Tuesday, March 11, 2025

بررسی زمینه‌های تاریخی انقلاب 57 و پیامد های آن -بخش اول

 

بررسی زمینه‌های تاریخی انقلاب 57 و پیامد های آن

 

گفت‌وگوی دیده بان ایران با محمد توسلی؛ بخش اول*

دیده‌بان ایران؛ تاریخ شفاهی: نهضت آزادی ایران از جمله گروه‌های سیاسی تاثیرگذار بر انقلاب ۵۷ است که با توجه به این که در همان سال‌های اولیه روی کار آمدن جمهوری اسلامی، از سپهر سیاسی کشور کنار گذاشته شد، رسانه‌ها حداقل در سال‌های اخیر کمتر به بررسی نقش این گروه در وقایع منجر به پیروزی انقلاب پرداخته‌اند. بدون تردید مهمترین چهره نهضت آزادی در طول تاریخ تشکیل این گروه از سال ۱۳۴۰ تا امروز، «مهدی بازرگان» است که با حکم آیت‌الله خمینی (ره) به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت و اولین رئیس دولت جمهوری اسلامی منصوب شد. بازرگان و همراهانش البته کمتر از یک سال بعد از پیروزی انقلاب، از دولت موقت استعفا دادند و بعد از یک دوره حضور برخی اعضای نهضت آزادی در مجلس شورای اسلامی، دیگر هیچ‌گاه صلاحیت آن‌ها برای حضور در مجلس یا دیگر ارکان سیاسی کشور تایید نشد.

در راستای گفت‌وگوهای تاریخ شفاهی دیده‌بان ایران برای بررسی ابعاد انقلاب ۵۷، با «محمد توسلی» نخستین شهردار تهران بعد از انقلاب به گفت‌وگو نشستیم که از جمله اعضای نهضت آزادی است که کوران وقایع انقلاب اسلامی را از نزدیک لمس کرده و مسئولیت‌های مهمی در جریان پیروزی انقلاب و پس از آن داشته است. توسلی که از نزدیکان بازرگان در دوره پیروزی انقلاب محسوب می‌شود، از ۸ اسفند ۵۷ با حکم نخست‌وزیر دولت موقت، شهردار تهران شد و تا ۳ دی ۵۹ در این سمت باقی ماند. او در ماه‌های منتهی به پیروزی انقلاب نیز مسئول تبلیغات راهپمایی‌های تهران بود و در زمان بازگشت بنیان‌گذار جمهوری اسلامی به ایران، مسئولیت بخش تبلیغات ستاد استقبال از امام خمینی (ره) را برعهده داشت.

محمد توسلی بعد از کنار رفتن از مسئولیت شهرداری تهران، دیگر هیچ‌گونه مسئولیت اجرایی را در جمهوری اسلامی عهده‌دار نشد، اما به کار خود در شورای مرکزی نهضت آزادی ایران ادامه داد. او از ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ یعنی بعد از درگذشت «ابراهیم یزدی»، دبیرکل نهضت آزادی شد و تا ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ نیز در این مسئولیت باقی ماند. توسلی که از جمله چهره‌های تاثیرگذار در وقایع منجر به پیروزی انقلاب اسلامی بود، با این که در سال ۱۳۵۰ و در زمان حکومت پهلوی نیز بازداشت شده بود، بعد از پیروزی انقلاب نیز چند مرتبه در سال‌های ۱۳۶۷، ۱۳۶۹، ۱۳۸۰، ۱۳۸۸ و ۱۳۹۰ دستگیر شد که در برخی از این دستگیری‌ها، جمع دیگری از اعضای نهضت آزادی نیز همراه او روانه زندان شدند.

توسلی در گفت‌وگوی تفصیلی با دیده‌بان ایران، ضمن تشریح ابعاد شکل‌گیری جنبش‌های اعتراضی علیه رژیم محمدرضا شاه پهلوی و بررسی چگونگی پیروزی انقلاب اسلامی و نقش نهضت آزادی در این زمینه، تاکید کرد که «شخص شاه هم به خاطر اقداماتی که انجام داد و هم به خاطر دچار بودن به خودکامگی، عملاً نقش اصلی را در پیروزی انقلاب ۵۷ ایفا کرد.» دبیرکل پیشین نهضت آزادی ایران همچنین خاطرنشان کرد که «مهندس بازرگان از همان ابتدا پیش‌بینی می‌کرد که روحانیت بر حکومت بعد از انقلاب حاکم خواهد شد.» او در بخش دیگری از مرور خاطرات دوره انقلاب، به اعتراض دکتر ابراهیم یزدی به عملکرد صادق خلخالی در نزد آیت‌الله خمینی اشاره کرد و تاکید داشت که «آقای خمینی در پاسخ به دکتر یزدی گفتند که هر انقلابی به یک شمر نیاز دارد و خلخالی شمر ما است.» توسلی همچنین به این نکته اشاره کرد که نهضت آزادی در ماه‌های منتهی به پیروزی انقلاب در تلاش بود که «ضمن مذاکره با مقامات آمریکایی»، تلاش کند که «حمایت آمریکا از شاه حذف شود یا حداقل کاهش یابد.»

مشروح گفت‌وگوی تفصیلی با دیده‌بان ایران با محمد توسلی را در ادامه می‌خوانید:

انقلاب ۵۷ در امتداد انقلاب مشروطه بود

* اگر بخواهید مهمترین نکات داخلی و خارجی که باعث شکل‌گیری انقلاب اسلامی را شرح بدهید، چه نکاتی را مطرح می‌کنید؟

لازم است ابتدا نگاه کلان تاریخی داشته باشیم که ببینیم انقلاب در چه شرایطی اتفاق افتاد و چه عواملی در انقلاب سال ۱۳۵۷ تاثیرگذار بودند. برای این منظور، باتوجه به این که انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ در واقع ادامه انقلاب مشروطه است و همان مطالبات را در انقلاب ۵۷ داشتیم، باید یک نگاه تاریخی از انقلاب مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷ داشته باشیم و ببینیم چه فرآیندی اتفاق افتاده و چه عوامل واقع‌بینانه‌ای زمینه‌های تحقق انقلاب سال ۵۷ را فراهم کردند.

به لحاظ اسناد تاریخی در جریان هستیم که انقلاب مشروطه که در سال ۱۲۸۵ اتفاق افتاد، در شرایطی بود که جامعه ما گرفتار استبداد و خودکامکی شاهان وقت در سلسله قاجاریه بود. البته از قبل از انقلاب مشروطه، از امیرکبیر گرفته تا افراد دیگر، خیلی‌ها دنبال این بودند که موانع توسعه‌یافتگی ایران را برطرف کنند. در آن شرایط، جامعه ما در تحولاتی سیر می‌کرد که در اسناد تاریخی آمده است. شخصیت‌هایی مانند آخوند خراسانی و میرزای نایینی از روحانیت در آن زمان نقش موثری داشتند. از این طرف، روشنفکرانی که در غرب تحصیل کرده بودند، انتظار داشتند که همان دستاوردهایی‌ را که در اروپا بوده است، به‌سرعت در انقلاب مشروطه در جامعه ما پیاده کنند.

جامعه ما هم در آن زمان جامعه عقب‌افتاده‌ای بود؛ یک جامعه مذهبی سنتی که آمار نشان می‌دهد تنها حدود ۵ درصد مردم باسواد بودند. در یک چنین شرایطی، انقلاب مشروطه شکل گرفت. آنچه که مطالبه اصلی مردم در انقلاب مشروطه بود، عبور از استبداد و خودکامگی فردی شاهان و حاکمیت قانون و در چارچوب قانون، آزادی و حاکمیت ملت بود.

