شهرداري كليد زديم. امروز با اين شرايط ساختار مدیریت در کشور و شهرها پاسخ گویی به مطالبات مردم با چالش‌ها و پیچیدگی‌های خاصی روبروست. 

نگاه كنيد به كشور هاي در حال توسعه مانند تركيه و اندونزي كه ساختار دولت ها كوچك اما توانمند هستند و كارها بيشتر در بخش خصوصي با نظارت عمومي انجام مي شود.

*ربشه مشکلات کشور را در کجا می بینید؟

ريشه‌ي مشكلات ما عدم حاكميت ملت و اجرای قانون است. بسیاری از اصول قانون اساسي ديگر رعايت نمي شود؛ اصل 27 كه به طور شفاف مي‌گويد: تشکیل اجتماعات و راهپیمائی‌ها، بدون حمل سلاح، آزاد است و نيازي به مجوز ندارد. آيا امروز كسي جرئت دارد در يك فضاي عمومي اعتراض خود را بيان كند؟ اصل 26 قانون اساسي صراحتا مي‌گويد: فعاليت احزاب سياسي علی‌الاطلاق آزاد است. اما ما در ايران با یک نمايش احزاب مواجهيم؛ مگر مي شود در يك كشور 200 حزب وجود داشته باشد؟يعني ما 200 نگاه متفاوت در كشور داريم؟

بطور اجمال، علت پدید آمدن این مشکلات و وضعيت امروز ما انحراف از آرمانهاي اصيل انقلاب است. مردم به دنبال نفی استبداد و آزادي بودند. اما نگاهی حاکم شده است که عملا به مطالبات تاریخی مردم و آرمان های اولیه انقلاب باور ندارد. در بهمن 57 ملت توانست نماد استبداد سياسي 2500ساله را حذف كند، اما با قرار گرفتن نهاد دین در قدرت با نگاه اسلام فقاهتی در جامعه فرایند تاریخی جدیدی در حال شکل‌گیری است که شاخصه‌های آن در جامعه مشهود است.

*پس از پيروزي انقلاب ايده آل انقلابيون در فرم اقتصادي چه بود؟قرار بود ما به سمت سرمايه داري غرب حركت كنيم و يا سوسياليسم شرق؟

ما در انقلاب مي‌دانستيم چه چيز را نمي‌خواهيم، اما به درستي نمي دانستيم چه چيزي مي‌خواستيم. هرچند در بيانات آقای خمینی در پاريس چشم اندازهاي آزادي و حاکمیت ملت مشخص بود و به استناد آن مردم در 12 فروردین 58 به جمهوری اسلامی رای دادند. اما چون نظام به سمت اقتدارگرايي پيش رفت عملا تحت تاثير جوی با نگاه هاي شخصي مواجه شديم. البته در اين چهار دهه افت و خيز هايي داشته ايم  و جمع زيادي از صاحبان نگاه هاي دهه شصت به تدریج با عقلانيت و تجربه از آن نگاه عبور كرده‌اند. آقاي هاشمي رفسنجانی تصور می‌کرد با نگاه‌هاي خود در دولت سازندگي و بدون حمایت مردمی و توسعه سیاسی مي‌تواند رشد اقتصادي ايجاد كند كه تا سال 76 ادامه داشت و البته بعد از دوران جنگ تحمیلی دستاورد ها و تجربیات تلخی چون بازداشت های سال 69 را در پی داشت. اما در دوره بعد در سال 76 شما با چهره جدیدی چون سید محمد خاتمي روبرو می شوید که در دهه شصت بخشي از نگاه هاي نيروهاي خط امام بود. اما با این تفاوت علاوه بر شخصيت خانوادگي در دوره حضور در مرکز اسلامی هامبورگ آلمان با مدرنیته و جوهر تمدن غرب و فضاي توسعه يافته اروپا آشنا می شود و در فضاي بسته‌ي سال 76 كه از 300 نامزد ریاست جمهوری فقط 4 نفر تاييد صلاحيت شدند هيچكس تصور نمي‌كرد خاتمي راي بياورد. اما با ارائه برنامه توسعه سیاسی و تاکید بر مطالبات مردم و آگاهی جنبش اجتماعی با تلاش هاي جنبش دانشجويی و نيرو هاي سياسي چون نهضت آزادی آقاي خاتمي پيروز شد. در این دوره اقدامات زیادی در خصوص توسعه سیاسی برداشته شد که پیامدهای آن دستاوردهای اقتصادی قابل توجه بود.

*نهضت آزادي نسبت به ديگر گروه ها كه نيرو هايشان در دهه شصت به هر دليل اعدام شدند هزينه ي آنچناني پرداخت نكرد منظور شما از هزينه چيست؟و شما برخورد تندي با نيرو هاي چپ داشتيد چطور توقع داريد در مورد شما آزادي صورت بگيرد؟

در اسناد نهضت آزادی سوابق اين مسائل در دهه شصت موجود و قابل دسترسی است. در اینجا فقط به يك نمونه اشاره می کنم. در سال 65 به مناسبت سالگرد تاسیس نهضت در ارديبهشت ماه اعضا مركزي تصميم مي‌گيرند در بهشت زهرا بر سر خاك آيت الله طالقاني رفته و فاتحه اي بخوانند كه در ورودي آنجا دستگير و با چشم بند به منطقه كهريزك برده مي شوند و ضمن برخوردهای خشن و تند صحنه اعدام نمايشي برایشان صورت ميگيرد. در این جمع از جمله مهندس بازرگان، دکتر سحابي، رضا صدر و ديگران حضور داشتند که جزئیات آن در گزارش حادثه آن روز آمده است.

مقایسه نهضت آزادی که از همان سال 59 خط مشی مبارزه قانونی، علنی و پرهیز از خشونت را اعلام کرد و جز اظهار نظر و کار آگاهی بخشی در چارچوب قانون اقدامی نداشته با گروه های چپ که به دنبال براندازی نظام بودند دور از واقع بینی است. اما نهضت آزادی در تمام مقاطع  ضمن حفظ مواضع خود در خصوص گروه های دگراندیش همواره از رعایت حقوق انسانی آنان در محاکم قضایی دفاع کرده است که سوابق آن ها در اسناد نهضت قابل دسترسی است.

 

*سير تحقق عدالت اجتماعي از نگاه شما چيست؟اصلاح طلبان توجه خود را بر طبقه متوسط گذاشتند چه ادبيات مشتركي مي توانند با طبقات فرودست داشته باشند؟

عدالت اجتماعی که در آموزه های قرآنی هدف رسالت همه انبیاء معرفی شده یک مطالبه انسانی در طول تاریخ بوده است. در مکاتب مختلف و علوم اجتماعی روش های متفاوتی برای تحقق عدالت اجتماعی مطرح شده و در بسیاری از کشورها از جمله با نگاه مارکسیسم چون روسیه و با نگاه جدید سوسیال دموکراسی در برخی از کشور های اسکاندیناوی چون سوئد مورد تجربه قرار گرفته است.

