Friday, June 24, 2022

بررسی مواضع نهضت آزادی ایران پس از تغییر ایدئولوژی مجاهدین خلق

 

گفتگوی محمد توسلی با«فصلنامه خاطرات سیاسی» :

تغییر خونبار 54

بررسی مواضع نهضت آزادی ایران پس از تغییر ایدئولوژی مجاهدین خلق

اگر حنیف نژاد زنده بود!

«اگر محتوای جزوه پرچم را مبنای تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق قرار دهیم و بطور کلی برای پرداختن به موضوع مجاهدین نام مهدی بازرگان و نهضت آزادی ایران به شکل پررنگی در مقابل ما قرار خواهد گرفت. از زمان تشکیل این سازمان و جدایی حنیف نژاد از نهضت آزادی تا زمان تغییر ایدئولوژی و برخورد تند تقی شهرام با بازرگان در جزوه پرچم که باعث شد نهضت آزادی به عنوان مبدأ فکری مؤسسین مجاهدین خلق در مقابل آن سازمان قرار گیرد و یا حتی پس از پیروزی انقلاب و همراهی‌ها و برخوردها و تنش‌های میان نهضت و مجاهدین این دو تشکیلات سیاسی در نقاط مختلفی از تاریخ به یکدیگر برخورد داشته‌اند.  به جهت بررسی مواضع نهضت آزادی و شرایط سال 54  پس از تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق ایران با محمد توسلی، دبیرکل نهضت آزادی ایران، گفتگویی ترتیب داده‌ایم.»

 

*براي ورود به بحث بفرماييد شكل گيري انديشه سياسي مجاهدين خلق در زمان تاسيس سازمان با تكيه بر چه مبنای فكري صورت گرفت؟

بحث تغيير مواضع سازمان مجاهدين خلق در سال54 بنظر من يكي از رويداد هاي مهم تاريخي در جنبش اجتماعي ايران است و جا دارد در اين زمينه در ابعاد مختلف مورد بررسي قرار گيرد و نهايتا ابعاد اين رويداد و تاثیرات تاريخي آن روشن شود. ابتدا چند مقدمه از جمله زمنيه‌هاي شكل‌گيري تغيير مواضع را توضیح می‌دهم. براي بررسي اين بحث بايد به شرايطي باز گرديم كه سازمان مجاهدين شكل گرفت. مجاهدين بعد از خرداد42 و بسته شدن فضاي سياسي شكل مي‌گيرد و همه‌ي گروه‌هاي اجتماعي از جمله جوانان مسلمان به دنبال مبارزه بودند. در اين زمينه افرادي مثل حنيف نژاد، سعيد محسن، بديع زادگان، اعضايي از نهضت آزادی  اين دغدغه را داشتند و دنبال مطالعه بودند. مهندس لطف الله ميثمي در خاطراتشان رويدادي را گفته‌اند كه نقل آن در این باره مفيد است. ايشان می‌گوید در نيمه‌ي دوم سال 41 جلسه‌اي با مهندس بازرگان داشتيم و حنيف نژاد در آنجا مطرح مي‌كند كه ما نياز به ايدئولوژي داريم و شما ما را به دکتر بهشتي ارجاع داديد و او نيز مي‌گويد راه طی شده بازرگان را بخوانيد و اين مطالب براي ما ايدئولوژي نمي‌شود. در نهايت فضايي ايجاد مي شود كه اشك بازرگان دراثر اين تقاضای جوانان در مي‌آید. بنظر مي رسد مهندس بازرگان در سال 43 در زندان در پاسخ به چنين نياز راهبردي مطرح در جامعه به مناسبت جشن مبعث سخنراني با عنوان «بعثت و ايدئولوژي» داشتند. بررسی محتوای این سخنرانی نشان می دهد که این سخنرانی هم هماهنگ با حدود 30 سخنرانی بعثت از سال 1336 تا 1373 است که در هر مقطع متناسب با شرایط ارایه شده است که یکی از آخرین آنها «آخرت و خدا هدف بعث انبیاء» است.  مهندس بازرگان در بعثت و ایدئولوژی قصد داشت به نياز زمان پاسخ دهد اما محتوای آن ربطي به ايدئولوژي مورد انتظار مجاهدین ندارد. البته عنوان اين سخنرانی يكي از نقدهاييست كه بدون اطلاع از متن و سوابق تاریخی آن به مهندس بازرگان مطرح مي شود كه ايشان خود بحث ايدئولوژي را مطرح كرده‌اند.

*اگر فرض را بر اين بگذاريم كه مجاهدين بصورت طبيعي به سوي ماركسيسم كشيده شدند و عامل خارجي در آن دخيل نبوده باشد،چرا مجاهدين كه در يك تضاد عميق فلسفي با ماركسيسم به سر مي بردند به سوي مطالعات ماركسيستي كشيده شدند؟

مجاهدين دنبال علم انقلاب بودند بنابراين اجبارا ناچار به مطالعه و آشنا شدن با ادبیات ماركسيسم شدند. در سال50 كه من زندان بودم با گروه هاي متعددي آشنا شدم و همه شواهد نشان مي‌داد كه مجاهدين در دانش ماركسيسم حتی از اعضاء چريك هاي فدايي خلق مسلط‌تر بودند، اين نكته مهمي است. من آن دوران كه در اوين بودم مدتي با يكي از بچه هاي دست دوم مجاهدين كه برادر علي باكري بود بحث هايي داشتم و او
مي‌گفت «ما اگر مسلمان خوبی نباشيم ماركسيست هاي خيلي خوبي هستيم»؛ این جمله ايشان چون پتكي بود كه به مغز من خورد و با توجه به زمينه هاي تاريخي این تفکر بسيار نگران شدم. اين خاطره را بعدا در زندان قزل قلعه که با جمعی از زندانیان مجاهدین بودیم براي مرحوم هاشمي رفسنجاني تعريف كردم كه در سلول از باكري چنين مطلبي شنيدم. آقاي هاشمي گفت اصلا نگران نباش بچه هايي كه من از مجاهدين سراغ دارم جزء بهترين فرزندان جامعه اسلامي بعد از پيدايش اسلام هستند و از اين جوانان مومن تر نديدم. بعدأ در فرصت دیگری در زندان عشرت آباد که با آقاي هاشمي دیدار داشتیم خاطره را یادآوری کردم مجددا گفتند نگران نباشيد اين مسائل حل مي شود.

در جریان بازداشت هاي اعضای مجاهدين،50 نفر از كادرهای مركزي آنها هم دستگير شدند كه کادرهای همه جانبه سازمان بودند و علاوه بر علم انقلاب چون حنیف نژآد آموزش هاي لازم مبانی اعتقادی اسلامی را هم ديده بودند. از اين50 نفر، 49 نفر اعدام شدند و فقط مسعود رجوي با ارتباطات برادرش نجات پيدا مي‌كند و سرنوشت مجاهدين با مسعود رجوي گره مي‌خورد. اين رويداد مهمي است كه بعد از سال 50 كادرهاي اصلي كه بن مايه آموزش هاي ديني دارند حذف مي شوند و نسلي باقي مي‌ماند كه صرفا با ادبيات ماركسيستي بيشتر آشنا هستند.

*تا اينجا بحث مي توان اينطور برداشت كرد كه شما مجاهدين را دچار يك انحراف فكري مي دانيد و اين انحراف در نسل دوم مجاهدين بروز پيدا مي كند و سعيد محسن و حنيف نژاد و بديع زادگان از انحراف فكري مبرا هستند؛با اين جمع بندي موافق هستيد؟

همينطور است. اگر حنيف نژاد زنده بود چنين فضایی ايجاد نمي‌شد. يعني اگر آن 49 نفر اعدام نشده بودند احتمال وقوع اين اتفاقات بسيار ناچيز بود. بچه هايي هم كه در زندان بودند از اوين به شهرهاي ديگر تبعيد
مي شوند و تقي شهرام نيز به زندان ساري فرستاده مي شود و قرائن نشان مي دهد او در ارتباط با ساواك بوده است و در يك شرايطي از زندان فرار مي‌كند و او سازمان مجاهدين را با نگاه خودش سازماندهي مي‌كند.