انقلاب مشروطه ۱۴ سال بیشتر دوام نیاورد. البته در ۲۰ ماه اول دستاوردهای بسیار باارزشی داشت. ولی مهم این است که بررسی کنیم چرا در جامعه ما، چه روحانیت، چه روشنفکران و چه بدنه جامعه، این انقلاب با آن آرمان‌های انسانی که داشت، فقط ۱۴ سال بیشتر دوام نیاورد؟ یعنی در دوران مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمدشاه و نهایتاً در ۱۲۹۹ با تاثیری که بیگانگان داشتند، با استفاده از شرایط و اختلافاتی که در داخل کشورمان بود، کودتای سوم اسفند ۹۹ شکل گرفت که عملاً به انقلاب مشروطه پایان داد. بعد از آن کودتا، به هرحال رضا شاه در ۱۳۰۴ مستقر شد و دو دهه، دوران حاکمیت رضا شاه در ایران را داشتیم.

روشنفکران ما از جمله یادی کنیم از مهندس بازرگان، دکتر سحابی و دیگران که فرصتی بود در آن دوران که در خارج تحصیل کنند و با جوهر تمدن غرب آشنا شوند. ضمن این که همه این‌ها فرزندان مشروطه بودند و خانواده‌هایشان هم در انقلاب مشروطه نقش موثری داشتند. این دو نفر به همراه آیت‌الله طالقانی که خانواده او هم در انقلاب مشروطه نقش موثر داشتند، بعد از شهریور ۱۳۲۰ که رضا شاه از ایران اخراج و فضای سیاسی نسبتاً باز شد، احساس مسئولیت کردند که باید به وظیفه ایمانی، اخلاقی و اجتماعی خودشان عمل کنند.

*استبداد و خرافات؛ موانع اصلی توسعه‌یافتگی ایران پیش از انقلاب

اسناد تاریخی نشان می‌دهد که این پیشگامان، موانع توسعه‌یافتگی ایران را در دو عامل دیدند؛ یکی استبداد ۲۵۰۰ساله سیاسی که فرهنگ جامعه ما را کاملاً تحت تاثیر قرار داده بود. یکی دیگر هم خرافات هزار ساله؛ که علی‌اکبر حکمی‌زاده در آن زمان کتابی را با همین عنوان نوشت و آیت‌الله خمینی هم همان موقع کتاب کشف الاسرار را نوشتند و به ایشان پاسخ دادند. حکمی‌زاده با نوشتن آن کتاب نشان داد که علاوه بر این ۳ بزرگوار (بازرگان، سحانی و طالقانی)، در حوزه هم کسان دیگری بودند که توجه داشتند که یکی از عوامل توسعه‌نیافتگی ما همین خرافات تاریخی در جامعه به صورت استبداد دینی است.

در آن مقطع تاریخی، این بزرگواران با بررسی‌هایی که انجام می‌دهند و با استناد به این آیه قرآن که «إِنَّ اللهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ»، راهکار بیرون آمدن از آن وضعیت را ایجاد تحولات فرهنگی - اجتماعی یا توسعه انسان‌محور می‌بینند؛ یعنی تاکید می‌کنند که تا جامعه به لحاظ فرهنگی و اجتماعی متحول نشود، امکان ندارد که ما از موانع توسعه‌یافتگی عبور کنیم. بنابراین کارهای فرهنگی – اجتماعی را در اولویت برنامه خود قرار می‌دهند و بحث بازگشت به قرآن برای عبور از خرافات هزارساله، در دستور کار طالقانی و بازرگان قرار می‌گیرد که در آثار برجای‌مانده از این بزرگواران در آن دوران، کاملاً برجسته است. آن‌ها این تلاش‌ها را در دهه ۲۰ با حمایت و تشکیل نهادهای مدنی پیگیری می‌کنند.

دکتر محمد مصدق نیز که از فرزندان و فعالان انقلاب مشروطه است، در این فرآیند مشارکت مستمر دارد و در چنین فضایی، طرح ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ مطرح می‌شود و در آن ۲۸ ماه دوران نهضت ملی ایران و نخست‌وزیری خود (اردیبهشت ۱۳۳۰ تا مرداد ۱۳۳۲) آن طرح و سایر برنامه‌های اجتماعی را پیگیری می‌کند. دکتر مصدق کوشش می‌کند که در همان راستا به نیازهای راهبردی جامعه پاسخ بدهد. طالقانی، بازرگان و سحابی هم به رقم این که کار فرهنگی و اجتماعی در اولویت برنامه‌هایشان بود، اما در آن مقطع در دولت دکتر مصدق همکاری لازم را داشتند. 

اما با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه، بازهم دولت ملی دکتر مصدوق دوام نمی‌آورد و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ رخ می‌دهد؛ کودتایی که با مدیریت اطلاعات انگلیس (MI6) و اطلاعات آمریکا (CIA) رخ می‌دهد که اسناد آن منتشر شده و کاملاً مشخص است که آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها نقش کلیدی در کودتا و برکناری دکتر مصدق داشتند و به شاه کمک کردند که دوباره بتواند حکومت استبدادی و خودکامه خود را برقرار کند.

*روحانیت از دهه ۴۰ وارد عرصه عمومی و سیاسی شد

بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ بلافاصله به دلیل فراهم شدن زمینه‌های اجتماعی، نهضت مقاومت ملی تشکیل می‌شود و این نهضت بین سال‌های ۱۳۳۲تا ۱۳۳۹، نقش موثری در جلوگیری از مشروعیت پیدا کردن کودتا داشت. در سال ۱۳۳۹ اما اتفاق جدیدی افتاد و در دوره ریاست جمهوری کِنِدی در آمریکا، فضای سیاسی ایران باز شد و جبهه ملی دوم تشکیل شد و در اردیبهشت سال ۱۳۴۰ نهضت آزادی ایران تاسیس شد؛ تحولاتی که در این فضا انجام شد، زمینه‌ای را ایجاد کرد که روحانیت وارد عرصه عمومی و سیاسی شود.

در چنین فضایی بود که شاه در شهریور ۱۳۴۱ لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را مطرح کرد که با مخالفت مراجع قم روبه‌رو شد و مهندس بازرگان هم گفت‌وگویی‌هایی را با آنان انجام داد که در اسناد تاریخی به تفصیل آمده است که پیامد آن، مقطع تاریخی مهمی است که روحانیت به‌ویژه آقای خمینی، وارد عرصه عمومی و برخورد با استبداد سلطنتی شدند. 

در بهمن ۱۳۴۱ که رفراندم انقلاب سفید مطرح شد، نهضت آزادی ایران بیانیه‌ای در مخالفت با آن صادر کرد و در پی آن، بازداشت سران و فعالان جبهه ملی و نهضت آزادی اتفاق افتاد و نهایتا به رخداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ انجامید که خشونتی بود که شاه علیه جنبش اجتماعی ایران اعمال کرد و از آن به بعد، شاه در یک حالت جدید، استبداد فردی خودش را به جامعه تحمیل کرد.

*شکل‌گیری مبارزه مسلحانه با رژیم شاه در سال‌های ۴۴ تا ۵۴

با توجه به گفتمان جهانی آن موقع، مهندس بازرگان صحبت مهمی را در دادگاه نظامی آن زمان بیان کرد که بارها در اسناد تاریخی تکرار شده است. آن صحبت این بود که ما آخرین گروهی هستیم که با زبان قانون با شما صحبت می‌کنیم. ایشان از رئیس دادگاه خواستند که این پیام را به اعلیحضرت برساند که اگر این پیام مشفقانه ما را نپذیرند و تسلیم مطالبات تاریخی ملت ایران که از انقلاب مشروطه وجود داشته است، نشوند، یعنی این مطالبه را نپذیرند که شاه فقط باید سلطنت کند و نباید حکومت کند، در آن صورت با گروه‌های دیگری مواجه خواهند شد که با زبان دیگری با شما صحبت خواهند کرد. اما شاه به این پیام راهبردی توجه نکرد و عملاً جامعه ما، چه با نگاه مارکسیستی و چه با نگاه اسلامی، خودشان را برای برخورد انقلابی با رژیم شاه آماده کردند.