آموزه هاي قرآني نشان می دهند که خداوند انسان را «مختار» و بنابراین «آزاد» آفريده و كسي نبايد عقيده ي خود را به انسان تحميل كند. از این رو در جامعه اي كه استبداد حاکم باشد و انسان در جایگاه طبیعی خود قرار نداشته باشد، پرستش «خدا» و کمال انسان امكان پذیر نیست. این مفهوم در آموزه‌های قرآنی از جمله در آیه معروف آیت الکرسی خيلي روشن آمده است که می گوید: لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (بقره-256)

ما معمولا بخش اول اين آيه «لااكراه في الدين» را ميخوانيم و به مفهوم آن توجه داریم اما به ادامه آن كمتر دقت شده است، اگر در پذیرش دین اجباری نیست زیرا راه کمال و هدایت و گمراهی انسان کاملا روشن است. هم پیامبران این راه را نشان داده‌اند و هم در فطرت انسانها این ارزشها به ودیعه گذاشته شده است و انسان با عقل فطری خود به این ارزش‌ها دسترسی دارد. براي اينكه يك جامعه به فطرت خود بازگردد بايد عناصر طاغوت و استبداد حذف شود. در چنین شرایطی که در جامعه آزادی باشد راه کمال انسان از جمله تحقق عدالت اجتماعی امکان پذیر می گردد. با آثار  طالقاني و بازرگان در طول چند دهه همکاری جمعی آنها دقت کنید، يك بار واژه سوسياليسم را در آثارشان به كار نبردند آيا به دنبال عدالت نبودند؟اين يك نكته كليديست آن ها نگاه راهبردي داشتند و تمام زندگيشان را براي عدالت گذاشته بودند اما پيش نياز عدالت، آزادي است. در جامعه ای که آزادی نباشد نه عدالت وجود دارد و نه استقلال تضمینی خوهد داشت.  روشن است تا آزادي نباشد تحقق عدالت امكان ندارد اگر آزادي وجود نداشته باشد طبقات فرودست نمي توانند به حقوقشان برسند.

*مجلس فعلي را نماينده ي خرده بورژوازي بازار مي دانيد؟

خیر، عموما نماينده نهاد های سخت قدرت هستند.

*شكست اسفند 98 براي اصلاح طلبان تا چه حد محصول رفتار اصلاح طلبان بود؟و اگر تاييد صلاحيت مي شدند مردم به آن ها راي مي دادند؟

اين فرايند از طریق نهاد هاي قدرت صورت گرفته است. این که مردم طبق  اطلاعات رسمی در کلانشهرها چون تهران حدود 18 درصد رای داده‌اند و هشت درصد آن باطله بوده نشان می‌دهد که فقط ده درصد مردم رای داده‌اند. در این انتخابات رأی ندادن یعنی «رأی اعتراضی» مردم، نمودار وضعیت جنبش اجتماعي و میزان آگاهي بالاي مردم است. اصلاح طلبان واقعی نیز در این انتخابات رأی نداده اند.

منبع: انصاف نیوز- 18 مرداد 99

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Monday, August 10, 2020

پیام تسلیت نهضت آزادی ایران به مناسبت درگذشت سرکار خانم فخرالسادات نوربخش

 

 

پیام تسلیت نهضت آزادی ایران

به مناسبت درگذشت سرکار خانم فخرالسادات نوربخش

با نهایت تاسف سرکار خانم فخرالسادات نوربخش عضو قدیمی و مادر معنوی اعضای نهضت آزادی ایران، پس از سال‌ها بیماری و محدودیت جسمی، دعوت حق را اجابت کرد و به دیار باقی شتافت.

در گذشت این عضو باسابقه و خدمت‌گزار در عرصه نهادهای مدنی را به خانواده محترم و همه اعضا و علاقمندان تسلیت می‌گوییم و برایشان از خداوند منان، رحمت و آمرزش مسئلت داریم.

 

نهضت آزادی ایران

۱۲ مرداد ۱۳۹۹

.

Tuesday, July 28, 2020

به ظریف گفتیم در راه مصدق قدم بردار


گفت و گو با محمد توسلی دبیر کل نهضت آزادی ایران:

به ظریف گفتیم در راه مصدق قدم بردار

شرق: نهضت آزادی ایران در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۹۹، در نامه‌ای به محمدجواد ظریف؛ وزیر امور خارجه‌، ضمن تقدیر از او به دلیل بزرگداشت دکتر مصدق در شورای امنیت سازمان ملل، بر نقش مثبت ظریف در روند برجام هم تاکید کرد و نوشت: «مواضع اخیری که در شورای امنیت سازمان ملل متحد ابراز داشتید و تأسی به راه و ذکر و نام دکتر مصدق در هنگام دفاع از حقوق اساسی و حاکمیت ملی ایران مستتر در قطعنامه‌ی ۲۲۳۱، عملی شجاعانه و قابل تقدیر در راستای اقناع افکار عمومی جهان و آشنا ساختن نسل جوان با افتخارات ملت ایران به شمار می‌رود». این نامه به وزیر امور خارجه باعث شد تا بسیاری از اشخاص و گروه‌های سیاسی به آن واکنش نشان دهند. رسانه‌های اصولگرا با اشاره به نامه نهضت آزادی به ظریف تاختند که «مصدق مسلمان نبوده است». برخی از فعالان سیاسی مدعی شدند که نهضت آزادی از راه بازرگان و یزدی منحرف شدند و حتی سلطنت‌طلب‌ها نیز به نهضت آزادی ایران انتقاد کردند. برای بررسی هدف اصلی نگارش این نامه و نیز علت انتقادهای اخیر ساعتی با محمد توسلی، دبیر کل نهضت آزادی، به گفت وگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

*آقای توسلی حتما در جریان نقدهای اخیری که به نامه نهضت آزادی شد قرار دارید. پاسخ شما چیست؟  
ابتدا باید از تمام کسانی که این بیانیه را نقد کردند، تشکر کنم. در شرایط فعلی کشور، نیاز است تا در جامعه مسائل مطرح شده توسط افراد و گروه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی نقد و باب گفت‌وگو در سطح ملی میان آنها باز شود تا بتوانیم به یکسری مطالبات مشترک برسیم. اگر در این گفت‌وگوها ما به یک وفاق ملی نرسیم، بدون شک نمی‌توانیم فرایند گذار به دموکراسی را در راستای منافع ملی پشت سر بگذاریم. نکته بعدی که باید به آن بپردازم این است که، مجموع نقدهای انجام شده به نامه نهضت آزادی ایران را به طور کلی می توان به سه قسمت دسته بندی کرد. قسمت نخست مربوط به گروه‌های برانداز بود و  طبیعی است که این طیف با خط مشی ما موافق نباشند. بخش دیگر شامل محافظه‌کاران و نهادهای سخت قدرت می‌شود که آنها نیز از بعد انقلاب به خصوص بعد از خرداد 60، نه تنها در نقد نهضت آزادی بلکه در تضعیف ما به صورت‌های مختلف عمل کرده‌اند. اما در نقد اخیر به نامه نهضت آزادی، بخش جدیدی وجود دارد که با نهضت ارتباط خوب داشتند و از روی دلسوزی نقدهای خود را مطرح کردند. بنابراین مخاطب پاسخ ما بیشترهمین گروه است.
ما درخصوص مسائل داخلی و خارجی از ابتدای انقلاب به صورت تفصیلی در بیانیه‌های مختلف نقدهای اساسی خود و راهکار عبور از مشکلات را مطرح کرده‌ایم. بارها به سیاست‌های منطقه‌ای و مداخلات نظامی ایران نقد کرده‌ایم. بارها به وجود نهادهای حکومتی بالادستی وزارت خارجه و منشاء دوگانه سیاست خارجی نقد کرده‌ایم. اما برای انتشار این نامه و تقدیر از دکتر ظریف چند محور مورد نظر بود. در شرایط ملتهب کنونی که مدیریت کشور یکپارچه نیست و نهادهای مختلف در تصمیم گیری نقش دارند، یک وزیر امور خارجه‌ای در دولت حضور دارد که از نظر رشته تحصیلی مرتبط، تخصص و آشنایی با روابط بین‌الملل و توانمندی در ارتباطات انسانی ‌ در مقاطع حساسی چون مذاکرات برجام توانسته در راستای منافع ملی اقدام کند. سوال اصلی این است که آیا چون در جامعه ما ظلم، نابرابری و فساد گسترده وجود دارد باید نسبت به اقدامات این وزیر توانمند در حوزه به ثمر رساندن مذاکرات برجام بی‌تفاوت باشیم و از عملکردی که مبتنی بر الگویی صلح‌آمیز بود، دفاع نکنیم؟ به نظر ما یکسان دیدن همه مسئولان و یکسان دیدن تمام عملکرد هر مسئولی در این شرایط دوران گذار و با نگاه اصلاحات، مطلق نگری و سیاه وسفید دیدن واقعیت هاست. محور بعدی مورد نظر این بود که مجلس شورای اسلامی فعلی با شرایطی که اکثریت ملت در بسیاری از کلانشهرها به آن رای نداده‌اند، این وزیر امورخارجه را با خدمات و اقداماتی که، مستقل از نقدها در سیاست خارجی، در راستای منافع ملی انجام داده به فحاشی گرفتند. آیا احزاب و نهادهای مدنی ما، باید به این برخورد مجلس بی‌تفاوت باشند؟