اتفاقا بعد از آزادي لطف‌الله ميثمي از زندان در سال 52 خود من با او و محمد علی رجايي که سابقه همکاری با مجاهدین را داشت يك حلقه سه نفره مخفي داشتیم و همسر آقاي رجايي ارتباطات ما را تنظيم مي‌كرد. جلساتي در اطراف شهر تهران داشتيم كه تفصیل آنها در خاطرات آمده است. من و آقاي رجايي در واقع خارج از سازمان بوديم ولي لطف الله عضو سازمان بود و مي خواست نظرات ما را در باره برخي از مسائل تغيير مواضع سازمان داشته باشد. این دیدارها تا سال 53 كه ايشان در اثر انفجار در خانه تيمي شان چشم و دست اش را از دست مي دهد، ادامه داشت. آن زمان در خانه هاي تيمي مجاهدين فقط منابع ماركسيسم را در اختیار داشتند و بر مبنای آنها آموزش مي‌دادند. افرادي مثل تراب حق شناس و حسین روحاني كه ديداري هم با آقاي خميني داشتند معتقد بودند ما در ادبيات اسلامي راهكار نداريم و علم انقلاب ماركسيسم است و بايد از اسلام دوري كنيم و فضايي را ايجاد مي كنند كه در آن فضا مجيد شريف واقفي و مرتضي صمديه لباف ترور مي شوند و بعد در سال 54 بيانيه تغيير مواضع را منتشر مي‌كنند؛ انتشار اين جزوه يك نوع برگشت از مباني بنيانگذاران سازمان بود و بيشترين توهين ها و نقد ها را به مهندس بازرگان مطرح مي‌كنند. اين اتفاق يكي از رخدادهای مهم آن سال‌ها بود.

*برفرض اگر تقي شهرام وجود نداشت اين انحراف در سازمان آنقدر جدي بود كه بدون حضور او هم سازمان اين مسير را پيش بگيرد؟

پاسخ اين سوال را بصورت قطعي نمي‌دانيم. اما احتمال آن البته با توجه به پارامترهاي ناشناخته زيادي که وجود دارد، وجود داشت.

*بازتاب اين واقعه در داخل زندان چگونه بود؟آيا از وقايع درون زندان مطلع بوديد؟

اين تغيير مواضع مجاهدین موجب واکنش شدید روحانيون و موتلفه و نيروهاي سنتي كه پشتيبان مجاهدين بودند و تمام سرمايه هايشان، خانه های امن، اسلحه و کمکهای مالی، را در اختيار مجاهدين گذاشته بودند، شد. از جمله آقاي هاشمي كه كمك هاي مالي بسياري به مجاهدين انجام داده بود و اسلحه و خانه هاي تيمي شان را تامين كرده بود، دچار يك سرخوردگي شديد نسبت به اين اقدام سازمان شدند. لازم است در اینجا اشاره كنم در سال50 در زندان شماره 4 که اعضاء موتلفه هم آنجا بودند، از جمله آقاي عسكراولادي نقل مي‌كرد زماني‌كه مجاهدين به زندان آمدند ما بسيار خوشحال شديم كه بچه مسلمان ها وارد عرصه مبارزه شدند و ما تنها نبوديم، يعني همه شيفته‌ي مجاهدين بودند و واقعا هم براي آن ها سرمايه گذاري كرده بودند. در نهايت با اين اتفاق تغییر موضع سازمان واكنش تندي به وجود آمد كه منجر به فتوای نجاست ماركسيست ها شد. این واکنش روحانیون موجب شد شكاف عميقي در زندان به وجود آید. ساواك از این شکاف بهره‌برداری کرد و تعدادي از افرادي را، كه از حمایت مجاهدین جدا شده بودند، به زندان هاي مختلف فرستاد تا اين پيام را منتقل كنند.

*شما نيز جز آن دسته افرادي هستيد كه احتمال دخالت ساواك در اين واقعه را مي دهيد؟ساواك از اين واقعه چه بهره اي مي برد؟

ما تاريخ را در آن حد كه اطلاع داريم روايت مي‌كنيم، شواهد  نشان می‌دهد كه تقي شهرام شخصيت خاصي داشت كه بشدت مغرور بود و ساواك توانسته بود روي او تاثير بگذارد. مجموعه رویدادها در داخل سازمان پس از فرار یا آزادی تقی شهرام که منتشر شده نشان میدهند که ساواک در این برنامه موفق بوده است.

*نخستين واكنش نهضت آزادي نسبت به اين واقعه چه بود؟آيا از آغاز آن را محكوم كرديد؟

در همان سال هاي 54 در فضاي بسته سياسي یکشنبه شب‌ها در منزل مرحوم احمد علي بابايي جلساتی برگزار مي شد و اخبار روز مطرح و در باره آنها گفتگو و تبادل نظر بعمل می‌آمد. در يكي از این جلسات آقاي عبدالمجيد معاديخواه که از زندان آزاد شده بود حضور يافت و گزارش وقايع داخل زندان را داد كه براي جمع ما بسيار سنگين بود. در آن جمع دكتر شريعتي، مهندس ميرحسين موسوي و تعدادي ديگر حضور داشتند و همه به نوعي از طرفداران جنبش انقلابی و سازمان بودند. دریافت گزارش مسائل داخل زندان آن شب كه اولين بار مي شنيديم برای همه ما بسیار سنگين بود. شاید اولین واکنش را مهندس بازرگان داشت. پس از بررسی متن تغییر مواضع سازمان كه بيشتر توهين  به ايشان بود، در همان سال كتاب «علمي بودن ماركسيسم» را نوشتند و بدون اينكه به تغيير مواضع و توهین ها اشاره‌اي شود به این سوال پاسخ می‌دهند که آیا مارکسیسم علم است که شما به آن چنگ زده‌اید؟ اين كتاب يكي از آثار مهم مهندس بازرگان است كه با زبان ساده علمي كوشش مي‌كنند به اين انحرافي كه در جوانان ناپخته سازمان مجاهدين ايجاد شده، پاسخ دهند.

*موضع و برخورد دكتر شريعتي و مهندس موسوي در مقابل اين اتفاق چه بود؟

وقتي حسينه ارشاد بسته شد با جمعي از نزديكان دكتر شريعتي و جواناني كه در حسينه ارشاد همکاری داشتند و در واقع كادرهاي حسينه ارشاد بودند؛ از جمله مهندس میرحسین موسوي، مهندس عبدالعلي بازرگان كه از دانشجويان دانشگاه ملي (شهيد بهشتي) بودند به فكر ايجاد يك ارتباط خانوادگي اجتماعي افتاديم و با خانواده‌ها يك جمع مطالعات قرآني تشکیل دادیم كه عموما منزل ما برگزار مي شد. افراد دیگری هم در این جمع حضور داشتند كه اسناد اين جلسات در جلد نهم، دفتر اول اسناد تاريخي نهضت آمده است. ما در حاشیه اين جلسات پس از انتشار بیانیه تغییر مواضع مجاهدین و ارزیابی اثرات منفی آن در جامعه با وجود فضاي بسته و شرایط امنیتی پس از تبادل نظر با  مهندس عبدالعلی بازرگان و مهندس موسوي احساس مسئوليت كرديم كه بايد واكنشي داشته باشيم. آن زمان دو کانون مهم در جنبش اجتماعی، بازار كه دست موتلفه بود و دانشگاه كه در اختیار روشنفكران بود، به شدت دچار یأس و نااميدي شده بودند. براي اينكه بتوانيم با آگاهی بخشی ياس و نااميدي را اصلاح کنیم، چند نشريه تحيلي با امضاء مستعار تهیه و در حد صد نسخه تکثیر می‌شد و با پست سفارشی براي افراد خاص در داخل و دوستان آمریکا ارسال مي‌كرديم. آن زمان آنقدر فضای سیاسی بسته بود كه نزديك‌ترين دوستان ما هم از این اقدام باخبر نبودند كه ما اين مطالب را تهيه مي‌كنيم. زمانيكه روزنامه مجاهد از خارج كشور مي‌آمد همه خوشحال مي شدند كه اين مطالب مفید منتشر شده است. اين چند نشريه تاثير بسيار مهمي در بازسازي فضاي اميد در دانشگاه و بازار داشت. مرور متن این نشریات فضاي گفتماني آن موقع و تاثیراتی که در پی داشته را نشان می‌دهد. به مرور که فضای سیاسی بازتر می‌شود فضای جلسات قرآني ما گسترده‌تر مي‌شود نشریه های تحلیلی با عنوان «جنبش مسلمانان ایران» منتشر می‌شود که سوابق آن نیز در همان جلد نهم دفنر اول اسناد نهضت قابل بررسی است.