اگر رخدادادهای سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۴ را بررسی کنیم، خواهیم دید که در آن زمان، جنبش مسلحانه نقش موثری داشت. نکته کلیدی درباره این جنبش این واقعیت تلخ است که نسل جوان و فرهیخته آن دوران واقعاً سرمایه‌گذاری انسانی بسیار سنگینی انجام داد. ساواک با همکاری موساد و CIA، این جنبش مسلحانه را سرکوب کردند؛ به طوری که در سال ۱۳۵۴ عملاً امکان ادامه کار مسلحانه نبود و فضای جدیدی در جامعه ما به وجود آمد.

فضای کلی جامعه ما تا قبل از سال ۵۰ که خود من از نزدیک شاهد بودم، این بود که عموم جامعه ما، غیر از جمع محدودی که نسبت به شرایط جامعه آشنا بودند، تصورشان این بود که شاه آدم خوبی است و این اطرافیان او هستند که این شرایط را برای جامعه ما ایجاد کرده‌اند. اما بعد از سال‌های ۴۹ و ۵۰، جنبش مسلحانه چنین دستاورد مهمی را برای جامعه ما داشت که مردم به این نتیجه برسند که مشکل اصلی شخص شاه و استبداد است. البته جنبش مسلحانه عملا از سال ۵۴ به بعد ادامه پیدا نکرد، اما تداوم جنبش اجتماعی ایران در بین سال‌های ۵۴ تا ۵۷، اقداماتی انجام داد که زمینه‌های انقلاب ۵۷ را فراهم کرد.

*شخص شاه نقش اصلی را در پیروزی انقلاب ۵۷ داشت

چند محور اصلی در فرآیند انقلاب ۵۷ تاثیرگذار بودند؛ نقش اصلی را عملکرد شخص شاه در انقلاب ۵۷ داشت. خاطرات شفاهی مدیرانی که قبل از انقلاب در حکومت حضور داشتند و توسط دانشگاه هاروارد، گردآوری، تنظیم و منتشر شده و در اختیار همگان است، حاکی است که شخص شاه نقش اصلی را در انقلاب ۵۷ داشت؛ هم به خاطر اقداماتی که انجام داد و هم به خاطر استبداد و خودکامگی‌ای که داشت. 

از جمله اقدامات شاه بعد از سال ۵۰، برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، تغییر تقویم تاریخی ایران و حتی انحلال دو حزب خودساخته و تاسیس حزب رستاخیز به‌جای آن بود. شاه رسماً اعلام کرد کسانی که نمی‌خواهند عضو حزب رستاخیز باشند و نمی‌خواهند با ما همکاری کنند، پاسپورت‌شان گرفته شود و از جامعه خارج شوند. چنین فضایی در جامعه وجود داشت که استبداد و خودکامگی شاه در این دوران را به وضوح نشان می‌دهد. این موضوع را در همان سال‌های قبل از انقلاب مهندس بازرگان هم شفاف گفته بودند که محمدرضا شاه نقش رهبری منفی انقلاب را داشت.

*آیت‌الله خمینی در نوفل‌لوشاتو بر بام رسانه‌های جهانی، مطالبات تاریخی مردم ایران را مطرح کرد

اما عامل دوم، نقش خود آقای خمینی در جامعه مذهبی ایران بود؛ آقای خمینی بعد از خرداد ۴۲ و ایستادگی در مقابل لایحه کاپیتولاسیون، ابتدا به ترکیه و سپس به عراق منتقل شدند. در مهر سال ۵۷ آقای خمینی از عراق به فرانسه منتقل و در نوفل‌لوشاتو مستقر شدند. آقای خمینی در ۱۱۸ روزی که در نوفل لوشاتو مستقر بودند، با آن واقع‌بینی که داشتند، در مصاحبه‌ها، بیانیه‌ها و سخنرانی‌هایشان، همان مطالبات ملت ایران در انقلاب مشروطه و نهضت ملی ایران را برای آینده انقلاب ارائه کردند؛ از جمله این که گفتند ما دنبال آزادی هستیم و دنبال جمهوریت هستیم؛ همان جمهوریتی که در فرانسه وجود دارد. ایشان همچنین گفتند که در جامعه ما آزادی بیان خواهد بود و حتی مارکسیست‌ها هم در جامعه ما آزاد خواهند بود. 

وقتی آقای خمینی بر بام رسانه‌های جهانی چنین چشم‌اندازی را برای انقلاب ایران مطرح کردند، طبیعی بود که روشنفکران و عموم جامعه ما، اعم از مسلمانان، مارکسیست‌ها و همه گروه‌های اجتماعی، تحت تاثیر این چشم‌اندازی که ایشان مطرح می‌کردند، قرار گرفتند. در چنین شرایطی بود که بسیاری از افراد و حتی برخی شخصیت‌های سیاسی و مدیریتی کشور به نوفل‌لوشاتو رفتند و ضمن دیدار با آقای خمینی با ایشان بیعت کردند. البته در آن زمان مهندس بازرگان به خاطر آگاهی که از سوابق و مبانی فکری روحانیت داشتند، این کار را انجام ندادند که تفصیل آن در اسناد تاریخی آمده است.

در چنین فضایی، راهپیمایی تاسوعا و عاشورای سال ۵۷ شکل گرفت. در آن زمان، خود من در ستاد این راهپیمایی‌ها مسئول تبلیغات بودم و با بیش از ۵۰ گروه خبرنگار خارجی که در ایران حضور داشتند، ارتباط داشتم. وقتی شعارهای آن راهپیمایی‌ها را مرور می‌کنیم، محور اصلی آن این است که چون آقای خمینی، همان مطالبات ما را که از انقلاب مشروطه وجود داشته است، مطرح می‌کنند، ما ایشان را به رهبری انتخاب می‌کنیم. این موضوع در تحلیل رویدادهای آن موقع کاملاً برجسته است. 

بنابراین عامل دوم در پیروزی انقلاب، آقای خمینی است که توان بسیج توده‌های مذهبی مردم را داشت. تمام اقشار جامعه ما نیز در آن زمان تحت تاثیر آقای خمینی قرار داشتند و اگر ایشان این نقش را ایفا نمی‌کرد، قطعاً روشنفکران جامعه ما هرگز قادر به ایجاد چنین بسیجی برای گذار از حکومت شاه نبودند.

نقش «دیپلماسی انقلاب» و «مذاکرات گوادلوپ» در سقوط رژیم شاه در سال ۵۷​

* در این میان، نهضت آزادی ایران چه نقشی در پیروزی انقلاب ۵۷ داشت؟

براساس آنچه در اسناد تاریخی آمده است، از جمله در اسناد تاریخی نهضت آزادی ایران که در جلد نهم، دفتر اول، دوم و سوم آمده و در سایت نهضت قابل دسترسی است، در فاصله سال‌های ۵۴ تا ۵۷ اقداماتی انجام شد که جنبش اجتماعی ایران بتواند با حداقل هزینه، زمینه‌های پیروزی انقلاب را فراهم کند.

اواخر سال ۵۶ در شورای مرکزی نهضت آزادی ایران این مساله مطرح شد که ظرفیت جنبش اجتماعی ایران کاملا قابل توجه و تقدیر است، اما با حضور نیروهای نظامی، اقتصادی و سیاسی آمریکا و نقشی که آمریکا در مدیریت شاه و حضور در نهادهای مختلف کشور داشت، آیا عبور از آن شرایط امکان‌پذیر است؟ جمع‌بندی این بود که بسیار بعید است. بنابراین تنها راه‌حل این بود که با آمریکا مذاکره وکوشش کرد که یا حمایت آمریکا از شاه حذف یا حداقل کاهش یابد. 