*آیا این رویه شما با شیوه سیاست‌ورزی مهدی بازرگان و حتی ابراهیم یزدی که همواره حامل نقدهای بنیادی بودند، تفاوت ندارد؟ به عبارت دیگر، آیا تجدیدنظری در اصول، برنامه‌ها، جهت‌گیری‌ها و مشی نهضت آزادی ایران نسبت به سوابق تاریخی پدید آمده است؟ آیا در گذشته هم سابقه داشته است که نهضت آزادی، نسبت به افرادی که به نهضت انتقاد جدی دارند، با چنین لحن مشفقانه ابراز نظر داشته باشند؟

اتفاقاً این نقد را هم کسانی که ما به حسن نیت آنها تردید نداریم مطرح کرده‌اند و تصورشان این است که مواضعی که امروز نهضت آزادی دارد با مواضعی که در زمان مهندس بازرگان و دکتر یزدی وجود داشت، تفاوت دارد. کمااین‌که وقتی نهادهای هسته سخت قدرت نیز می‌خواهند در رابطه با نهضت جمع بندی کنند همین نظر را دارند و کتابی را جدیداً به اسم نهضت آزادی ایران از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۹۶ منتشر کرده‌اند که  در آخر به این نتیجه می رسد که پرونده نهضت آزادی ایران با درگذشت دکتر یزدی بسته شده و دیگر توان ادامه دادن ندارد. کمااین‌که، مجموعه نهادهای امنیتی جدای از تولید چنین محتواهایی با توجه به سابقه‌ای که در زمینه سایر احزاب و نهادهای اجتماعی دارند به دنبال این موضوع بودند که از درون به نهضت آزادی لطمه وارد کنند.
بررسی مواضع، بیانیه ها و مصاحبه ها و اقدامات نهضت که در این چهار سال اخیر انجام شده در ادامه همان گفتمان پیشگامان نهضت چون مهندس بازرگان و دکتر یزدی و حتی  به روزرسانی برخی مواضع بوده است. همان‌طور که در گذشته هیچ تصمیم شخصی در نهضت انجام نداده‌اند و تمام مصوبات و بیانیه‌ها به صورت جمعی بوده، در این چهار سال نیز همان روش ادامه داشته است. تمام بیانیه‌ها و حتی مصاحبه ها در چارچوب مواضع و مصوبات جمعی بوده است.
 درباره بخش آخر سوال شما نیز باید توضیح دهم که این روش در گذشته هم معمول بوده است. از جمله بعد از آنکه در جنگ تحمیلی فتح خرمشهر رخ داد، ما خواهان پایان جنگ شدیم و هزینه‌های سنگینی نیز پرداخت کردیم تا موضع خود را به اطلاع عموم مردم و مسئولان برسانیم. سال 67 بعد از بیانیه «هشدار» و انتشار نشریه «تفصیل و تحلیل ولایت مطلقه فقیه» که دفتر نهضت بسته شد و جمعی از دوستان ما بازداشت شدند، آقای خمینی اعلام کرد که من جام زهر را نوشیدم و قطعنامه 598 را می‌پذیرم. نهضت ضمن تجلیل از همه شهیدان از این تصمیم حمایت کرد، زیرا در راستای منافع ملی بود. شاید همین منتقدین باید بگویند که نهضت در آ ن مقطع هم نباید موضع می‌گرفت.
باید این را بپذیریم که در دوران گذار، سیاست عرصه سیاه و سفید دیدن نیست بلکه باید همه چیز را خاکستری دید. نقاط ضعف را مورد اعتراض قرار داد و یادآور و قدردان نکات و اقدامات مثبت و ارزنده بود. این نگاه، مبتنی بر آموزه‌های قرآنی است که دشمنی یا اختلاف با فرد و گروهی، ما را از دایره انصاف و عدالت خارج نکند. در این دوران گذار ما نباید به صورت مطلق به موضوعات نگاه کنیم، نیاز است تا نقاط قوت تقویت شود و نقاط ضعف نیز نقد شود تا راه گذار به دموکراسی هموار و طی شود. ما نیز در این راه به اندازه توانمان عمل کرده‌ایم و با توجه به محدودیت‌هایی که برای ما وجود دارد، بیش از وسع‌مان نمی‌توانیم کاری انجام بدهیم و انشالله از خداوند باری تعالی نیز می‌خواهیم که هرجا قصور و اشتباهی کرده‌ایم، بر ما ببخشد.

*قدری از نکات مثبت بیانیه و مسائلی که از سوی خوانندگان منتقد، نادیده انگاشته شد، بگویید.

نکته اصلی این نامه فقط تعریف از آقای ظریف نبود بلکه بخش عمده آن را نقد وزیر امور خارجه و حاکمیت جمهوری اسلامی ایران تشکیل می‌داد. اما چون عموما مردم فقط به عنوان بیانیه توجه بیشتری دارند متن آن به ویژه توسط ناقدین کمتر توجه شده است. ما به دلیل این که آقای ظریف بخشی از سخنرانی دکتر مصدق را مطرح کردند از این فرصت استفاده کردیم تا این پیام را به ایشان برسانیم که در کنار استفاده از گفتار و نام مصدق باید از «راه» او نیز که به عنوان یک راهبرد برای خروج از بحران‌های کشور مطرح است، توجه کنند. دکتر مصدق چگونه با ملت خود پیوند داشت، باور به آزادی، حاکمیت ملی و حاکمیت قانون داشت که توانست نه تنها در سطح منطقه‌ای بلکه در سطح جهانی یک گفتمان را معرفی کند. امروز کسانی که بدنبال منافع ملی هستند اذعان می‌کنند که «راه مصدق» بهترین راهبرد برای خروج از بحران‌های کشور است. بتابراین بخش عمده این نامه جلب توجه آقای ظریف و نقد محترمانه او و مسئولان جمهوری اسلامی است. بنابراین دلایل نهضت در انتشار این نامه همزمان تقدیر از آقای ظریف، نقد او هم بود تا به این موضوع توجه کنند که شیوه‌های کنونی مدیریت کشور نمی‌تواند ما را از بحران‌های کنونی رهایی بخشد؛ مگر این که تغییری در ساختار کلان مدیریتی رخ بدهد و به حقوق اساسی ملت و اصول نادیده انگاشته شده قانون اساسی برگردیم.