*سفر ميرحسين موسوي به آمريكا تا چه حد به اين ماجرا و فضاي آن دوران مرتبط بود؟

به آقای مهندس موسوی توصيه كردم به آمريكا بروند تا بتوانند هم منابع مورد نظرشان را که در ایران قابل دسترسی نبود از جمله كتب ماركسيستي، مطالعه کنند و هم با فضای سیاسی خارج کشور آشنا شوند. ایشان در واشنگتن مستقر شدند و ضمن ارتباط با آقای دکتر یزدی و نهادهای دانشجویی و سیاسی با ادبيات خارج كشور آشنا شدند. پس از باز گشت به ایران ارتباط و همکاری ما ادامه داشت. از جمله در ارتباط با مرحوم دکتر بهشتی که در باره اساسنامه و مرامنامه حزب جمهوری اسلامی از ما نظرخواهي می‌کردند، همکاری داشتیم. پس از نهایی شدن اساسنامه آقاي مهندس موسوي عضویت حزب را با نگاه اجتماعي كه آن موقع داشتند، پذیرفتند. در حزب جمهوري اسلامي مهندس موسوی با نگاهي كه به راه و گفتمان مصدق داشت در مقابل دیدگاه آيت قرار گرفت و ایستادگی کرد. آقاي میر حسین موسوي همراه زهرا رهنورد با همان نگاه راهبردي كه از پيش از انقلاب داشتند، رهنوردی و رهجویی، هنوز سربلند ايستاده‌اند.

*اقدامات دكتر يزدي در مقابل تغيير ايدئولوژي چه بود؟آيا در خارج از كشور اقداماتي برعليه اين واقعه صورت گرفت؟

در جلد دوم خاطرات دكتر يزدي سوابق آن واقعه و سال 54 آمده است. البته دكتر يزدي و شهید دکتر مصطفی چمران از همان سال 50 که نشریات آموزش داخلی سازمان را دیدند با برخی مواضع اعتقادی آنان موافق نبودند و منتشر نکردند.

*سفر شما به نجف پس از اين واقعه و ديدار با امام تا چه حد درست است؟نظر امام درباره اين واقعه چه بود؟

سفر من به عراق مربوط به سال44 است كه پس از سفر به مصر و دیدن دوره های آموزشی انجام شد که تفصیل آن در جلد اول خاطراتم آمده است. اما نظر آقاي خميني در باره مجاهدین خلق نیز همان ديدگاه راهبردي خودشان است که نسبت به اين مسئله نیز متناسب با شرایط ابراز می‌کنند. سازمان مجاهدين از طريق آيت الله طالقاني درخواست ديدار با آيت الله خميني را مطرح مي‌كنند. آقاي طالقاني يادداشتي سربسته برای معرفی افراد حامل آن به آقای خمینی می نویسند و آن را به تراب حق شناس و همراه او حسین روحانی مي دهند كه به عنوان معرفي به آقاي خميني برسانند. متن فقط این آیه قرآن بود:«إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى». اما آقاي خميني باهوش تر از اين حرف ها بود كه تحت تاثير آنها قرار بگيرد. آن دوراني هم كه ما در سال 44 ديداري با ايشان داشتيم، به رغم شناخت سازمانی و اعتماد کاملی که به جمع ما داشتند و در طول شش ماه  با ايشان در ارتباط بوديم به ما مي‌گفتند: شما سياسيون! اما اعضای موتلفه كه از سال 41 تشكيل شد همه كارگزاران آقاي خميني و واقعا مورد وثوق کامل ايشان بودند.آقاي خميني از آغاز هم با مجاهدين زاويه داشتند اما از همه گروه ها در جهت نگاه راهبردي خودشان استفاده مي‌كردند. ولي زمانيكه آنها در سال54 تغيير موضع مي‌دهند و اتفاقا مسعود رجوي هم تقابلي با آنها نمي‌كند و به نوعي غيرمستقيم حمايت مي‌كند طبيعي است كه واكنش تندي شكل مي‌گيرد.

*پس از پيروزي انقلاب و در مديريت امور تا چه حد تاثيرات منفي اين واقعه قابل رويت بود؟

واكنش ها از زمان ستاد استقبال از امام، بهمن 57، بروز پيدا كرد. با توجه به فضای انسجام جنبش اجتماعی ما در ستاد كوشش كرديم از همه گروه‌ها در برنامه استقبال استفاده كنيم. از مجاهدين هم خواستيم در برنامه انتظامات همکاری کنند. اما رجوي گفت ما به شرطي مي‌پذيريم كه كل انتظامات با ما باشد. ما نمي‌خواستيم اين شرط را بپذيريم و مجاهدین همکاری نکردند. افراد موتلفه هم كه به توصيه آقاي بهشتي در برنامه ها سال 57 حضور مستقیم نداشتند بطوری که اسامی آنان در هيچكدام از ستاد ها و بيانه ها نيست، عملا بطور موازي و پشت صحنه عمل کردند. به عنوان نمونه آقاي مهندس صباغیان از طرف ستاد براي آقاي خميني يك ماشين مخصوص تهيه كرده بود، اما آقاي خميني سوار ماشينی شد که آقای رفيق‌دوست از قبل آماده کرده بود و ظاهرا آقای خمینی هم در جریان بودند. مي‌خواهم تاکید کنم که شكاف از همان موقع مشخص بود. نمونه دیگر، يك نشريه خبری آماده کرده بودیم که اخبار و رویدادهای ستاد در مدرسه رفاه روزانه در آن منتشر شود. چند شماره‌ای هم منتشر شده بود. یک روز آقاي بادامچيان به من گفت آقاي خامنه اي با شما كار دارند. آقاي خامنه اي گفتند شما اين نشريه را بدهيد خود ما اداره كنيم. يعني از همانجا نشريه را هم از ما گرفتند و خودشان اداره كردند. يعني شكاف در مديريت انقلاب كاملا مشخص بود و به تدريج رجوي هم كوشش كرد خود را به آقاي خميني نزديك كند، اما آقاي خميني هم فقط نصيحت مي‌كردند.اين روند ادامه داشت تا اتفاقات بعدي و انتخاب بازرگان در دولت موقت و بني صدر در انتخابات ریاست جمهوری جنگ قدرت و رخدادهای14اسفند 59  و 30 خرداد 60 كه عموما متاثر از پيامدهای شكاف 54 است که تفصیل آنها قبلا گفته شده است. نهایتا رخداد خرداد 60 باعث مي شود فضا کاملا بسته شود و نگاه اسلام سنتي و فقاهتي در جامعه ما حاكم شود. بنابراين بطور خلاصه پيامد تغيير مواضع سال 54 را اينگونه مي بينم كه از جمله آن رخداد كاملا آب به آسياب محافظه كاران و اسلام‌گرايان فقاهتي ريخته شده است و آن ناپختگي كه مجاهدين انجام دادند در راستاي تقویت راديكاليسم و خشونت و فضاييست كه ما بعد از خرداد60 در اين چهار دهه شاهد آن هستيم.