در راستای چنین تحلیلی بود که آقایان مهندس بازرگان، دکتر سحابی و احمد صدر حاج‌سیدجوادی و با توجه به این که زبان خارجی هر سه نفر، فرانسوی بود، بنده به عنوان مترجم، با آن‌ها همراه شدم. این در حالی است که در سال ۱۳۵۶، فضای سیاسی ایران بسیار بسته و این مذاکرات بسیار حساس بود.

بنابراین محور سوم تاثیر گذار در تحولات انقلاب ۵۷، «دیپلماسی انقلاب» است. علاوه بر نقش مهم شاه و آقای خمینی، دیپلماسی هم در پیروزی انقلاب تاثیرگذار بود. مرور اسناد منتشرشده سفارت آمریکا نشان می‌دهد که آمریکایی‌ها از همان ابتدا تا دیماه از رژیم شاه حمایت می‌کردند. این مذاکرات که انجام شد، آمریکایی‌ها به‌تدریج در جریان جنبش اجتماعی ایران قرار گرفتند. آقای استمپل، کاردار سفارت خودش مذاکرات را دنبال می‌کرد و آقای سالیوان، سفیر آمریکا در جریان مستقیم مذاکرات بود و این مذاکرات را به آقای ونس، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، منتقل می‌شد. 

وقتی مجموع اسناد تاریخی را نگاه می‌کنیم، حتی موقعی که بختیار در ۱۶ دی انتخاب شد، بازهم آمریکایی‌ها به دنبال این بودند که به کمک بختیار و ارتش و تاکید بر لزوم ایجاد دو ماه تاخیر در بازگشت آقای خمینی به ایران، بتوانند اهداف خودشان را دنبال کنند. اما با توجه به فرآیند تحولات جنبش اجتماعی و شرایطی که در آن زمان وجود داشت، آمریکایی‌ها در نهایت ناچار شدند که با واقعیت‌های آن موقع جامعه ما روبه‌رو شوند. در همین راستا آمریکا و سران سه کشور اروپایی پس از «مذاکرات گوادلوپ» در ۱۷ دی تصمیم گرفتند که شاه از ایران خارج شود. در نهایت شاه ۲۶ دی‌ماه از ایران خارج شد و فرآیندی اتفاق افتاد که آقای خمینی هم ۱۲ بهمن ماه به ایران آمدند و انقلاب در ۲۲ بهمن به پیروزی رسید.

*مهندس بازرگان به دنبال این بود که روحانیت را کنترل کند

این فرآیند نشان می‌دهد که انقلاب اسلامی ایران، یک انقلاب انسانی و در چارچوب همان مطالباتی بود که مردم در انقلاب مشروطه داشتند. این انقلاب با حضور تمام گروه‌های اجتماعی انجام شد؛ به طوری که در۱۲ فروردین ۵۸، بیش از ۹۸ درصد مردم به جمهوری اسلامی رای دادند. اما کدام جمهوری اسلامی؟ آن جمهوری اسلامی که آقای خمینی چشم‌اندازش را در نوفل‌نوشاتو ترسیم کرده بودند، بدون این که هنوز قانون اساسی تصویب شده باشد.

بنابراین در این نگاه کلان، نسل جوان ما باید سوابق انقلاب ۵۷ را از انقلاب مشروطه تا سال ۱۳۵۷ مرور کنند تا متوجه باشند که این گام، عامل اولیه توسعه‌نایافتگی و عبور از استبداد سیاسی است که بزرگانی مانند مهندس بازرگان، آیت‌الله طالقانی، دکتر سحابی و ... از شهریور ۱۳۲۰ پیش‌بینی کرده بودند؛ یعنی قرار بود این گام اولیه طی شود، اما با حضور روحانیت و نقش موثری که در جامعه مذهبی ایران داشتند، با توجه به چشم‌اندازهایی که مهندس بازرگان از روی آگاهی از حضور روحانیت در قدرت ارائه داده بود، در این مسیر انحرافی ایجاد شد که تا امروز ادامه یافته است. 

اگر سوابق رخدادهای ۵۴ تا ۵۷ را بررسی کنیم، مهندس بازرگان در آن دوره فعالیت‌هایی انجام داد که بتواند نهادهایی مستقل از روحانیت تشکیل بدهد تا نهاد روحانیت را کنترل کند تا حاکمیتی که بعد از انقلاب ایجاد خواهد شد، یک دست از روحانیت نباشد؛ از جمله این که مهندس بازرگان در سال ۱۳۵۶، همراه جمع زیادی از نیروهای ملی و مسلمان، جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر را تشکیل داد. اما متاسفانه، به دلایلی که در ادامه توضیح خواهم داد، مهندس بازرگان نتوانست در این فرآیند توفیقی حاصل کند.

*بازرگان تمایل داشت بختیار به فرانسه برود و نزد آیت‌الله خمینی استعفا دهد

مهندس بازرگان با توجه به این که باور داشت تحولات باید به صورت تدریجی رخ دهد، از همان دی‌ماه ۵۷ براساس روابط قبلی که از دوران نهضت مقاومت ملی و جبهه ملی با آقای شاپور بختیار داشت و با توجه به مذاکراتی که آقایان عباس امیرنظام و احمد صدر حاج‌سیدجوادی با بختیار انجام دادند، تمام تلاش بازرگان این بود به گونه‌ای عمل کند که این فرآیند با همکاری بختیار به صورت مسالمت‌آمیز طی شود.

به این ترتیب که طبق مذاکرات انجام‌شده، قرار بود که آقای بختیار به فرانسه برود و نزد آیت‌الله خمینی استعفا دهد. متن استعفانامه هم با نظر شورای انقلاب و نظر خود آقای بختیار تهیه شده بود و قرار بود هم‌زمان این متن را در رسانه‌ها منتشر کنند و هم این که آقای بختیار آن را برای آقای خمینی بفرستد و استعفای خود را به ایشان تقدیم کند. مذاکرات مربوط به این کار، از سوم بهمن آغاز شد که جزئیات آن در اسناد تاریخی آمده است. در روز پنجم بهمن آقای بختیار گفت که شورای سلطنت هم با این سفر موافقت کرده است و قرار بود که ایشان به فرانسه برود و در آنجا استعفا بدهد. 

شاید برای نسل جوان امروز مهم باشد که متن استعفای آقای شاپور بختیار را مرور کنیم تا جوانان امروز ببینند که حتی آقای بختیار در نامه‌ای که به آیت‌الله خمینی می‌نویسد، با چه القاب و ادبیاتی، ایشان را خطاب قرار می‌دهد. در این متن آمده بود که «من به عنوان یک ایرانی وطن‌دوست که خودم را جزء کوچکی از این نهضت و قیام عظیم ملی و اسلامی می‌دانم و اعتقاد صادقانه دارم که رهبری و زعامت آیت‌الله العظمی امام خمینی و رأی ایشان می‌تواند راهگشای مشکلات امروزی ما و ضامن ثبات و امنیت کشور گردد، تصمیم گرفتم که ظرف ۴۸ ساعت آینده شخصاً به پاریس مسافرت کرده و به زیارت معظم‌له نائل آیم و با گزارش اوضاع فعلی خاص کشور، ضمن درک فیض، درباره آینده کشور کسب نظر کنم.»

*روحانیت سنتی و برخی اطرافیان آقای خمینی، مخالف حضور بختیار در پاریس بودند

در همین ایام جمعی از روحانیان که در دانشگاه تهران متحصن بودند. این متن را علاوه بر این که در شورای انقلاب تصویب کرده بودند، در اختیار روحانیت گذاشتند. آنها یک اصلاحیه دادند. گفتند به‌جای «کسب نظر» بنویسید «کسب تکلیف». یعنی حتی کلمات این متن با این دقت انتخاب شد. روز هفتم بهمن این نامه به آقای خمینی رسید. آقای خمینی اصلاحیه علمای مهاجر را پذیرفتند و قرار شد که روز هشتم بهمن آقای بختیار به طرف پاریس پرواز کند و خود را به نوفل لوشاتو برساند.