*شاید بخشی از انتقادهایی که به نامه اخیر نهضت وارد شده، برآمده از انتقادهای عمومی خاصه انتقادهای جوانان نسبت به موضاعات کلی کشور باشد که به نظر می‌رسد چنین شرایطی قدری امید را هم در کشور کم کرده است. برای رفع چپنین حالتی چه باید کرد؟

من واقعا به نسل جوان حق می‌دهم. نسلی که امید به آینده خود را از دست داده و حتی با بالاترین مدارک دانشگاهی نیز بی‌کارند. ما مدیون این نسل هستیم و باید حق بدهیم. پس در آنچه که بیان می‌کنیم باید مصالح بلند مدت این نسل و آحاد ملت را در نظر بگیریم. اما در شرایط ملتهب کنونی ما نمی‌توانیم احساسی برخورد کنیم. سوالی که در این جا باید پاسخ داده شود این است که آیا شورش‌های اجتماعی کور این نسل معترض در شرایط کنونی جامعه و بدون توسعه نهاد های مدنی می‌تواند مطالبات این نسل را محقق کند؟
تمام تحلیل‌ها و واقعیت‌های حاکم در جامعه نشان می‌دهد که این فرایند باید طی شود تا به شرایطی برسیم که جنبش اجتماعی ایران بتواند تاثیر خود را داشته باشد؛ همان طور که قبلا گفته شده؛ کمک به انسجام احزاب و نهادهای مدنی در داخل کشور حول محور مطالبات مشترک ملی و تقویت جنبش اجتماعی ایران ضروری است تا این فرایند طی شود. بدون طی کردن این فرایند، جز هرج‌ومرج، جز فروپاشی ایران و جز ریختن آب به آسیاب بیگانگانی که دنبال تجزیه تمامیت کشور هستند، هیچ حاصلی نخواهد داشت. این نوع شورش‌های کور عملا کمک به برنامه‌هایی است که آمریکا، اسرائیل و برخی از کشورهای منطقه مانند عربستان و برخی از گروه‌هایی که بعد از انقلاب به دنبال براندازی بوده و هستند و توجهی  به منافع ملی و تمامیت ارضی ایران ندارند، دنبال می‌کنند. به تعبیر دکتر ابراهیم یزدی: برای گذار به دموکراسی و حاکمیت ملت، «ما راه طولانی آمده ایم و راه طولانی‌تر در پیش داریم.» باید هر راهکاری برای نجات ایران، از داخل کشور و درون‌زا باشد. البته به نظر بنده یک خودآگاهی در اکثریت مردم ما وجود دارد تا آب به آسیاب بیگانه نریزد.

*در پایان این خودآگاهی را بازتر کنید و آیا این روند در سال 1400 نیز ادامه خواهد داشت؟

من مسئله را برای شما باز نمی‌کنم؛ زیرا رخدادهای دوم خرداد 76 و خرداد 88 ، انتخابات سال 92، 94، 96، 98 و به عقیده من انتخابات سال 1400 نیز هر یک نشانگراگاهی بروزشده جامعه ما بوده و خواهد بود.. در انتخابات 98 مردم پیام خود را به حاکمیت به صورت شفاف نشان دادند. بنابراین مردم ما به طور نسبی به سطحی از خودآگاهی رسیده‌اند که سزاوار حاکمیتی دموکراتیک باشند و این مسئله، خود یک سرمایه اجتماعی است. این آگاهی‌ها باید با تقویت جنبش اجتماعی ادامه پیدا کند، تا بتوانیم با حداقل هزینه، فرآیند گذار به دموکراسی را طی کنیم و بالاخره باید نهاد دین از نهاد قدرت جدا شود تا «ملت» در جایگاه طبیعی خود قرار گیرد و بر سرنوشت خود حاکم شود.

 منبع: شرق 7 مرداد 99 (متن کامل)

اطلاعیه در باره وضعیت معالجه مهندس عبدالعلی بازرگان



بسمه تعالی

اطلاعیه

پیرو اطلاعیه مورخ  6 مردادماه 99 در باره عارضه مغزی برادر بزرگوارمان جناب آقای مهندس عبدالعلی بازرگان عضو ارشد نهضت آزادی ایران ضمن تماس با همسر محترم ایشان پیامی در خصوص آخرین وضعیت سلامتی ایشان ارسال کرده‌اند که عینا به اطلاع اعضا و علاقمندان گرامی می رساند:
«با عرض سلام خدمت همه عزيزان و بزرگواراني كه از راه‌هاي دور و نزديك جوياي سلامتي همسرم مهندس عبدالعلي بازرگان هستيد، به عرض ميرسانم كه ايشان پس از ابتلا به يك عارضه خفيف مغزي در حال حاضر به لطف و مرحمت خداوند خطر را پشت سر گذاشته و در بیمارستان بستری است. در شرایط کنونی به علت ملاحظات مربوط به کوئید ۱۹ بیمارستان پذیرای هیچگونه ملاقاتی نیست لذا من نیز از طریق مجازی روزی دوبار با ایشان و پزشکان معالج در تماس هستم. آخرین تماس تلفنی من روز دوشنبه  ۶ مرداد دو بعدازظهر انجام گرفته  که به لطف پروردگار حال ایشان رضایت بخش بود. با تشکر از لطف و محبت همه عزیزان و با التماس دعا - شهلا بازرگان (مظاهری) »

نهضت آزادی ایران
7 مرداد 1399



اطلاعیه نهضت آزادی در باره عارضه مغزی مهندس عبدالعلی بازرکان



اطلاعیه

عارضه مغزی مهندس عبدالعلی بازرگان

متاسفانه خبردار شدیم که روز شنبه 1399/05/04 آقای مهندس عبدالعلی بازرگان، پژوهشگر و مروج قرآن، در پی یک سخنرانی مبسوط به مناسبت «ایام حج» دچار عارضه مغزی می‌شود و به‌ناچار، همان روز مورد عمل جراحی قرار می‌گیرد که به‌حمدالله، با موفقیت به انجام می‌رسد. ایشان اکنون در بخش مراقبت‌های ویژه پزشکی در یکی از بیمارستان‌های محل اقامت خود تحت نظر پزشکان معالج‌ قرار دارد و امید است که به خواست خدا، ظرف چند روز آینده از بیمارستان مرخص شود.
از اعضا، دوستان و همفکران آن برادر بزرگوار و ارجمند و همچنین، علاقمندان به آثار قرآنی، اخلاقی، فرهنگی و سیاسی ایشان، درخواست دعای خالصانه از پیشگاه خداوند رحمان و رحیم برای شفا و سلامت عاجل و توفیق بیش از پیش ایشان را داریم.
نهضت آزادی ایران
6 مردادماه 1399
.