·        مصاحبه محمد توسلی با خبرنگار فصلنامه خاطرات سیاسی، شماره 16 – امیر حسین جعفری - بهار 1401

 

مجلس یادبود مهندس محققی در مجتمع رعد

 

متن سخنرانی محمد توسلی:

مجلس یادبود مهندس محققی در مجتمع رعد

پنجشنبه 26 خرداد 1401

تِلکَ أُمَّةٌ قَد خَلَت لَهَا مَا کَسَبَت وَلَکُم مَّا کَسَبتُم وَلاَ تُسأَلُونَ عَمَّا کَانُوا یَعمَلُونَ (/بقره134)

بار دیگر از سوی خود و یاران نهضت آزادی ایران این ضایعه سنگین را به همسر محترم خانم فتانه بازرگان و فرزندان برومند ایشان آقای سلمان و خانم منی و خانواده های محترم محققی، بازرگان، بنی اسدی و حجازی و یاران و علاقمندان به ویژه همبندان ایشان تسلیت می‌گویم.

سخن گفتن در باره زنده یاد مهندس محسن محققی (22 خرداد 1401-26 خرداد 1322)  برای بنده که در طول چهار دهه گذشته به ویژه در سال های اخیر ارتباط و همکاری نزدیک با او داشتم بسیار سنگین است.

همان طور که در آیه تلاوت شده مورد تاکید قرار گرفته است مهندس محققی با اعمال خود محشور است و ما هم با عمال خود محشور خواهیم بود. آن چه در چنین برنامه های یادبودی باید مورد توجه قرار گیرد درس ها و عبرت های زندگی محققی است. سخنرانان فرزند برومند ایشان آقای سلمان محققی و یاران دوران زندان جناب آقایان محمد جواد مظفر و دکتر مسعود پدرام و همچنین پیام صوتی جناب دکتر علیرضا رجایی که با او در زندان 350 زندگی مشترک داشتند  هر یک خصوصیات شخصیتی و اخلاقی او را گزارش کردند حاوی این درس ها و عبرت ها ست که در این صحبت مختصر در چند محور به آنها اشاره می کنم:

*در کار تحصیلی و خدمات حرفه ای:  همواره رعایت سلامت و اخلاق حرفه ای و مدیریتی،

*در کار جمعی در انجمن اسلامی مهندسین و بطور مشخص در چهار دهه گذشته در برنامه های نهضت آزادی ایران به ویژه در سال‌های اخیر در تجدید سازمان نهضت: توانمند در مدیریت، با سعه صدر و رعایت اخلاق،

*ایستادگی در بازداشت ها و دوران زندان و پذیرش مسئولیت مدیریت خدمات: برخورد انسانی توام با مهربانی و روش عادله با همه زندانیان،

*مناسبات با دوستان و نزدیکان: همواره با اخلاق، با محبت و یاری رسانی به دیگران حداقل در سطح مدیریتی

این خصوصیات زنده یاد مهندس محققی که صرفا به آنها اشاره کردم متاثر از زمینه های ایمانی و شخصیت خانوادگی اوست که از جمله در این آیات قرانی مورد تاکید قرار گرفته است:

وَ العَصرِ إِنَّ الإِنسانَ لَفِی خُسرٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوا بِالحَقِّ وَ تَواصَوا بِالصَّبرِ (103)

 

مجموعه عملکرد زندگی مهندس محققی در این آیه قابل ارزیابی است. با مبانی ایمانی و در هر فرصتی به عمل صالح با کار جمعی پرداخته است و همواره منادی حق بر اساس تحلیل های جمعی و توصیه به صبوری و شکوری به خود و دیگران بوده است.

واکنش یاران، همبندان و  نزدیکان او در روزهای اخیر نیز در آیه زیر تبلور دارد:

 

انَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدًّا (مریم/ 96)

کسانی که در زندگی خود با ایمان در هر مقطعی به عمل صالح و راهبردی مورد نیاز عمل کنند خداوند رحمان محبت آنان را در دل مردم  قرار می دهد.

 

از همه کسانی که در برگزاری مراسم تشییع، تدفین و یادبود امروز همکاری داشتند همچنین از مدیریت و همکاران روابط عمومی مجتمع آموزشی و نیکوکاری رعد سپاسگزاری می کنم.

در پایان از خداوند می خواهیم به ما توفیق دهد در شرایط کنونی بتوانیم به وظائف ایمانی و ملی خودمان عمل کنیم.

با سپاس مجدد

 

 

 

 

علیه خشونت(علیه رفتار و گفتار طالبانی)

 

محورهای صحبت محمد توسلی:

علیه خشونت(علیه رفتار و گفتار طالبانی)

در کلاب «برای فردای ایران»

شنبه 17 اردیبهشت 1401 ساعت 21

تعریف خشونت

مهمترین ریشه و دلیل خشونت به عوامل درونی و سلامت روان افراد باز می‌گردد. خشونت فردی نسبت به خود و دیگران و خشونت جمعی و حاکمیتی نسبت به مردم با زمینه های فرهنگی، سیاسی و اعتقادی.

ابعاد مختلف خشونت موضوعی است که در علوم روانشناسی و اجتماعی مورد بررسی و پژوهش قرار می گیرد.

زمینه های خشونت در آموزه های قرآنی

 إِنَّا عَرَضنَا الأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الأَرضِ وَ الجِبالِ فَأَبَینَ أَن یَحمِلنَها وَ أَشفَقنَ مِنها وَ حَمَلَهَا الإِنسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً (احزاب 33/72)

یادی از زنده یاد طالقانی در تفسیر پرتوی از قرآن که می گویند:  "الامانه" که یک بار در قرآن آمده همان «اختیار و آزادی» انسان است.  برای تبیین اهمیت آن در خلقت و آفرینش تصریح می کند که این امانت را برآسمان ها، زمین و کوه ها عرضه کردیم همه از پذیرش این امانت خودداری کردند فقط انسان ظرفیت پذیرش این امانت اختیار و آزادی را داشت، اما مانع دستیابی انسان به این امانت دو عامل ظلم (نابرابری) و جهل (نادانی) است. رسالت همه انبیاء آگاهی بخشی برای عبور از این موانع توسعه انسانی بوده است تا انسان در جایگاه طبیعی خود با اختیار و آزادی در پیوند فطرت پاک خود با خالق هستی قرار گیرد. پیشنیاز این فرایند زدودن جهل، خرافات و باورهای نادرست و تامین شرایط آزادی، عدالت و برابری در جامعه است. پیامد این فرایند؛ تامین تدریجی تعادل روانی انسان و مناسبات اجتماعی عادلانه و هموار شدن راه کمال و توسعه واقعی انسان و جامعه می باشد.

در سوره شمس پس از هفت بار سوگند به عناصر مختلف تشکیل دهنده خلقت و آفرینش:

 بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحِیمِ وَ الشَّمسِ وَ ضُحاها وَ القَمَرِ إِذا تَلاها وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها وَ اللَّیلِ إِذا یَغشاها وَ السَّماءِ وَ ما بَناها)وَ الأَرضِ وَ ما طَحاها وَ نَفسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلهَمَها فُجُورَها وَ تَقواها قَد أَفلَحَ مَن زَکَّاها وَ قَد خابَ مَن دَسَّاها (91/10) فرایند تزکیه و اصلاح اخلاق نفسانی انسان و تقویت ملکه تقوا را توضیح می دهد.

 

آموزه های قرآنی برای تسهیل «شدن انسان» راهکار پرهیز از خشونت را مورد تاکید قرار داده است. به عنوان نمونه در جامعه بدوی که خشونت امر رایجی بوده، همواره از توسعه خشونت پیش‌گیری کرده است. در مورد اختلاف ها هرگز آغازگر جنگ و خشونت نبوده است. جنگ ها همواره دفاعی بوده است. در مورد قصاص که در جامعه بدوی همواره با خشونت گسترده روبرو بوده سقف و حدی را مشخص می کند که حداکثر در همان سطح خشونت وارد شده باشد. اما توصیه به عفو و گذشت می شود تا به تدریج زمینه های خشونت کاهش پیدا کند.