عصر روز هفتم بهمن بود که خود من در مدرسه رفاه حضور داشتم و شاهد بودم که آقای ربانی شیرازی که نفر سوم در روحانیت مبارز محسوب می‌شد؛ تلفنی با آقای احمد خمینی در نوفل‌لو شاتو صحبت می‌کردند و به‌شدت با عصبانیت ‌گفتند هرگز نپذیرید که آقای بختیار به آنجا بیاید.

*چرا با حضور بختیار در پاریس مخالفت شد؟

می‌گفتند که این‌ها مشروعیت ندارند و نباید به پاریس و نزد آیت‌الله خمینی بروند. البته فشارهای دیگری هم وجود داشت که مانع از این کار شد. گفته می‌شود که دیگرانی که با آقای خمینی ارتباط نزدیک داشتند، تصمیم ایشان را عوض کردند. بنابراین آقای خمینی در روز هشتم بهمن هم در ساعت 8 صبح بیانیه‌ای می‌دهند و مخالفت خود را با سفر بختیار اعلام می کنند که در رسانه‌ها منتشر می‌شود.

مهندس بازرگان تصمیم داشت که اگر آقای بختیار بخواهد به فرانسه برود و استعفا بدهد، همراه او به پاریس برود. اگر این اتفاق می‌افتاد، دو گزینه وجود داشت؛ یکی این که آیت‌الله خمینی، آقای بختیار را به عنوان نخست‌وزیر خودشان انتخاب کنند و افراد شورای سلطنت را هم آقای خمینی انتخاب کنند و آقای بختیار در هماهنگی با شورایی که اعضایش منتخب و مورد تایید آقای خمینی هستند، بتوانند انتخابات آزاد برگزار کنند و مجلس موسسان جدید تشکیل و قانون اساسی جدید تصویب شود.

*مصاحبه رسانه دیده‌بان ایران با محمد توسلی-بخش اول- 15/11/1403


 

Monday, March 10, 2025

تجربه مدیریت شهری از گذشته تا امروز

 

تجربه مدیریت شهری از گذشته تا امروز*

اشاره

تجربه مدیریت شهری در سالهای قبل از 1357 به ویژه پس از آن که مسئولیت مدیریت شهری را بر عهده داشتم و فرایند تجربه بیش از چهار دهه گذشته و بحران‌هایی که امروز شاهد هستیم فرصت مناسبی است تا با مرور تجربه گذشته بتوان راه حل های کارشناسی برای شرایط کنونی ارایه نمود.

مرور سوابق تاریخی توسعه شهر تهران از زمان آقا محمد خان قاجار، که روستایی بود برای پایتخت انتخاب شد و تحولات بعدی پس از انقلاب مشروطه که مشارکت مردم در مدیریت شهری به عنوان «بلدیه» مطرح  گردید، سرانجام پس از کودتای 1299 در دوره پهلوی  تحولات ساختاری در شهر تهران به وجود می‌آید و شهر توسعه پیدا می‌کند. متاسفانه در تمام این دوران مدیریت شهری و حکومتی آمرانه بوده و مردم نقشی در مدیریت نداشتند. در مدیریت شهری اگر در دوره‌هایی انجمن شهر تشکیل شده بود بیشتر جنبه صوری و فرمایشی داشت. شهر تهران که در آستانه انقلاب 1357 بیش از چهار میلیون جمعیت داشت به رغم دستاوردها، اما با چالش مدیریت شهری روبرو بود. در این یادداشت به برخی از اقدامات آن دوره و مسایل امروز مدیریت شهری اشاره می‌کنم.

 اصلاح ساختار مدیریت شهری

اولین اقدام از همان اسفند 1357 اصلاح ساختاری در مدیریت شهر تهران بود تا به نیاز راهبردی شهروندان پاسخ داد شود. برای اصلاح ساختار مدیریت شهری، با توجه به تجربه بشری و مشاهدات و تجربیات خود در دوران ادامه تحصیل در آمریکا و آلمان، ضمن مطالعه و اجرای تقسیمات جدید شهری بر پایه محلات، قانون شوراهای شهری مطالعه شد تا مردم بر اساس آن بتوانند با انتخاب نمایندگان خود در حوزه­های محلی و حضور آنها در شورای مناطق و شورای شهر (پارلمان شهری) همان­طور که خانۀ خودشان را اداره می­کنند، شهر خودشان را هم به­طور قانونمند اداره و نظارت کنند. با توجه به بهره­گیری از تجربۀ بشری در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، قانون شوراها با هماهنگی وزارت کشور و دولت موقت تهیه شد و نهایتاً قانون «مدیریت واحد شهری» در مهر ماه 1358 به تصویب شورای انقلاب رسید.[1]

 

محور اصلی قانون مصوب شورای انقلاب، مدیریت واحد شهری بود یعنی علاوه بر خدمات شهری، تمام خدماتی که شهروندان نیاز دارند باید به دست خود مردم سپرده شود و خود مردم مدیریت همه این خدمات را داشته باشند. به عنوان مثال در شهر نیاز به زیست سلامت، رفاه، آب، برق، گاز و امنیت وجود دارد؛ در تجربه جهانی این خدمات در چارچوب قانون و نظارت ملی، که بر این نهادها انجام می شود، در اختیار مردم است.

در این مطالعات تقسیمات شهری انجام شد؛ با توجه به اینکه محدوده غربی شهر تهران مسیل کَن بود، در شهر تهران ۳۴۱ محله با اشتراکات فرهنگی و اجتماعی شناسی شد. از ترکیب تعدادی از محلات، نواحی شهری و از ترکیب چند ناحیه ۲۰ منطقه شهری مشخص شد که محدوده‌ آنها کاملا مرزهای طبیعی و منظمی دارند. براین اساس شهر تهران به۲۰ منطقه و هر منطقه به تعدادی نواحی و محلات تقسیم‌بندی شدند. بر طبق قانون شوراهای مطالعه شده مقرر شد کوچک‌ترین واحد حکمروائی محله باشد و هر محله بین ۱۰ تا ۲۰ هزار نفر جمعیت داشته باشد. پیش‌بینی شده بود از هر محله حداقل پنج نفر نماینده انتخاب شوند و از نمایندگان محلات در هر منطقه شورای منطقه تشکیل شود و از هر منطقه نیز نمایندگانی در شورای شهر حضور داشته باشند. به این ترتیب  ارتباط ارگانیک بین نمایندگان محلات و مناطق با شورای شهر، که پارلمان شهری محسوب می شد، برقرار می‌شود. در سال‌های اخیر که محدوده غرب مسیل کن وارد محدوده شهر شده، دو منطقه ۲۱ و ۲۲ نیز به مناطق شهر تهران اظافه شده است. بر اساس مطلعات جدیدی که به‌عمل آمده تعداد کل محلات شهر تهران به ۳۵۴ محله رسیده است.

پس از دولت موقت و به خصوص بعد از خرداد سال۶۰ که فضای جامعه بسته می شود، متأسفانه جریانی بر مدیریت کشور ما حاکم می شود که باور به این نگاه نداشتند. البته جنگ هم نقش موثری داشت که یک نوع نگاه راهبردی نتواند اجرایی شود، ولی بعد از خاتمه جنگ هم باز این مشکل کماکان در مدیریت شهرها باقی ماند تا اینکه در سال ۱۳۹۳ مقامات وزارت کشور متوجه شدند که مدیریت شهرها با پیچیدگی روبه‌رو است بنابراین مجددا فکر مدیریت واحد شهری مطرح شد و دو همایش برگزار کردند، اما در بحث‌هایی که انجام می شود یک مقاومت راهبردی در جهت اجرای این امر مهم وجود دارد چرا که مدیریت واحد شهری معتقد است که مدیریت به دست مردم برسد و در واقع مدیریت از پایین باشد در حالی که در دیدگاه حاکمیت مدیریت از بالا مورد توجه است و نهایتا این تلاش‌ها متوقف شد.