چالش‌ها و موانع کار حزبی در ایران


گفت و گو با محمد توسلی:
چالش‌ها و موانع کار حزبی در ایران

*بیش از صد سال از فعالیت احزاب در ایران می گذرد و در سال های قبل و بعد انقلاب حزب های مختلفی تشکیل و فعالیت داشتند که موجب تحولاتی در بستر سیاسی شدند.اما هنوز نمی توانیم جامعه ایران را حزبی بدانیم.مسئله چیست؟

اجازه بدهید در ابتدا نگاهی تاریخی واجمالی به روند تشکیل احزاب در اروپا و ایران داشته باشیم. با مرور تاریخ اروپا ملاحظه می‌کنیم پس از چندین قرن حاکمیت روحانیت کلیسا در قدرت و ایستادگی مردم با تحمل هزینه های بسیار سنگین نهایتا روحانیت کلیسا از قدرت خارج شد و در جایگاه طبیعی خود در عرصه عمومی قرار گرفت. در چنین شرایطی است که به تدریج زمینه های توسعه انسانی و تحولات فرهنگی و اجتماعی یعنی «مدرنیته» فراهم می شود. حقوق شهروندی، آزادی بیان و مطبوعات، برگزاری انتخاب آزاد و در پی آن تشکیل پارلمان با حضور نمایندگان ملت صورت می‌گیرد و در پارلمان نمایندگان برای تحقق مطالبات مردم دیدگاه های مختلفی پیدا می کنند. در چنین شرایطی است که خارج از پارلمان صاحبان دیدگاه های مشترک حزب تشکیل می‌دهند و نمایندگانی که از این طریق در مجلس حضور پیدا می‌کنند می توانند گفتمان و برنامه‌ای را برای پاسخگویی به مطالبات مردم پیگیری کنند. مثلا در انگستان دو حزب محافطه کار و کارگری و در مراحل بعد در آمریکا دو حزب جمهوری خواه و دموکرات برای پاسخگویی به مطالبات مردم با دو  نگاه و برنامه متفاوت تاسیس می شوند. در آلمان حزب دموکرات مسیحی و سوسیال دموکرات و اخیرا سبزها را داریم و....
تجربه 200 ساله اخیر اروپا نشان می دهد که احزاب وقتی تشکیل شده که جامعه توسعه سیاسی پیدا کرده است. اما در ایران شرایط کاملا متفاوت بوده است، تحولات رخ داده در اروپا بر دو جریان اصلی در ایران اثر گذاشته‌اند؛ از یک سو برخی روحانیون چون عبدالرحمن کواکبی در جریان این تحولات اروپا قرار می‌گیرد و اثر «طبایع الاستبداد» را می نویسد که مورد استفاده و آگاهی برخی از مراجع و روحانیون آن زمان قرار می گیرد و برخی روحانیون همان نگاه دیرین سنتی خود را دارند. از سوی دیگر روشنفکرانی که در اروپا تحصیل می کنند و به ایران باز می‌گردند و بطور طبیی نگاه متفاوتی با روحانیون دارند و در قالب انقلاب مشروطه هر سه گروه نقش داشته اند. وقتی انقلاب مشروطه پیروز می شود و به نظام استبدادی و ظل اللهی شاهان که خود را در جایگاه حاکم مطلقه ازسوی خدا می دانستند و مردم را رعیت تلقی می‌کردند، خاتمه داده می شود، حاکمیت قانون و عدالت مورد توجه قرار می گیرد. اما در نهایت به خاطر آماده نبودن بستر فرهنگی اجتماعی و پراکندگی گروه های مختلف فرصتی برای تحقق مطالبات مردم فراهم نمی شود. روحانیونی مانند میرزای نائینی طرفدار مشروطه و روحانیونی مانند شیخ فضل الله نوری مخالف مشروطه بودند. در نهایت نگاه نایینی که شاگرد آخوند خراسانی بود پیروز می شود. البته در میان روشنفکران نیز پراکندگی فکری وجود داشت و میزان تعامل و گفتگو به گونه ای نبود که زمینه توسعه سیاسی و فرهنگی در جامعه فراهم شود.

*تا مجلس دوم و سوم ...
در مجلس دوم وسوم به تدریج احزاب تشکیل می شوند اما دوام چندانی ندارند. مثلا «حزب دموکرات» در مجلس دوم در سال 1288 تشکیل می شود و پس از ده سال فعالیت آن متوقف می شود. این حزب به رغم داشتن مرامنامه با نگاه ملی و سوسیال دموکراسی و چند روزنامه و تشکیلات اما از آنجا که نگاهشان صرفا انتخاباتی و قدرت محور بود و در میان مردم پایگاهی نداشتند نمی توانستند آن رسالت و نقشی که احزاب در اروپا داشتند را در ایران ایفا کنند.
عدم درک فعالان سیاسی به ضرورت و نقش حیاتی احزاب در دوران گذار به دموکراسی و بستر سازی برای توسعه سیاسی و توانمند سازی جامعه، عامل مهم در نهادینه نشدن احزاب در این دوره و عدم استقرار یک سامان سیاسی مستحکم و نهایتا موجب فراهم شدن زمینه برای مداخله بیگانگان و کودتای 1299 و دو دهه حکومت رضاه شاه می‌گردد.
بعد از شهریور 1320، با باز شدن فضای سیاسی فعالیت حزبی مجددا آغاز می شود. ابتدا حزب توده و سپس احزاب ایران، مردم ایران و فدائیان اسلام تشکیل می شوند. در این میان جریانی با حضور مهندس مهدی بازرگان و دکتر یدالله سحابی شکل می‌گیرد که با تجربه ای که از دوران مشروطه  و تحصیل در اروپا داشتند و با جوهر تمدن و زمینه های پیشرفت در اروپا آشنا شده بودند، به دنبال ایجاد بسترهای توسعه سیاسی و اجتماعی حرکت می کنند. در آن شرایط، قبل از تشکیل حزب ابتدا به دنبال ایجاد تحولات فرهنگی و اجتماعی در جامعه هستند و این آیه قرآن «انّ الله لایغیّر ما بقوم حتّی یغیّروا ما بانفسهم» را سرلوحه برنامه خود قرار می دهند.