سابقه و ریشه تاریخی خشونت

بررسی رویدادهای یکصد ساله پس از انقلاب مشروطه نشان می دهند که دو عامل استبداد سیاسی (سلطنتی) و استبداد دینی که ریشه در پیرایه ها و خرافات هزار ساله دارد عامل اصلی توسعه نیافتگی جامعه و تمامیت خواهی حاکمیت و اعمال خشونت بوده است. پس از انقلاب مشروطه کودتای 1299 و کودتای 28 مرداد 1332 استبداد سلطنتی حاکم شد و از توسعه انسانی و حاکمیت ملت با بهره گیری از خشونت جلوگیری بعمل آمد.

در بهمن 57 جنبش اجتماعی ایران با مشارکت همه گروه های اجتماعی و از جمله روحانیت گام اول عبور از استبداد سیاسی را برداشت. اما روحانیت و آقای خمینی برخلاف چشم اندازی که در
 نوفل لو شاتو  ارایه دادند که همان مطالبات تاریخی ملت یعنی آزادی و حاکمیت ملت را به عنوان برنامه انقلاب اعلام کردند اما به تدریج، البته با بهره گیری از نقاط ضعف فرهنگی و جاه‌طلبی گروه های سیاسی همان نگاه سنتی خود را در قالب ولایت فقیه و در مرحله بعد ولایت مطلقه فقیه با خشونت حاکم کردند. البته نقش باور های سنتی و عوامل نفوذی که امروز هویت آنان برای جامعه مشخص شده در طی شدن این فرایند کاملا برجسته است.

فرایند رویدادهای چهار دهه گذشته

مهندس بازرگان و یاران ایشان در نهضت آزادی ایران پس از انقلاب با واقع بینی راهبرد آگاهی بخشی و خط مشی پرهیز از خشونت را انتخاب کردند که در بیش از دویست اثر مهندس بازرگان و مواضع نهضت آزادی منعکس است. در شرایط ملتهب سال 59 در کنگره تیرماه نهضت آزادی خط مشی مبارزه قانونی، علنی، مسالمت آمیز و پرهیز از خشونت انتخاب شد و به رغم خشونت ها  و هزینه های سنگینی که در دهه های 60، 70، 80 و 90 تحمیل شد هرگز از این خط مشی خود عدول نکرد.  

در این جا به اختصار پس از خشونت های دهه 60 و اعدام های 67 به دو نمونه بازداشت های سال 69 در پی نامه مشفقانه معروف به 90 امضایی به رئیس جمهور وقت  و شکنجه های عریان 23 نفر از بازداشت شدگان اشاره می‌کنم که بخشی از آن در کتاب منتشر شده «در میهمانی حاج آقا» دکتر داوران و دکتر بهبهانی آمده است و بازداشت های سال 80 و خشونت بصورت شکنجه سفید اشاره
می کنم که پیامد های آن هنوز ادامه دارد.

رویدادهای پس از انتخابات 1400

پس از رخدادهای انتخابات 96 و برگزاری انتخابات مجلس 98 و انتخابات 1400 و یکدست شدن حاکمیت با مشارکت حداقلی ملت، پیامد های سیاست های داخلی و خارجی آن: ناکارآمدی، فساد گسترده، فقر، بیکاری، فرارنخبه های جامعه، بحران معیشتی و...   تقویت نهاد های صنفی و مدنی معلمان، کارگران، دانشجویان، کارکنان دولت و...

ریشه های خشونت حاکمیت 

 ریشه های خشونت حاکمیت همان دیدگاه اسلام سنتی مبتنی بر پیرایه ها و خرافات هزار ساله از زمان امویان و در دوران بعد، صفویان است که بطور نمادین در دیدگاه شیخ فضل الله نوری در انقلاب مشروطه بروز پیدا کرد. پس از انقلاب ابتدا در نظریه ولایت فقیه و سپس ولایت مطلقه فقیه مطرح و در قانون اساسی درکنار اصول دیگری که حقوق اساسی ملت را تضمین کرده و عملا نادیده گرفته شده، اضافه شد. در این نظریه آزادی، حاکمیت ملت و حقوق بشر مطرح نیست و مردم را رعیت
می داند که باید تابع روحانیت و دستورات اسلام فقاهتی باشند.

مشابه همین دیدگاه در اهل تسنن در قالب طالبان و داعش و... وجود دارد که امروز حضورشان را در افغانستان شاهد هستیم.

در شرایطی که از آموزه های اصیل اسلامی که در آموزه های قرآنی و سنت تصریح شده دور شده ایم و برداشت های اسلام فقاهتی مورد عمل قرار می گیرد و پیامد های این دیدگاه را در چهار دهه کاملا در عرصه های فرهنگی، سیاست های داخلی و خارجی و به ویژه در عرصه بحران معیشتی مردم شاهد هستیم، اعتراضات مردمی  با خشونت روبرو می شود.

راهبرد اصلاحات جامعه محور    

برای خروج از بحران های جاری که فرصت مشارکت موثر در انتخابات از مردم سلب شد همان راهبرد تاریخی اصلاحات که در 80 سال گذشته به ویژه پس از انقلاب مطرح و پیگیری می شد با عنوان «اصلاحات جامعه محور» مطرح گردید تا راهبرد اصلاحات برای عبور از گام دوم در راستای منافع ملی پیگیری شود.

در این راهبرد بر توانمند سازی جامعه، تقویت و حمایت از نهاد های صنفی و مدنی، تقویت جنبش های اجتماعی با خط مشی قانونی و خشونت پرهیز، گفت و گو و تعامل احزاب سیاسی حول مطالبات مشترک ملی: «آزادی و حاکمیت ملت» و تلاش برای اصلاح ساختار قانون اساسی و اجرای اصول مغفول قانون اساسی چون اصل 56 و عبور از بحران های جاری کشور تاکید شده است.      

            

Sunday, June 12, 2022

اطلاعیه تسلیت نهضت آزادی- در گذشت مهندس محسن محققی

 

بسمه تعالی

 

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا [احزاب، آیه ۲۳]

از ميان مؤمنان، زنان و مردانى‏‌اند كه به عهدی که با خدا بستند، صادقانه وفا كردند. پاره‌ای از آنان، عهد خود را
 تا پایان حیات ادا کردند و برخى از آن‌ها در [همين] انتظارند و [هرگز عقيده و عهد خود را] کنار ننهادند
.

 با کمال تاسف و اندوه به اطلاع می‌رساند که برادر ارجمند، فداکار و پرتلاش، مهندس محسن محققی عضو شورای مرکزی نهضت آزادی ایران و داماد شادروان مهندس مهدی بازرگان، پس از یک دوره طولانی و دشوار بیماری چشم براین جهان پررنج و ناپایدار بست و به دیدار حق‌ شتافت.

زنده‌یاد مهندس محسن محققی در طول بیش از چهار دهه حضور و مشارکت در دولت موقت و عرصه های مدیریتی مختلف در نهضت آزادی ایران، همواره پیشگام در پذیرش خدماتی موثر بود و به همین جهت، متحمل چندین دوره بازداشت و بیش از چهار سال حبس در سال‌های ۱۳۸۰ و وقایع پس از اعتراضات ۱۳۸۸ شد.

نهضت آزادی ایران این ضایعه را به خانواده‌های محترم محققی، بازرگان و بنی‌اسدی، حجازی، به‌ویژه سرکار خانم فتانه بازرگان، فرزندان برومند و دیگر یاران و علاقمندان ایشان تسلیت می‌گوید و ضمن طلب آمرزش و رحمت بیکران الهی برای آن زنده‌یاد، برای خانواده محترم، بازماندگان و سایر یاران، صبوری و شکیبایی و استقامت در برابر این مصیبت را مسئلت دارد.

ضمنا به اطلاع می‌رساند که مراسم تشییع و تدفین آن مرحوم در روز سه‌شنبه ۲۴ خرداد ساعت ۱۰ صبح در آرامستان لواسان (بهشت فاطمه گلندوک) واقع در خیابان اسدیان (آتش نشانی) انجام می‌پذیرد.