تجربه شوراها و مدیریت شهری در سال‌های گذشته و امروز در شورای شهر ششم به وضوح شاهد هستیم که مردم عملا نقشی در مدیریت شهرشان ندارند و جناح خاصی از بالا بر سرنوشت مدیریت شهری و زیست مردم حاکمیت دارد.  

محیط زیست و حمل ونقل شهری

محور دومی که از همان اسفند 1357 در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفت موضوع راهبردی حمل و نقل و ترافیک شهری و تامین زیست سلامت شهروندان بود. با توجه به دانش مهندسی ترافیک و تجربه بشری در همه کشورها برای حل مشکل آلودگی هوا و ترافیک سه راهبرد را مورد توجه قرار داده‌اند و آن سه راهبرد تمرکز بر عابر پیاده برای سفرهای کوتاه، دوچرخه رانی برای سفرهای کوتاه و متوسط و حمل و نقل عمومی شامل اتوبوس و مترو برای سفرهای متوسط و طولانی است. این راهبرد ابتدا بیشتر در کشورهای در حال توسعه بود، ولی بعد از سال ۱۹۷۰ که قیمت نفت بالا رفت و بحث محیط زیست مطرح شد، کشورهای توسعه یافته نیز به این راهبرد توجه کردند و امروز مورد عمل قرار گرفته است.

در مدیریت شهر تهران پس از انقلاب تلاشمان این بود که در همین راستا عمل کنیم. در گام اول و با توجه به مشکلات مرکز شهر در اسفند 1357 پروژه‌ای تعریف شد؛ با توجه به این که سطح معابر هسته مرکزی حدود ۱۲ درصد است و با توجه به تجربه و دانش شهرسازی حداقل باید 24 درصد باشد، در حالی که بسیاری از کاربری های مهم جاذب سفرهای ترافیک مثل ادارات و سازمان هایی که مردم به آنجا مراجعه می‌کنند در گذشته بیشتر در مرکز شهر متمرکز بود، محدوده مرکز شهر تعریف شد و برای اینکه به طور عملی اولویت حمل و نقل عمومی را به لحاظ فرهنگی در شهر تهران اجرایی و مورد توجه قرار گیرد، ۵۰ خیابان مرکزی شهر یکطرفه و خطوط ویژه اتوبوس ایجاد شد که امروز هم بعد از بیش از چهار دهه، به عنوان طرح ترافیک هسته مرکزی شهر، شاهد آن هستیم.

در گام بعد در راستای برنامه راهبردی توسعه اتوبوسرانی بود. در این دوره ضمن تقویت مدیریت شرکت واحد وضعیت اتوبوسرانی گسترش یافت و امکانات بیشتری برای شهروندان فراهم شد. ابتدا ناوگان اتوبوسرانی وضعیت مناسبی نداشت. تهران در آن زمان ۱۶۰۰ اتوبوس فعال داشت که از این تعداد، حدود ۴۰۰ دستگاه به دلیل خرابی در تعمیرگاه‌ها متوقف بودند. یکی از اقدامات مهم، احیای قرارداد تأمین ۳ هزار دستگاه اتوبوس جدید از شرکت بنز آلمان بود. تلاش کردیم اعتبارات لازم را تأمین کنیم و قراردادهایی که با آلمان و برخی کشورهای دیگر داشتیم، دوباره به جریان بیندازیم.

در زمینه توسعه حمل و نقل عمومی تمرکز اصلی بر پروژه مترو بود که قبل از انقلاب توسط شرکت فرانسوی سوفرتو مطالعه شده بود. بعد از انقلاب این پروژه بازنگری و تکمیل شد و در جهت تقویت خطوط و اجرای مترو تلاش‌های زیادی انجام شد تا مشکلات  برطرف شود.

ولی متأسفانه به دلایل سیاسی کارشکنی شد، و گفتند وقتی در سیستان و بلوچستان مردم فقیر هستد چه ضرورت دارد که ما در شهر تهران مترو بسازیم! این سوال به دفعات در دولت شهید رجایی مطرح شد و ما هم به لحاظ کارشناسی در کمیته کارشناسی وزرای دولت شهید رجایی گزارش کارشناسی ارائه دادیم و همه کارشناسان دولت پذیرفتند در شهرهای دنیا که بیشتر از یک میلیون جمعیت دارند، نیاز به مترو وجود دارد، شهر تهران آن زمان حدود ۴ میلیون جمعیت داشت و بنابراین به لحاظ کارشناسی نیاز مبرّم به مترو داشت، علی رغم نظر کارشناسی این پروژه متوقف شد.

امروز نگاه راهبردی مدیریت شهری در ارتباط با حمل و تقل شهری باید «انسان محور» باشد نه «خودرو محور»، متاسفانه آنچه امروز در مدیریت کلان کشور و مدیرت شهری شاهد هستیم فقط نگاه خودرو محور بر شهرهای کشور حاکم است. اگر در سطح کارشناسی‌ جهانی روی دو توع وسیله جابجایی یعنی خودرو سواری و موتورسیکلت خط قرمز کشیده شده تا با محدودیت روبرو باشند عملا این دو نوع وسیله جابجایی در سطح شهرهای کشور مسلط شده و آسیب‌های جدی به محیط زیست و سلامت زتدگی شهروندان تحمیل کرده است.  در مدیریت کشور و شهرها باید به انسان  د ر جایگاه شهروند توجه شود که چه نیازی دارد و سپس پروژه ها متوجه آن محورها باشد. در شرایط کنونی افزایش امکانات و تسهیلات در جهت خدمات بیشتر برای خودرو سواری با نیازهای شهروندان هماهنگ نیست.  به دفعات ضمن گزارش‌های کارشناسی تاکید کرده‌ام  که لازم است مسئولان نگاه خودرو محور خود را به نگاه انسان محور تبدیل کنند و خوشبختانه این واژه ها اکنون در ادبیات بسیاری از مدیران به کار برده می شود و از این بابت خوشحال هستم که مدیران در این حد به نگاه راهبردی اشاره می‌کنند، اما تا چه اندازه عمل می‌کنند مورد بحث است.

تکمیل شبکه ارتباطی

پیگیری تکمیل شبکه ارتباطی شهر تهران طبق طرح جامع مصوب سال 1349 یکی دیگر از اقدامات ضروری برای تسهیل حمل و نقل شهری بود. در مدت ۲۲ ماه، بخشی از این پروژه‌ها اجرا و شبکه ارتباطی شهر به‌طور قابل توجهی تکمیل شد. بطور اختصار بزرگراه همت از تقاطع شهرک غرب به طرف شرق تا  شرق خیابان دکتر شریعتی و بزرگراه حقانی در محدوده اراضی عبای آباد و بزرگراه‌ افسریه در شرق تهران و بزرگراه بعثت در جنوب تهران و بخشی از کنارگذرهای بزرگراه آزادگان در جنوب تهران از جمله این پروژه‌ها بود.

مشکل تمرکز سیاسی و اقتصادی

مشکلات شهر تهران ریشه های دیگری دارد که مهم تر از رشد جمعیت است. مشکل اصلی شهر تهران تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی در آن است، تا زمانی که این تمرکز در شهر تهران وجود دارد، حتی کاهش نرخ رشد جمعیت تأثیری نخواهد داشت. تا زمانی که تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی در تهران باشد میزان مهاجرت آنقدر در این کلانشهر بیشتر می شود که کاهش رشد جمعیت تأثیری در مشکلات شهر تهران نخواهد داشت.