*یعنی در آن شرایط اولویت را به فعالیت فرهنگی به جای فعالیت حزبی و سیاسی می دهند؟
بله، معتقد بودند که جامعه ما با دو مشکل اساسی فرهنگ استبدادی و خرافات هزار ساله رنج می برد که مانع توسعه یافتگی جامعه هستند آیت الله سید محمود طالقانی هم که از قبل با آنان ارتباط خانوادگی و اجتماعی داشتند به این جمع می پیوندند و راهکارهای جدیدی در نظر می‌گیرند. انجام خدمات فرهنگی چون انتشار مجله دانش آموز، تشکیل نهادهای مدنی و تاسیس و همکاری با انجمن های مختلف را در برنامه‌های خود مورد توجه قرار می دهند. انجمن اسلامی دانشجویان دنشگاه تهران را که تشکیل شده بود حمایت و پشتیبانی می کنند. مهندس بازرگان کانون مهندسین را تشکیل می‌دهد و تلاش می شود تا از طریق توسعه نهادهای مدنی و خدمات آگاهی بخشی فرهنگ دینی و ملی جامعه را پالایش کنند. در دهه 30 با ورود دکتر مصدق به عرصه سیاسی در طول 28 ماه حکومت خود تحولات شگرفی در زمینه توسعه سیاسی و فعالیت آزاد احزاب و مطبوعات شکل می‌گیرد. سلطه بیگانگان محدود می شود و با اصلاح قانون انتخابات مجلس و شهرداری‌ها گام بزرگی جهت توسعه سیاسی برداشته می شود که از این دوران به عنوان دوران درخشان توسعه  سیاسی یاد می شود. بعد از کودتای 28 مرداد 32 فضا دوباره بسته می شود. اما چون بستر و زمینه های جنبش اجتماعی فراهم شده بود بلافاصله نهضت مقاومت ملی با حضور نمایندگان احزاب ملی و شخصیت های مستقلی چون مهندس بازرگان، دکتر سحابی، آیت الله طالقانی، شاه‌حسینی، مهندس سحابی، دکتر یزدی  و روحانیونی مانند آیت الله سید رضا زنجانی و... شکل می‌گیرد و در مقابل رژیم کودتا ایستادگی می کنند. بعد از بازداشت هایی که در سال‌های 34-35 رخ می دهد، مهندس  بازرگان و مهندس سحابی در دوران زندان چالش‌های فعالیت سیاسی مخفی خود را در این دوره ارزیابی  و تلاش می‌کنند دلایل پایین بودن راندمان فعالیت آن دوره را تحلیل کنند و یکی از پرسش های اساسی که مطرح می شود این است که چرا ما نمی‌توانیم با هم کار جمعی انجام دهیم. بر این اساس در سال 35 نهاد «متاع» (مکتب، تربیتی، اجتماعی، عملی) را تشکیل می‌دهند تا بسترهای توسعه فعالیت نهادهای مدنی و اجتماعی تقویت شود. آنچه مورد توجه قرار می‌گیرد این است که قبل از اینکه مردم در داخل احزاب  و فعالیت سیاسی وارد شوند ابتدا باید در بسترهای اجتماعی و فرهنگی رشد کنند. در این راستا به تدریج انجمن اسلامی مهندسین، پزشکان، معلمان ، بانوان و نهادهای فرهنگی چون شرکت سهامی انتشار و ... تشکیل می شود تا افراد در قالب نهاد مدنی کار جمعی را یاد بگیرند.

*بعد از نیم قرن هنوز این مسئله حل نشده ...
بله، سال 36 مهندس بازرگان در سخنرانی جشن عید فطر انجمن اسلامی دانشجویان، حاصل نظری مشکلات تجربه همکاری‌های جمعی خود را در آن دوران تحت عنوان «احتیاج روز» مطرح می‌کند و به این مسئله می پردازد که حضور در نهادهای مدنی و تمرین فعالیت جمعی مهمترین نیاز امروز جامعه است. بعد از گذشت 60 سال وقتی می‌خواستم یادداشتی در مورد مسائل و نیازهای جامعه بنویسم متوجه شدم «احتیاج روز» همچنان همان نیاز و مسئله و دغدغه‌ی امروز جامعه ماست.
بعد از تشکیل انجمن ها و نهادهای اجتماعی در دهه 30، در سال 1339 فضای سیاسی باز و جبهه ملی دوم تشکیل می شود و سپس در اردیبهشت سال 40 بر اساس ضرورت هایی نهضت آزادی ایران تاسیس می شود. بعد از رخدادهای سال 41 و 15 خرداد سال 42 با بسته شدن دوباره فضا و تشدید انسداد سیاسی، فعالیت احزاب و مبارزه قانونی متوقف می شود و از سال 42 تا 57 احزاب وابسته به حاکمیت و نمایشی فعالیت می کنند که در نهایت هم به تک «حزب رستاخیز» گوش بفرمان شاه منجر می شود که همه یا باید عضو آن باشند یا ایران را ترک کنند!
اما جنبش اجتماعی ایران، به رغم ضربات سنگینی که این دوره به مبارزه مسلحانه وارد شده بود و تمام موانع و فضای استبدادی، توسعه پیدا می‌کند و بین سال های 54 تا 57 با مشارکت و انسجام  همه نیروهای های اجتماعی به ویژه با همکاری نیروهای ملی و اسلامی، مهندس بازرگان و سایر رهبران نهضت آزادی و روحانیت مبارز به رهبری آقای خمینی که از سال 41 وارد عرصه عمومی شده بودند، جنبش اجتماعی ایران در 22 بهمن پیروز می شود و مشکل حاکمیت «استبداد سیاسی» و نماد آن یعنی شاه را از جامعه ایران حذف می‌کند تا راه برای توسعه سیاسی و تحقق مطالبات تاریخی مردم یعنی آزادی و حاکمیت ملت هموار گردد. همه به یاد داریم آیت الله خمینی در«نوفل لو شاتو» همین مطالبات تاریخی مردم را بر بام رسانه های جهانی برای چشم انداز جمهوری اسلامی ایران ارائه می‌دهند؛ ما کشوری خواهیم داشت، آزاد و دموکرات، جمهوری آن مانند جمهوری فرانسه است و همه حتی دگر اندیشان می توانند حزب داشته باشند و نظر خود را مطرح کنند. به همین علت  مردم در رفراندم 12 فروردین 58 با چنین چشم اندازی به جمهوری اسلامی، آری گفتند.

*بعد از انقلاب فعالیت حزبی چگونه پیش می رود؟
در فضای آزاد پس از انقلاب احزاب مختلف تشکیل می شوند. از جمله حزب توده با همه توان و امکانات خود سازماندهی می‌شود، سازمان مجاهدین خلق که اعضای آن تازه از زندان آزاد شده بودند با استفاده از تمام امکانات سازمان خود را گسترش می‌دهند، روحانیون مبارز نیز حزب جمهوری اسلامی را تشکیل می دهند و طیف گسترده سایر احزاب و گروه های سیاسی به فعالیت می پردازند. در این دوران مطبوعات از آزادی کامل برخوردارند.
اما آنچه وجود نداشت، زمینه های توسعه سیاسی و اجتماعی بود؛ عدم مدارا و برنامه‌ریزی، پرهیز از گروه‌گرایی و قدرت طلبی  و تاکید بر منافع ملی. به تدریج جنگ قدرت شکل می‌گیرد و بجای تاکید بر آزادی و حاکمیت ملت و قانون و همکاری برای عبور از شرایط ملتهب دوران پس از انقلاب، هرگروهی به دنبال حاکمیت مطلقه خود بود. در این شرایط مجاهدین خلق، حزب توده، روحانیون و .. هر کس دنبال قدرت است. نهایتا در خرداد 60 فضای کشور بسته می شود. پیش نویس قانون اساسی که در زمان دولت موقت نهایی شده بود، کاملا دموکراتیک بود. اما وقتی برای تصویب به مجلس خبرگان قانون اساسی می رود موارد دیگری به آن اضافه می شود و دوگانگی در آن به وجود می‌آید. از سویی اصولی در قانون اساسی پیش بینی شده که توسعه سیاسی  و حقوق اساسی ملت را تضمین می‌کند و از سوی دیگر با اضافه شدن اصل ولایت فقیه حاکمیت و اختیارات را در نهادی متمرکز می‌کند که همه باید از او فرمان بگیرند. این دوگانگی بعد از خرداد 60 باعث می شود احزاب مخالف حذف شوند و یا به خارج از کشور بروند. تنها حزبی که پس از خرداد 60 به خاطر سوابق و جایگاه رهبرانش در مدیریت انقلاب همچنان در ایران می ماند و با تحمل هزینه های بسیار سنگین به فعالیت ادامه می دهد نهضت آزادی ایران است. رهبران و اعضای نهضت آزادی با توجه به احساس مسئولیت تاریخی و شناخت ریشه های مشکل پیش‌آمده، با ایستادگی و آگاهی بخشی کوشش کردند ضمن آگاهی بخشی و نشان دادن علل انحرافی که پیش آمده از مطالبات تاریخی ملت ایران پاسداری کنند.