 نهضت آزادی ایران

۲۲ خرداد ۱۴۰۱

«وحدت نیروها در بحران امروز»

 

متن سخنرانی محمد توسلی:

«وحدت نیروها در بحران امروز»

 به مناسبت یازدهمین سالگرد درگذشت عزت الله سحابی، هاله سحابی و هدی صابر درکلاب «برای فردای ایران» -جمعه 20 خرداد 1401

«برنامه امشب به مناسبت یازدهمین سالگرد درگذشت زنده یادان مهندس سحابی، هاله سحابی و هدی صابر با موضوع «وحدت نیروها در بحران امروز» برگزار شده است. ضمن گرامی داشت یاد آن  زنده یادان و باتوجه به محدودیت زمان و این که دغدغه راهبردی آن زنده یادان « مردم و آینده ایران» بود بنده با تحلیل شرایط به اصل موضوع می پردازم.

برای شناخت شرایط امروز جامعه و چرایی ضرورت وحدت نیروها به طور خلاصه به فرایند تحولات یکصد ساله گذشته اشاره می‌کنم.

به دفعات توضیح داده‌ام که جنبش اجتماعی ایران در فرایند تحولات حدود شش دهه پس از انقلاب مشروطه نهایتا در بهمن 57 با حضور و مشارکت همه ملت ایران و همه گروهای سیاسی و با چشم اندازی که آقای خمینی در راستای مطالبات تاریخی ملت ایران در نوفل‌لوشاتو بر بام رسانه های جهانی برای آینده ایران مطرح کردند، نهایتا با پیروزی انقلاب گام اول عبور از نماد استبدادسلطنتی برداشته می شود.

با توجه به نفوذ اجتماعی روحانیت مبارز و شخص آقای خمینی در جامعه ایران به رغم تذکرات و واکنش های متعدد آگاهی بخش زنده یاد مهندس بازرگان که تفصیل آن ها به دفعات گفته شده است نهایتا نظریه ولایت فقیه و سپس ولایت مطلقه فقیه در قانون اساسی و جمهوری اسلامی حاکمیت پیدا کرد. فرایند طی شده در چهار دهه گذشته به وضوح سخن نائینی در انقلاب مشروطه را که استبداد دینی بسیار پیچیده تر از استبداد سیاسی است، نشان می دهد و امروز همه ما شاهد بحران های ناشی از آن هستیم. همچنین در طول 16 سال پس از انقلاب تا سال 73 تلنگرهای آگاهی بخش زنده یاد مهندس بازرگان در بیش از دویست اثرخود از جمله آثار «انقلاب ایران در دو حرکت»، «گمراهان» در سال1362 و نهایتا اثر « آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء» در سال 1371 ضمن اگاهی بخشی مغایرت مبانی ولایت فقیه با آموزه های قرآنی و عقلانیت و تجربه بشری، ضرورت آماده شدن برای طی مسیر طولانی این فرایند و ضرورت «جدایی نهاد دین از نهاد قدرت» را نشان می دهند.

در برنامه بزرگداشت هفته گذشته زنده یادان مهندس سحابی، هاله سحابی و هدی صابر سخنرانان محترم پیامد های اقتصادی و اجتماعی انحراف از مطالبات تاریخی ملت را در پی حاکمیت نظریه ولایت فقیه با نگاه جامعه شناسی و علوم سیاسی و اقتصادی به خوبی توضیح دادند که برای همگان ملموس بود.

اما از دیدگاه سیاسی؛ پیامد های حاکمیت استبداد دینی در چهار دهه گذشته از یک سو اکثریت قاطع ملت ایران به ویژه قشرهای متوسط شهری با ریشه بحران های جامعه آگاهی پیدا کرده اند که شاخص رسمی آن عدم حضور قاطع اکثریت مردم در انتخابات سال های 98 و 1400 به ویژه در کلانشهرها است. از سوی دیگر این آگاهی جامعه سرمایه اجتماعی است که به تعبیر برخی جامعه شناسان در این چهار دهه به اندازه دو یا سه قرن در قرون وسطی طی شده است. سوال اصلی این است که این سرمایه اجتماعی چگونه برای طی فرایند تحولات لازم برای عبور از گام دوم توسعه نیفتادگی یعنی استبداد دینی مدیریت و سازماندهی شود؟

برای پاسخ به این سوال که موضوع اصلی بحث امشب است، یادآوری می‌کنم که پس از طی فرایند آگاهی بخشی انجام شده در دهه های 60 و 70 نهضت آزادی ایران در سال 81 پس از بازداشت ها و محاکمات گسترده سال 80 ضرورت «وفاق» ملی را حول مطالبات مشترک ملی مطرح کرد. که البته با بسته شدن فضای سیاسی و رخدادهای سال 88 زمینه عینی پذیرش آن فراهم نشد. پس از شرایط سال 96 که زمینه های یک دست شدن حاکمیت مشهود بود و هیچ  روزنه امیدی برای اصلاحات انتخابات محور متصور نبود عنوان « اصلاحات جامعه محور» برای تمایز با اصلاحات قدرت محور و ایجاد امید در راستای اصلاحات تاریخی که عبور از گام دوم توسعه نیفتادگی یعنی استبداد دینی است، مطرح شد و در فرصت هایی راهبردها و برنامه های مورد نظر توضیح داده شد، که خوشبختانه گروه های مختلف البته گاهی با ادبیات  خودشان به تبیین اصلاحات جامعه محور پرداخته اند.

در شرایط امروز که جامعه ما با بحران هایی در عرصه داخلی، منطقه ای و بین المللی روبروست و همان طور که توضیح داده  شد اکثریت قاطع جامعه هم به ریشه اصلی  مشکلات ساختاری مدیریت کشور وقوف پیدا کرده‌اند، چگونه این سرمایه اجتماعی سازمان پیدا کند و نیروهای پراکنده در کنار هم و در راستای منافع ملی عمل کنند؟ پاسخ به این سوال موضوع اصلی این کلاب است «وحدت نیروها در بحران امروز».

ما باید بپذیریم که جامعه امروز ما جامعه متکثری است. ما با طیف دیدگاه های سیاسی، مذاهب و اقوام مختلف و فرهنگ های متفاوت محلی و به ویژه با نسل جوان جامعه که بیشترین ظلم به آنان وارد شده، در داخل و خارج کشور، روبرو هستیم. اما چون دغدغه اکثریت قاطع  ایرانیان منافع ملی و آینده ایران است، برای وفاق و وحدت همه نیروها آیا راه حلی جز تمرکز بر مطالبات ملی وجود دارد؟ محور اصلی این مطالبات به نظر ما «آزادی و حاکمیت ملت» است. تا همه شهروندان با دیدگاه های متکثر بتوانند با رای و نظر دموکراتیک خود اصلاحات ساختاری را امکان پذیر سازند و عبور از بحران های جاری و حفظ تمامیت ارضی کشور تحقق پیدا کند.

یاد آوری می کنم؛ این مطالبات مشترک ملی در سال 56 در عنوان « جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر» تبلور پیدا کرد. در شرایط سال 64 که صلاحیت نامزدی مهندس بازرگان برای انتخابات ریاست جمهوری رد شده بود در عنوان « جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت  ایران» بروز پیدا کرد، و در سال 84، شرط حمایت آقایان مهندس سحابی و دکتر یزدی (در واقع نهضت آزادی ایران و فعالان ملی-مذهبی) از نامزدی آقای دکتر معین در انتخابات ریاست جمهوری موکول به پذیرش اجرا و یا پیگیری تحقق: « جبهه دموکراسی و حقوق بشر» بود.

امروز به نظر ما راهکار چنین فرایندی مستلزم احترام متقابل همه دیدگاه های سیاسی و گفت وگو بین احزاب و گروه های اجتماعی متفاوت در چارچوب منافع ملی و تمرکز بر مطالبات مشترک ملی یعنی «آزادی و حاکمیت ملت» از طریق تقویت جنبش های اجتماعی و فرایند گذار به دموکراسی؛ البته در چارچوب ظرفیت های قانون اساسی از جمله تاکید بر اصل 56 آن است.

در همین راستا باید برای توانمند سازی جامعه و توسعه و تقویت نهاد های مدنی، حمایت از مطالبات بر حق نهاد های مدنی و جنبش های اجتماعی تلاش شود و همچنین همواره بر مبارزات قانونی، علنی، مسالمت آمیز و پرهیز از خشونت که از پیشنیازهای عبور از بحران های کنونی جامعه است، تاکید شود.