از سال ۵۸ یکی از محورهای کلیدی در بحث های ما تمرکز زدایی از شهر تهران بود؛ وقتی قدرت سیاسی از شهر تهران خارج شود خود به خود قدرت اقتصادی هم  متناسبا توزیع می‌شود. راه حل این مشکل، مدیریت واحد شهری است. زمانی که در شهر تهران و سایر شهرها کار را به دست مردم بسپاریم و قدرت سیاسی به تمام استان ها و شهرها توزیع شود خود به خود تمرکز زدایی سیاسی صورت می‌گیرد و پیامد تمرکز زدایی سیاسی تمرکز زدایی اقتصادی خواهد بود.

قدرت سیاسی یعنی اختیار تصمیم گیری، در حال حاضر قدرت سیاسی و تصمیم گیری در دولت و رهبری و نهادهای زیرمجموعه رهبری است و همگی در تهران هستند. حتی واحدهای اقتصادی که ما در شهرهای دور مانند بندرعباس و خوزستان داریم برای کارهاشان در تهران دفتر دارند برای اینکه تمام تصمیمات در تهران گرفته می‌شود و اختیارات در تهران متمرکز است. ما باید اختیارات را به استان ها، استانداری‌ها، شهرداری‌ها و شوراهای مربوطه به همان شهر واگذار کنیم.

وقتی لایحه مدیریت واحد  شهری اجرا شود کار مردم به دست مردم سپرده می‌شود، تمرکز زدایی هم صورت می‌گیرد. اما متأسفانه در حال حاضر تمام تصمیمات در شهر تهران متمرکز است. این در حالی است که دولت که منتخب همه مردم است باید صرفا در زمینه سیاست گذاری کلان، تامین امنیت ، قانونگذاری و نظارت بر عملکرد همه نهادها طبق قانون در کل کشور تمرکز داشته باشد.

نه تنها تجربه کشورهای توسعه یافته، بلکه در تجربه کشورهای در حال توسعه‌ای شاهد نیستیم که برنامه توسعه‌ای انجام داده باشند و نهادهای دولت و شهرداری‌های آن این چنین باد کرده باشند که بخش عمده درآمد به کارکنانشان اختصاص پیدا کند و بتوانند پاسخگوی مطالبات و نیازهای مردم باشند. بنابراین این نگاه یک نگاه راهبردی است و تا ساختار مدیریتی کشور و شهرداری‌ها اصلاح نشود، بحث شفافیت، اصلاحات و پاسخگویی به مطالبات مردم بسیار پیچیده، سخت و  دشوار خواهد بود.

 انتقال پایتخت

بحث انتقال پایتخت در سالهای قبل و بعد از انقلاب به دفعات مطرح شده و اخیرا نیز در دولت آقای دکتر پزشکیان ادامه داشته ست. بطور خلاصه، تمرکز سیاسی و اقتصادی ریشه اصلی مسائل و مشکلات کلانشهر تهران است اگر بتوانیم با برنامه ریزی  این تمرکز قدرت سیاسی و اقتصادی را در تهران کاهش دهیم و با تقویت حقوق شهروندی و تقویت بخش خصوصی به صورت قانون‌مند، به استان‌ها، شهرها و روستاها منتقل بکنیم، و راهکارهای تجربه شده جهانی که به آنها اشاره شد برای کاهش مسائل و مشکلات ترافیک مورد عمل قرار گیرد به نظر  می رسد  مشکلات جمعیتی ، ترافیکی و پیامدهای زیست محیطی کلانشهر تهران هم کاهش پیدا می‌کند و نیازی نخواهد بود که ما به فکر انتقال پایتخت باشیم.

راه حل عبور از مشکلات مدیریت کشور

برای حل مشکلات  مدیریت کشور و همچنین مدیریت شهری، لازم است به مبانی اصول قانون اساسی بازگردیم. یکی از این اصول، آزادی و حاکمیت ملت است که در اصل ۵۶ قانون اساسی به صراحت بیان شده است. این اصل تأکید دارد که حاکمیت مطلق  از آن خداست و هم او انسان و شهروندان را بر سرنوشت خود حاکم کرده است و مسئولان باید تابع اراده مردم باشند.

برای دستیابی به این هدف، اصلاحات ساختاری در قانون اساسی ضروری است. این اصلاحات باید به گونه‌ای باشد که نگاه موجود در حاکمیت که مردم را به‌عنوان رعیت می‌بیند، تغییر یابد. مردم شهروندانی هستند که باید حقوق شهروندی آن‌ها به رسمیت شناخته شود. مسئولان نیز باید به‌طور کامل تابع رأی و اراده ملت باشند.

بدون این تغییر بنیادین در نگرش و ساختار، امکان تحقق تحولات قابل‌توجه وجود ندارد. متأسفانه در چهار دهه گذشته، این نگاه محدودکننده و غیرمشارکتی، مانعی جدی در مسیر توسعه و پیشرفت جامعه بوده است. برای حرکت به‌سوی تحولی پایدار، باید به این اصول بازگردیم و زمینه را برای مشارکت واقعی مردم در حاکمیت فراهم کنیم.

*یادداشت محمد توسلی، مدیریت مهندسین مشاور گذرراه – نشریه مهندس مشاور، فصلنامه جامعه مهندسان مشاور ایران-شماره 106 زمستان 1403.

 

 

 

 



[1] برای تفصیل اقدامات انجام شده در دو سال اول انقلاب در این زمینه به جلد دوم خاطرات راقم این سطور با عنوان «تجربه مدیریت شهری در دوران بحران»، انتشارات کویر، چاپ 1399 و برای مجموعه آثار شامل یادداشت ها و مصاحبه‌های کارشناسی به مجموعه آثار جلد اول موضوعات کارشناسی و مدیریت شهری که در حال حاظر فایل آن در فضای مجازی قابل دسترس است، مراجعه شود.  

Monday, March 3, 2025

پاسخ به نامه موسسه تنظیم و نشر آثار آیت الله خمینی؛

 

بسمه تعالی

مدیریت محترم موسسه تنظیم و نشر آثار آیت الله خمینی؛

با سلام و احترام، در اطلاعیه مورخ 7 اسفند آن موسسه که با امضای روابط عمومی در سایت جماران منتشر شده است، نقدهایی به برخی سوابق تاریخی انقلاب 57 در مصاحبه دیده بان ایران با اینجانب مطرح شده و آن‌ها را خلاف «اصول بدیهی تاریخ نگاری صادقانه» و «در تضاد آشکار با واقعیت های تاریخی» دانسته‌اند!

موضوع مصاحبه تفصیلی دیده بان ایران تمرکز بر سوابق تاریخی انقلاب 57 است، البته در پایان صرفا به چند سوال خبرنگار پاسخ کوتاهی داده شده که مورد نقد قرار گرفته است. لازم می‌دانم در چند مورد پاسخی کوتاه به شرح زیر ارایه کنم:

1- نظر زنده‌یادان مهندس مهدی بازرگان و دکتر ابراهیم یزدی درباره اعدام‌های بعد از انقلاب است: آن‌ها به‌شدت با این کارها مخالف بودند. بازرگان تا توانست جلوی این اعدام‌ها وکارهایی که آقای خلخالی انجام می‌داد، ایستاد. روز 26 بهمن آقای خلخالی 24 نفر را در پشت بام مدرسه رفاه آماده کرد بود که اعدام کند. به توصیه مهندس بازرگان، دکتر یزدی دیداری با آقای خمینی انجام داد و گفت این کاری که شما می‌خواهید انجام دهید، پیامدهای بسیار خطیری دارد. نهایتاً آقای خمینی چهار نفر را خودشان حکم دادند و اعدام کردند.