*حزب جمهوری و موتلفه هم بودند...
فعالیت حزب جمهوری اسلامی هم در مرحله بعد به خاطر تضاد درونی متوقف شد و بخش هیات های موتلفه آن با همان نگاه محافظه‌کاری بصورت حزبی به فعالیت خود در درون قدرت ادامه می دهد. البته احزاب دیگری چون سازمان مجاهدین انقلاب نیز در درون قدرت حضور داشتند.

*نهضت از دهه 30 فعالیت مدنی و اجتماعی و بعد حزبی را تجربه و با انقلاب زمان محدودی حضور در عرصه قدرت سیاسی  را تجربه کرده بود که با چالش های زیادی رو به رو و به کنار زده شد.در چنین شرایطی باید با بازگشت به عقب، فعالیت در انجمن های مدنی را ادامه می داد ؟
بله، اما گر سوابق و اسناد تاریخی نهضت را نگاه کنید نهضت در دهه 60 هر روز در معرض تهاجم و حمله بود. به عنوان نمونه در برنامه شب احیا در ساختمان مطهری افراد مسلحانه حمله می‌کنند، در برنامه مراسم سالگرد نهضت در سال 65 که قرار بود بر سر قبر آقای طالقانی برگزار شود، در همان ورودی بهشت زهرا جمعی از رهبران و فعالان نهضت را با وضع ناهنجاری بازداشت می‌کنند و به کهریزک می برند که تفصیل این رویدادها در اسناد نهضت قابل دسترسی و مطالعه است.
در آن فضای ملتهب نهضت کوشش می‌کند تا با فعالیت های آگاهی بخشی خود در مقابل انحرافی که  به وجود آمده ایستادگی کند و با پیگیری مطالبات قانونی مردم از جمله ضرورت برگزاری انتخابات آزاد، سالم و عادلانه جنبش اجتماعی ایران را بارور کند. بسته شدن دفتر نهضت در خرداد 67 و بازداشت جمعی از فعالان متعاقب بیانیه هشدار و مواضع نهضت در خصوص ادامه جنگ تحمیلی بعد از پیروزی خرمشهر و جریان نامه محترمانه و کارشناسی 90 امضایی به رئیس جمهور وقت و بازداشت های گسترده سال 69 که شرح آن در کتاب «در میهمانی حاج آقا» منتشر شده و... همه این رخداد ها فضای سیاسی و پر تنش دهه 60 و اوایل دهه 70 را نشان می دهند که چگونه با ایستادگی زمینه های اجتماعی رخداد و جریان انتخابات دوم خرداد 76 را رقم می زند. از میان حدود 300 نفر شرکت کننده در آن انتخابات  فقط 4 نفر برگزیده می شوند و مردم با 20 میلیون رای اعتراضی خود به آقای سید محمد خاتمی و حمایت آگاهانه از برنامه توسعه سیاسی ایشان رأی « نه بزرگ» خود را به نامزد محافظه کاران نشان می دهند. با پیروزی آقای خاتمی و غالب شدن گفتمان اصلاحات گام جدیدی در اجرای برنامه توسعه سیاسی برداشته می‌شود و زمینه های تشکیل و رشد احزاب ، نهادهای مدنی و آزادی مطبوعات فراهم می شود.

*با وجود شعار توسعه سیاسی  و همسویی مجلس و دولت در این دوران خلاء قانونی، فعالیت احزاب را با مانع رو به رو می کند...
بله، به رغم این که بر اساس اصل 26 قانون اساسی فعالیت احزاب علی الاطلاق آزاد است و ماده 6 قانون فعالیت احزاب مصوب مجلس اول هم این اصل را مورد تاکید قرار می‌دهد، اما به علت نگاهی که بعد از خرداد60 در مدیریت کشور حاکم می شود که به آزادی فعالیت احزاب باور ندارد و در نتیجه اجرای این اصل شفاف قانون اساسی عملا به حالت تعلیق در می‌آید. به لحاظ تاریخی قابل توجه است وقتی این اصل در مجلس خبرگان قانون اساسی مطرح می شود، مرحوم دکتر بهشتی در مقابل عده‌ای که نگاه سنتی داشتند  می ایستد و از آن دفاع می‌کند. با حضور حدود 60 نماینده در این مجلس فقط حدود  15 نفر مخالف با این اصل  و آزاد بودن فعالیت احزاب بودند. اما اکثریت مطلق نمایندگان با فعالیت علی الاطلاق آزاد احزاب موافقت میکنند. این اصل به روز و دموکراتیکی در قانون اساسی محسوب می شود و کار کمیسیون ماده 10 نیز صرفا بررسی صدور پروانه به لحاظ حقوقی است تا مثلا احزاب بتوانند حساب بانکی داشته باشند. اما با وجود تصویب قانون احزاب در مجلس اول، پس از خرداد 60 این قانون عملا اجرا نمی شود. البته این قانون تا مجلس پنجم به تدریج محدودتر هم شده بود. در واقع از همان ابتدا به خاطر نگاهی که در مدیریت کشور حاکم می‌شود، خشت اول کج گذاشته می شود و شرایط به گونه ای پیش می رود که امروز حدود 200 پروانه در وزارت کشور برای احزاب صادر شده که بخش عمده ای از آنها یا انجمن ها هستند یا احزابی که عموما بدون تعریف مواضع مشخص و متفاوت به صورت نمایشی و مقطعی در زمان انتخابات در عرصه حاضر می شوند و بعد می‌روند، بدون آنکه نقشی در توسعه سیاسی و توانمند سازی جامعه داشته باشند.
البته از سال 76 تا 84 به رغم خلاء قانونی و نگاهی که به تحزب وجود دارد، با حمایت دولت اصلاحات دوران جدیدی برای فعالیت احزاب رقم می‌خورد و احزاب جدیدی چون جبهه مشارکت با گفتمان توسعه سیاسی شکل می‌گیرد. اما به تدریج با اعمال  محدودیت های زیاد به ویژه پس از رخدادهای سال 88  با بسته شدن فضا و بازداشت های گسترده جمع زیادی از فعالان سیاسی و لغو پروانه آنها مجبور می شوند در مرحله بعدی با نام دیگری و پذیرش شرایط و محدودیت ها پروانه جدیدی دریافت کنند.