برای دستیابی به وحدت نیروها؛ همه احزاب و گروهای سیاسی باید ضمن گفتگو تلاش های خودشان را حول مطالبات مشترک ملی یعنی آزادی و حاکمیت ملت متمرکز سازند و همزمان با تقویت و توسعه جنبش های اجتماعی نهایتا ظرفیت و توانمندی اجتماعی فراهم می شود تا با تعامل و گفتگو با حاکمیت بتوان  زمینه های اصلاحات ساختاری و عبور از بحران ها با حد اقل هزینه و طی شدن گام دوم عبور از استبداد دینی را فراهم ساخت. همان طور که قبلا هم تاکید شد این فرایند طولانی خواهد بود.

بدیهی است اگر حاکمیت تسلیم مطالبات مشترک ملی و بر حق ملت نشود، خود و ایران را با بحران های بیشتری روبرو خواهند ساخت.»

 

Thursday, June 9, 2022

دعایی، تکیه گاه جریانات مختلف بود

 

 

 

دبیر کل نهضت آزادی ایران:

 دعایی، تکیه گاه جریانات مختلف بود

توسلی : دعایی حتی برای دگراندیشان ، حرمت و احترام قائل بود

امروز بیش از هر زمانی جامعه ما به شخصیت های همانند دعایی، نیاز دارد،  کسانی که بین جناح ها و جریان‌های سیاسی حلقه اتصال باشند و بر مطالبات مشترک ملی تاکید بورزند، بتوانند دل آدم های رمیده را به دست بیاورند و برای جریانات مختلف تکیه گاه باشند .

جواد مرشدی : از ویژگی های کمیاب حجت الاسلام محمود دعایی ، مدارا و تعامل مناسب او با منتقدان حاکمیت است . او ضمن حفظ اصول و باورهای خود ، بگونه ای موضع گیری و رفتار می کرد که این طیف از فعالان سیاسی ، نه فقط به دعایی بدبین نبودند بلکه با رضایت خاطر، گزینه گفت و گو با او درباره انتقال دیدگاه های شان و حل برخی چالش های موجود را انتخاب می کردند و همواره با روی گشاده و تعامل مثبت دعایی مواجه می شدند.

محمد توسلی، دبیرکل نهضت آزادی ایران و از فعالان ملی - مذهبی در گفت و گو با خبرآنلاین ضمن تمجید از تفکر و کردار انسانی و اخلاقی دعایی و منش فردی و سیاسی وی، تاکید می کند : ویژگی هایی نظیر ساده زیستی ، اخلاق مداری ، سلامت نفسانی ، مدارا و تعادلی که در رفتار سیاسی خودشان داشتند می تواند برای جامعه امروز ما آموزنده باشد. جامعه امروزما نیازمند آشنایی با خصوصیات انسانی مرحوم دعایی وتاسی به آنهاست. این گفت و گو را بخوانید :

رابطه مرحوم دعایی با ملی مذهبی ها چگونه بود؟

وقتی می گویید ملی - مذهبی توجه دارید که ملی - مذهبی، واژه ای است که از دهه هفتاد و انتخابات مجلس ششم آغاز شده ولی ارتباط اعضاء نهضت آزادی ایران با مرحوم دعایی به سال های قبل از انقلاب،  برمی گردد. بعد از 15 خرداد سال 42 شرایطی برای آقای دعایی پیش آمد که مجبور شدند از ایران خارج شوند و در عراق،  کنار آقای خمینی باشند ،ایشان در فعالیت رسانه ای و استفاده از امکانات آنجا برای آگاهی بخشی نقش موثری داشتند .

 آن زمان آقای دعایی با آقایان دکتر ابراهیم یزدی و دکتر مصطفی چمران و سایر دوستان ما ارتباط نزدیکی داشتند و حتی در آن سفری که آقای خمینی ناچار به ترک عراق شدند، آقای دعایی با آقای یزدی تماس گرفتند و خواستند که ایشان هر چه زودتر خودشان را به عراق برسانند که پس از مشکلات پیش آمده برای ورود به کویت نهایتا با پیشنهاد آقای یزدی بحث رفتن به فرانسه پیش آمد. نقش آقای دعایی و این ارتباطات با دوستان ما در خارج از کشوردر اسناد تاریخی، کاملا برجسته است.

بعد از پیروزی انقلاب و در دولت موقت با توجه به پیشینه حضور و فعالیت آقای دعایی درعراق، بعنوان اولین سفیر ایران درعراق منصوب شدند و به دلیل توانمندی و شناختی که از شرایط  داخلی عراق داشتند ، ماموریت خود را به خوبی مدیریت کردند .

 

ارزیابی تان از شخصیت و خصوصیات اخلاقی و منش مرحوم دعایی چیست؟

به نظرمن شخصیت مرحوم دعایی بسیار جای بررسی و شناخت دارد، بخصوص در جامعه امروزما که بعد از چهار دهه با تمام شاخص‌ها به لحاظ اخلاقی، شفافیت به ویژه به دلیل فساد گسترده، افت کرده است. در چنین شرایطی مدیری مثل آقای دعایی چنان با اخلاق و شفاف و با پاکدستی عمل کرده اند که می تواند الگویی شایسته برای سایر مدیران و جامعه ما باشند. ایشان زندگی ساده زیستی داشتند. خودشان به من گفتند که از موسسه «اطلاعات» حقوق نمی گیرند، بلکه یک حقوق طلبگی دارند که از دفتر آقای خامنه ای می گیرند. شاید ایشان تنها مدیری باشند که هیچ برداشت مالی از موسسه خود نداشته است. این خیلی مهم است ،کدامیک از مدیران ما در این چهار دهه اینچنین عمل کرده‌اند؟ من نمی دانم حقوق طلبگی چقدر است ولی هر چقدر که باشد شفاف است.

 

از ارتباطات و مناسبات خود و اعضاء نهضت با ایشان بگویید.

ارتباطات زیادی با ایشان داشتیم و ایشان در مراسم ها و بزرگداشت های ما شرکت می کردند ،در بسیاری از موارد که بزرگان ما فوت می کردند ، از آقای دعایی می خواستیم که نماز میت بخوانند و ایشان هم با استقبال می پذیرفتند. از جمله برای دکتر یزدی ،خانم مهندس بازرگان، دکتر غلامعباس توسلی و دیگران.همیشه هم با طیب خاطر می پذیرفتند و خیلی با خضوع این کار را انجام می دادند. ایشان راننده نداشتند و همیشه خودشان با یک ماشین پیکان ساده می آمدند و می رفتند.

ویژگی هایی نظیر ساده زیستی ، اخلاق مداری ، سلامت نفسانی ، مدارا و تعادلی که در رفتار سیاسی خودشان داشتند می تواند برای جامعه امروز ما آموزنده باشد. به نظر بنده جامعه امروزما نیازمند آشنایی با این خصوصیات انسانی مرحوم دعایی وتاسی به آنهاست.

ایشان طرفدار آقای خاتمی بودند و به افظاری آقای رئیسی هم می رفتند  و مقبول جناح ها و طیف های گوناگون بودند .به عبارتی با عملکردی فراجناحی، نقش حلقه وصل را در پیوند جناح های رقیب بازی می کردند. با فراجناحی بودن ایشان موافق هستید؟. این فراجناحی بودن ایشان چه ریشه ها و پیامدهایی داشت .