این سوابق تاریخی در جلد چهارم خاطرات آقای دکتر ابراهیم یزدی به تفصیل آمده است. آنچه در این مصاحبه بر اساس خاطرات و حافظه شخصی گفته شده هماهنگ با این خاطرات و سوابق تاریخی است. اما مروری بر مقدمه و پاورقی خاطرات دکتر یزدی و گزارش‌ انتشارات کویر ناشر محترم این اثر نشان می‌دهند که چاپ این خاطرات در وزارت ارشاد با چالش‌های جدی روبرو بوده است. نهایتا بررسی آن به آن «موسسه» ارجاع می‌شود. پس از مذاکرات و گفتگوهای طولانی ناشر سرانجام با حذف حدود 120 صفحه از خاطرات، مقدمه وپاورقی‌هایی توسط موسسه به متن کتاب اضافه می‌شود و با این شرایط مجوز انتشار جلد چهارم صادر شده است.

در پاورقی صفحه 55 جلد چهارم خاطرات آمده است: «موسسه، حکم اعدام اولین امرای ارتش شاه به نام‌های نصیری، رحیمی، خسروداد و ناجی در دادگاهی به ریاست و قضاوت حاکم شرع –آیت‌ الله خلخالی- صادر گردید. مخالفت امام با اجرای حکم 20 نفر دیگر که آنان نیز به اعدام محکوم شده بودند از چه رو می‌بایست به عنوان صدور حکم آن چهار تن توسط امام القا شود؟!»[1]

حذف 20 نفر از احکام صادر شده و تاکید براعدام چهارتن به رغم توصیه آقای دکتر یزدی که موضوع برای رسیدگی به دادگاه علنی ارجاع شود و تصریح آقای خمینی بر این که جرم آنان قطعی است و باید اعدام شوند آیا صدور حکم اعدام و حداقل تأیید آن توسط آقای خمینی نباید تلقی شود؟ در خاطرات آقای دکتر یزدی دلائل مخالفت با اعدام این افراد درآن شرایط و ضرورت محاکمه آنان در دادگاه علنی به تفصیل آمده است.

2-در مورد گزارش آقای دکتر یزدی در دیدار با آقای خمینی و اعتراض به اعدام‌های آقای خلخالی در این جا گزارش آقای دکتر یزدی را که پس از آن دیدار برای جمع دوستان نقل کردند و به دفعات نیز نقل شده و در نسخه چاپ شده با مجوز وزارت ارشاد حذف شده اما در صفحه 170جلد چهارم خاطرات کامل ایشان[2] آمده عینا نقل می‌کنم:

«خلخالی از جانب آقای خمینی حمایت می‌شد. در یکی از دیدارهایم با آقای خمینی به طور مفصل عواقب سوء اعدام‌های خلخالی در تهران و شهرستان‌ها، به خصوص در کردستان و بازتاب سوء آن را در سطح جهانی متذکر شدم. اما آقای خمینی بر این باور بود و اظهار داشت که این کشتارها برای حفظ انقلاب ضروری است. من آن باور را نداشتم و صریحا مخالفت کردم. بعد از کمی بحث و گفتگو آقای خمینی به من گفت که بعد از انقلاب کسانی باید باشند که در کشتن دستشان نلرزد. هر انقلابی شمری لازم دارد، خلخالی چنین آدمی است. من که از این جواب شوکه شده بودم، آیا انقلاب حسینی هم شمر لازم دارد؟ بعد از لحظاتی سکوت، دیدارمان پایان پذیرفت.»

موضوع اعدام‌های اول انقلاب که با سیره پیامبر اسلام (ص) پس از بازگشت به مکه در تناقض بوده، به دفعات توسط صاحب نظران توضیح داده شده است و نیازی به یادآوری آن نمی‌بینم.       

3-اما در مورد ایستادگی مهندس بازرگان برای نوشتن نامه پس از دیدار با آقای خمینی در نوفل‌لوشاتو که بیعت و تایید مواضع آقای خمینی تلقی می‌شد و تنش و اعتراض شدید حتی دوستان نهضت آزادی ایران در اروپا و موکول کردن آن به تصمیم شورای مرکزی نهضت آزادی به تفصیل در اسناد نهضت و خاطرات شخصی افراد آمده است. پس از بازگشت مهندس بازرگان از سفر و بررسی شرایط، شورای مرکزی نهضت آزادی ایران طی بیانیه‌ای در تاریخ  14 آبان 1357 اعلام می‌کند که چون اکثریت ملت ایران رهبری آقای خمینی را پذیرفته ما هم رهبری ایشان را می‌پذیریم.[3]     

4-در این فرصت برای شفاف‌تر شدن شرایط پس از انقلاب رخداد دیگری را در ارتباط با حمایت آقای خمینی از عملکرد خاص آقای خلخالی، که خود در مدیریت شهر تهران شاهد بودم، نیز اشاره می‌کنم:

در اردیبهشت 1359 آقای خلخالی با یک تیم مجهز مشغول تخریب ساختمان مقبره رضا شاه در مجاورت حرم حضرت عبدالعظیم(ع) بود. پیش از آن در مصاحبه‌ای گفته بودم که  ساختمان مقبره جرو هویت شهر تهران است و می‌تواند تحت عنوان موزه جنایات رضا شاه، به رغم این که جنازه او قبل از انقلاب از ایران خارج شده بود، مورد استفاده قرار گیرد. هیچ کشوری سوابق تاریخی خوب یا بد گذشتگان را از بین نمی‌برد؛ کما این که کشورهای خارجی مثل یونان و مصر، سوابق تاریخی خود را حفظ کردند.

هنگامی که مطلع شدم عده‌ایی در حال تخریب ساختمان مقبره هستند بلافاصله به شهردار منطقه دستور دادم جلو این کار را بگیرند و نیروهای شهرداری با امکاناتی که داشتند جلو تخریب را گرفتند. تا این که در فاصله کوتاهی آقای خمینی در سخنرانی خود گفتند رضا شاه ظلم کرده و باید مقبره‌اش خراب شود. سپس در مدت 20 رور این ساختمان کاملا تخریب شد و امروز اثری از آن نیست.[4] 

 در ارتباط با سایر مواردی که در اطلاعیه این موسسه آمده است قضاوت را به مخاطبان واگذار می‌کنم. در این جا صرفا اشاره می‌کنم آیا می‌توان انتظار داشت آقای دکتر یزدی مطالبی را که مصلحانه حضوری با آقای خمینی مطرح می‌کردند در جایگاه مسئول وزارت امور خارجه دولت موقت با رسانه های خارجی هم مطرح کنند؟!

در پایان توصیه می‌کنم مسئولان محترم موسسه پس از قریب نیم قرن از انقلاب 57 که بر اساس گزارش مطالعات جامعه شناسان بیش از 80 درصد جامعه به ریشه اصلی بحران‌های کنونی جامعه آگاه شده‌اند، از شیوه‌های خود حق پنداری و حذف نظرات دیگران در اسناد رسمی خودداری کنند و قضاوت نهایی را به مخاطبین واگذار کنند. والعاقبه للمتقین.

محمد توسلی

12 اسفند 1403

 

 

  

 

       

  

 

 

 

. 

 



[1] به جلد چهارم خاطرات آقای دکتر ابراهیم یزدی، صفحه 55، انتشارات کویر، 1399 مراجه شود. 

[2] فایل کامل جلد چهارم خاطرات در فضای مجازی قابل دسترسی است.

[3] برای بررسی فضای تنش با مهندس بازرگان در توفل‌لوشاتوبه خاطرات دکتر مهدی نواب ازاعضای نهضت آزادی ایران در اروپا با عنوان «در جستجوی آرمان‌ها» صفحه 289، انتشارات کویر، 1400، مراجعه شود. 

[4] برای تفصیل به خاطرات محمد توسلی جلد دوم، «تجربه مدیریت شهری در دوران بحران»، صفحه 169، انتشارات کویر -1399، مراجعه شود.