*بر اساس آنچه گفتید در طول چند دهه گذشته نهضت آزادی اساس کار خود را بر پایه فعالیت فرهنگی و مدنی بنا کرده و اگر بخواهیم تمام سال هایی را که فعالیت سیاسی آزاد داشته درنظر بگیریم به سختی می توان از یک دهه فعالیت آزادانه نام برد. با وجود این فعالیت های فرهنگی تفکر فعالیت جمعی پایه ریزی نشده تا جایی که امروز فعالیت خارج از حزب یک ارزش محسوب می شود...
بله، یکی از مشکلات احزاب اصلاح‌طلب تشکیل شده پس از دوم خرداد، البته با همکاری دولت اصلاحات، این واقعیت است که آنان عموما «نگاه قدرت محور» داشتند و تصور می‌کردند بدون نقد عملکرد دهه شصت خود و عدم توجه به ریشه مشکلات پیش آمده از ابتدا، صرفا با حضور در مناصب قدرت می‌توانند برنامه توسعه سیاسی و دستیابی به مطالبات مردم را جامه عمل بپوشانند. قرار گرفتن در کانون قدرت می تواند شرط لازم باشد، اما شرط کافی آن همزمان برنامه ریزی در عرصه عمومی با «نگاه جامعه محور» است که زمینه های تحولات فرهنگی و اجتماعی و توانمند سازی جامعه هم فراهم شود. این اتفاق پس از انقلاب مشروطه  به ویژه  پس از دوم خرداد 76 بارها تکرار شده و پیامد نگاه اصلاحات قدرت محور و غفلت از اصلاحات فرهنگی و اجتماعی و توانمند سازی جامعه و حضور در قدرت بهر قیمت پیامد های فساد سیاسی و اقتصادی خواهد داشت، که امروز شاهد آن هستیم. اما کسانی که در یکصد سال گذشته نگاه راهبردی داشتند مانند دکتر مصدق به ویژه در دوران نهضت ملی ایران و بازرگان و طالقانی از ابتدا اولویتشان کار فرهنگی و اجتماعی و توانمند سازی جامعه از طریق توسعه نهادهای مدنی و آگاهی بخشی بوده است.
*در ابتدای صحبت های خود به این مسئله اشاره کردید که در سایر کشورها معمولا دو یا سه حزب وجود دارد که هر کدام نگاهی مشخص و متمایز را در امور سیاسی و اقتصادی راهبری و نمایندگی می کنند و اعضای حزب با یکدیگر همسو هستند و همدیگر را حمایت می کنند.یکی از مسائلی که ما امروز با آن مواجه هستیم این است که اصول گرایان و اصلاح طلبان در میان خود انشعاباتی دارند که حتی تفاوت فکری و خط مشی این انشعابات مشخص نیست و برای عموم مبهم است .تا جایی که می بینیم در انتخابات گذشته مجلس یک گرایش ازاصلاح طلبان رای می دهد و حزب دیگر از اصلاحات،تصمیم متفاوتی می گیرد.یعنی حتی ائتلاف درون حزبی هم نمی تواند صورت بگیرد...
موضوع انشعابات و عدم انسجام احزاب همان گونه که قبلا توضیح داده شد ریشه در خلق و خوی فرهنگ استبدادی همه ما ایرانیان و ضعف روحیه کار جمعی، اعم از اصلاح‌طلب و محافظه‌کار، دارد. البته عوامل دیگری چون ملاحظات خاص و منافع اقتصادی و سیاسی هم در این رفتارها و تصمیمات متفاوت تاثیر گذار بوده است که در هر مورد می تواند بررسی شود. اما در باره اصلاح‌طلبان این روند بعد از سال 84 آغاز شده و پس از بحران های سال 96، تشدید تحریم ها و اتفاقات سال 98، بحران کرونا و کاهش پایگاه اجتماعی آنان، شکاف بین احزاب اصلاح طلب در جریان انتخابات مجلس یازدهم ظاهر شده است. راهکار خروج اصلاح طلبان از وضعیت کنونی به نظر اینجانب بازگشت به پیشینه تاریخی احزاب سیاسی با اندیشه اصلاح‌طلبی و اصلاح برنامه های راهبردی خود با نگاه جامعه محور است. برای این تحول نیاز به بستر سازی  جهت گفت و گو بین همه احزاب اصلاح‌طلب است تا بصورت دموکراتیک در خصوص اصلاح راهبردها و انسجام مدیریت اصلاح‌طلبان و راهکار پیش رو در شرایط کنونی تصمیم گیری و زمینه انسجام داخلی خود را فراهم سازند.
اگر راهکار خروج از شرایط کنونی گفت وگوی ملی و تاکید بر مطالبات مشترک و بستر سازی برای وفاق ملی است، اصلاح طلبان می‌توانند در این برنامه پیشگام بوده علاوه بر گفت‌وگوی داخلی با محافظه‌کاران (اصولگرایان)، سایر نهادها و تشکل ها مانند کارگران ، معلمان، هنرمندان و... گفتگو کنند تا جامعه به تدریج یاد بگیرد که راهکار عبور از مشکلات شنیدن دیدگاه های مختلف و تلاش برای رسیدن به مطالبات مشترک  است. در این شرایط توجه و تمرکز بر مطالبات مشترک ملی مهم است. اگر همه به دنبال رفع استبداد ، حفظ تمامیت ارضی و... هستند این مسائل باید مطرح و پیگیری شود و در یک گفتگوی ملی جامعه به وفاق برسد. احزاب اصلاح‌طلب می توانند با بازنگری به تدریج در جایگاه طبیعی و تاریخی خود قرار گیرند.

*به  گفتگو نکردن درون حزبی به عنوان یکی از موانع توسعه احزاب اشاره کردید. با توجه به سابقه فعالیتی که در نهضت آزادی داشتید چه مشکلات درون ساختاری در نهضت وجود داشت ؟
این مشکل فرهنگی اجتماعی جامعه ما هست و از انقلاب مشروطه جامعه ما با این مسئله رو به رو بوده و هر چه جلوتر آمدیم این مشکل کاهش پیدا کرده، اما هنوزوجود دارد. فرهنگ استبدادی، روحیه فرد گرایی و فقدان روحیه کار جمعی در همه ما هست. باید کوشش شود که هر حزبی اول خودش را اصلاح کند تا بتواند منادی این فرهنگ در جامعه باشد.
در نهصت آزادی ایران پیشگامانی مانند مهندس بازرگان  و دکتر سحابی همیشه در این زمینه الگو بودند. به دفعات اتفاق افتاده بود که در دفتر سیاسی حزب در دهه 60 مهندس بازرگان به عنوان دبیر کل نهضت متنی را آماده می‌کرد و به رغم پیگیری ایشان اما دفتر سیاسی به آن رای نمی داد، مهندس بازرگان نه تنها قهر نمی‌کرد بلکه به آنچه جمع تصویب کرده بود احترام می گذاشت و خود مجری آن می شد.
امروز احزاب ما باید در وهله نخست به درون خود بپردازند و خود را الگو کنند و وقتی الگو شدند می‌توانند این الگو را به دیگران در عمل منتقل کنند. اگر حزبی در درون خود باور به گفتگوی دموکراتیک  و جمع بندی و تصمیم سازی نداشته باشد نمی تواند در برنامه های خود موفق باشد. البته فرایندی که طی چند قرن در اروپا طی شده است را نمی توان انتظار داشت در کوتاه مدت در ایران طی شود. زیرا ما هم استبداد سیاسی داشتیم و هم استبداد دینی داریم. برای دستیابی به توسعه انسانی و اجتماعی و نهایتا توسعه سیاسی که مطالبات مشترک مردم، تامین آزادی و حاکمیت ملت محقق شود و احزاب سیاسی در جایگاه طبیعی خودشان چون کشورهای توسعه یافته قرار گیرند و فقط چند نگاه مشخص در جامعه را نمایندگی کنند، فاصله قابل توجهی وجود دارد. لذا رسالت احزاب سیاسی و نهاد های مدنی و بطور عام جنبش اجتماعی ایران برنامه ریزی واقع بینانه برای طی شدن این فرایند است.

منبع: ماهنامه نسیم بیداری - شماره 96 تیر و مرداد 99