این ویژگی‌ها  در شخصیت اخلاقی و ایمانی آقای دعایی ریشه داشت . ایشان  برای هر انسانی، حرمت و کرامت قائل بود. هرگز، آدم ها را به انقلابی و غیر انقلابی، خودی و غیر خودی و ... تقسیم نمی کرد و با چنین رویکردی،  به همه افراد  جامعه احساس قرابت و نزدیکی داشت. طبیعی است که جامعه ما متکثر است و آدم ها دارای اندیشه‌ها وروش های متفاوتی هستند. به همین علت مرحوم دعایی این واقعیت را در مناسبات خود مورد توجه قرار می داد. مرحوم دعایی برای تمام انسان ها، حرمتی انسانی قائل بود وهیج وقت خودش را در سطحی برتر از دیگران نمی دید. ازهمین رو بود که برای همه اصلاح طلب، اصولگرا و انقلابی ارزش قائل بود، وی حتی برای شخصیت انسانی افرادی که دگراندیش بودند هم حرمت قائل بود. به نظر من، امروز بیش از هر زمانی جامعه ما به شخصیت های همانند دعایی، نیاز دارد،  کسانی که بین جناح ها و جریان‌های سیاسی حلقه اتصال باشند و بر مطالبات مشترک ملی تاکید بورزند، بتوانند دل آدم های رمیده را به دست بیاورند و برای جریانات مختلف تکیه گاه باشند .

 

خاطره‌ای از ایشان به یاد دارید؟

در این چهار دهه خاطرات زیادی با ایشان داشتیم. به عنوان نمونه، نهضت آزادی ایران در سال 66 برای گفتگو در باره ضرورت تامین «آزادی مطبوعات» و «حقوق منتقدین» و همچنین ضرورت برگزاری انتخابات آزاد و سالم، و برگزاری سمیناری بودیم ، از جمله مقرر داشتند دیداری با آقای دعایی داشته باشیم تا در این برنامه  کمک و همراهی داشته باشند. ایشان با طیب خاطر پذیرفتند. بنده به اتفاق آقایان مهندس عبدالعلی بازرگان و دکتر محمد حسین بنی اسدی ماموریت داشتیم تا دیدار و گفت و گویی در همین زمینه‌ها  با آقای دعایی داشته باشیم. دو جلسه با حضور ایشان و جمعی از همکارانشان از جمله آقایان عطاالله مهاجرانی، جلال رفیع، سام، جوادی و... در محل موسسه اطلاعات برگزار شد. اگرچه هدف ما موارد بالا بود اما ایشان به ویژه آقای مهاجرانی موضوعات دیگری از جمله نقد مواضع نهضت در مورد جنگ تحمیلی، قانون اساسی و ولایت فقیه را مطرح کردند و در هرمورد پاسخ هایی از سوی دوستان ما داده می شد. نکته مهم، این است که در آن شرایط ملتهب آقای دعایی، دعوت به گفت وگوی ما را پذیرفتند و روحیه مدارای آقای دعایی ، کاملا در آن جلسات مشخص بود. باوجود اینکه بخشی از حاکمیت بودند ولی به ما هم حق دادند که در آن دیدار دغدغه‌های خودمان را درباره انتخابات آزاد و سالم و آزادی مطبوعات را ضرورتا مطرح کنیم و این گویای روحیه تعامل ایشان با دیگران بود. . ایشان  در آن شرایط با درایت و مدارا عمل کردند  و سلوک اجتماعی برجسته ایشان، توجه دوستان ما را جلب کرد.  

ارزیابی تان از نقش ایشان  در حوزه رسانه چیست ؟

مناسبات اصلی دوستان ما با مرحوم دعایی از آنجایی آغاز شد  که ایشان به‌عنوان نماینده رهبری، مدیریت موسسه روزنامه اطلاعات را پذیرفتند، به نظر من نقشی که آقای دعایی در این چهار دهه داشتند، می تواند برای کسانی که بخواهند شخصیت های بعد از انقلاب را مورد ارزیابی قرار دهند، الگو باشد.

بخاطر دارم روزنامه اطلاعات،  ساختمانی قدیمی در خیابان خیام نزدیکی میدان توپخانه بود و ایشان توانستند ساختمان و تجهیزات آن را در محل جدید (شمال بزرگراه حقانی) توسعه دهند.همچنین توجه ویژه‌ای به وضعیت رفاه و معیشت کارکنان داشتند و همیشه کنار کارکنان بودند. آقای دعایی منشی نداشتند و درب اتاق ایشان همیشه باز بود و با کارکنان آنجا خیلی محترمانه رفتار می کردند .یکی از دوستان تعریف می کرد که قراری برای یک مصاحبه با ایشان داشت وقتی
می روند ناهار بخورند می بینند آقای دعایی به همان رستوران کارکنان می رود و کنار آنان غذا می خورد. این نکته خیلی مهمی است که شخصیتی که در جایگاه بالای مدیریتی قرار دارد، اما هیچ امتیازی برای خود قائل نشده و خود را مثل بقیه کارکنان می بیند، در چنین فضایی، طبیعی است ،  کارکنان او را حامی و همانند خود بدانند و نهایت همکاری و همراهی را با او داشته باشند و همین رویکرد، از عوامل موفقیت آقای دعایی در مدیریت روزنامه اطلاعات و بقیه نشریات موسسه، البته با توجه به محدودیت ها، بود.

 

Sunday, June 5, 2022

پیام تسلیت نهضت آزادی در پی درگذشت سید محمود دعایی

 

بسمه تعالی

 

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا

همانا خداوند، کسانی را که ایمان آوردند و نیکوکار شدند، در نظر مردم محبوب می‌گرداند (سوره مریم، آیه ۹۶)

 

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ

خبر درگذشت برادر ارجمند، زنده‌یاد سیدمحمود دعایی، غیرمنتظره و افزون بر آن که موجب تاسف و اندوه است، یادآور سفر بی‌بازگشت یکی دیگر از یاران سخت‌کوش و خیرخواه انقلاب  اسلامی در دوران پهلوی است که این سابقه خدمات کم‌نظیر را هرگز به منزله نردبانی برای ترقی و دنیاطلبی و مسندنشینی قرار نداد و هرگز حاضر نشد به بهای برخورداری از قدرت و ثروت، پا بر سر ایمان و انصاف خویش گذارد.

 حجه‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود دعایی، مسلمانی ایران‌دوست، مجتهدی اهل اندیشه و علم‌گرا و برخوردار از ادب و عمل صالح، انسانی گشاده‌رو، بلندنظر، متواضع، متین و سیاستمداری گریزان از افراط و تندروی بود که رفتار پرمهر و متعادلش می‌تواند الگویی برای تعلیم اخلاق دینی و سیاسی در جامعه بحران‌زده کنونی باشد.

آن زنده‌یاد، بانی خدمات بی‌دریغ و فداکارانه‌ و مسئولانه‌ای در عرصه سیاست ایران و مدیری برجسته و موفق بود که افزون بر خدمات ارزنده در دولت موقت و در مقام سفیر ایران در عراق، در طول بیش از چهار دهه حضور در سمت نمایندگی رهبری در موسسه اطلاعات، ضمن توجه به حوائج کارکنان این سازمان و ارتقای وضعیت معیشتی و رفاهی همکاران روزنامه‌نگار، سطح کیفی و حرفه‌ای این نهاد عظیم رسانه‌ای را به دور از تنگ‌نظری و قشری‌گری در حد امکان رقم زد و توانست نمونه‌ای موفق از مدیری مردم‌گرا و پاک‌زیست ارایه کند که درب دفترش همواره به روی مراجعان باز بود و موقعیت سیاسی‌اش، حائلی میان او و مردم و دلسوزان ایران قرار نداد.

نهضت آزادی ایران ضمن تسلیت به خانواده محترم و همه علاقمندان و همکاران و با آرزوی شکیبایی و استواری و صبوری برای خانواده محترم ایشان، برای آن زنده‌یاد آمرزش، رحمت بیکران الهی و شادی ابدی در جوار رحمت حق را از خداوند سبحان خواستار است و انتظار دارد که این ضایعه، خللی در روند نیت پاک و تلاش‌های موثر و مستمر آن مرحوم در موسسه اطلاعات و ایجاد فرصت برای به‌انتظار نشستگان قدرت فراهم نکند و امیدوار است که یادآوری سجایای اخلاقی و منش آن بزرگوار، تذکری برای ارتقای اخلاق و عمل صالح و تقوا در عرصه عمومی قرار گیرد.

نهضت آزادی ایران

۱۵ خرداد ۱۴۰۱