Wednesday, January 29, 2025

پیشینه و توسعه دانشکده فنی

 

پیشینه و توسعه دانشکده فنی*

مهندس محمد توسلی[1]

اینجانب ورودی سال 1336 دانشکده فنی دانشگاه تهران هستم و با افتخار، آشنایی من با دانشکده فنی و زنده‌یاد مهندس مهدی بازرگان نیز در این دوره آغاز شده است. نخست در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی انجمن اسلامی دانشجویان و سپس با عضویت و مشارکت در فعالیت های نهضت آزادی ایران از ابتدای تاسیس در سال 1340 و همچنین در دیگر نهادهای مدنی چون انجمن اسلامی مهندسین تا سال 1373، در کنار ایشان بودم و ضمن همکاری نزدیک، از دانش و به ویژه از خصوصیات شخصیتی و اخلاقی ایشان بهره فراوان برده‌ام. در این یادداشت کوشش دارم که پیشینه ارزشمند دانشکده فنی را از خاطرات مهندس بازرگان - یکی از اساتید خوشنام آن دانشکده – مرور کرده و سپس خاطرات و تجربیات خود را از تحولات دانشکده فنی را به اختصار ارائه کنم.

پیشینه بازرگان و دانشگده فنی

مهندس بازرگان از فرزندان انقلاب مشروطه است. او یک سال پس‌از آن متولد می‌شود و وقتی در سال 1299 کودتا شکل می‎گیرد و رضاخان با پیگیری انگلیسی‎ها حاکم می‎شود، مهندس بازرگانِ جوان شاهد این واقعه تاریخی است. در حین دو دهه حکومت رضاشاه، او به‌عنوان شاگرد ممتاز در سال 1307 برای ادامه تحصیل به فرانسه اعزام‌ شده و 7 سال در آنجا مشغول تحصیل و مطالعه بوده است. او در خاطراتش به این نکته اشاره دارد که تمرکز اصلی‌اش در این سفر ارزیابی تحولات اروپا به‌خصوص بعد از قرون‌وسطی و زمینه‌‎ها و دلایل توسعه در اروپا است. او در این مدت با جوهر تمدن غرب و مدرنیته آشنا می‎شود که یکی از دستاوردهای سفر اوست. مهندس بازرگان در سال 1313 به ایران باز ‎می‎گردد و پس از یک سال که از تأسیس دانشگاه تهران می‎گذرد، به قصد خدمات علمی وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران می‎شود. بخشی از خدمات علمی و آکادمیک ایشان در این دانشکده اتفاق افتاد و جایگاه بسیار بالایی داشت؛ چنانچه در سال 1323 توسط شورایعالی اساتید دانشکده فنی به‌عنوان رئیس این دانشکده انتخاب می‎شود و پس از یک دوره با توجه به تحولات راهبردی  و مهمی که در مدیریت دانشکده فنی و توسعه آزمایشگاه‎‎ها و تجهیزات انجام می‎دهد، مجدداً به‌عنوان رئیس دانشکده انتخاب می‎شود و تا سال 1329 مدیریت این دانشکده را برعهده داشت. این دوران بخش مهمی است که شخصیت علمی و خدمات مدیریت دانشگاهی او را به تصویر می‎کشد. که جزئیات آن در اسناد تاریخی و خاطرات ایشان آمده است.

   خلاصه ای از خاطرات مهندس بازرگان

«انتخاب من به ریاست دانشکده فنی مدیون اعتصاب مهندسین بود که علل و چگونگی آن را شرح دادم، خواست اساسی اعتصابیون این بود که کار را به کاردان سپرده شود. حرکتی بود علیه «قره نوکر»ها که اغلب بدون تحصیلات و تخصص و دانش جدید، فقط به خاطر سابقه خدمت در ادارات و موسسات دولتی، پست‌های کلیدی را قبضه کرده بودند. نا گفته نماند که دکتر سیاسی هم تلویحا از اعتصاب طرفداری کرد، زیرا به نفع طرح او که استقلال دانشگاه بود، تمام شد... در دور دوم، به اتفاق آراء شورای دانشکده به ریاست انتخاب شدم. این نشانه رضایت و تایید مدیریتم بود، بخاطر اینکه به کار «تیمی» اعتقاد داشتم، مسائل و امور مهم دانشکده را مطرح می‌کردم، از نظریات استادان بهره می‌گرفتم. خلاصه، شیوه کار، «دموکراتیک» بود، روشی که در گذشته به آن توجه نمی‌شد.»[2]   

«با تصویب قانون تأسیس دانشگاه، وزارت فرهنگ در صدد ایجاد دانشکده فنی برآمد وچون در آن موقع ساختمان مناسبی برای دانشکده وجود نداشت، ابتدا عمارت دبیرستان دارالفنون برای محل دانشکده در نظر گرفته شد. برای مجهز کردن دانشکده به آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌های مورد نیاز وسایلی به خارج سفارش داده شد ... در سال 1317 ساختمان دانشکده درمحوطه دانشگاه شروع گردید و در مهرماه 1320پس از پایان عملیات ساختمانی و ایجاد تاسیسات فنی و آزمایشگاهی، دانشکده به محل جدید انتقال یافت. با ورود فارغ التحصیلان اعزامی از اروپا و سپس آمریکا کادر آموزشی دانشکده بتدریج تکمیل شد.»

«برنامه دوره چهار ساله دانشکده، با توجه به نیاز صنعتی کشور و امکانات موجود، به شرح زیر تنظیم گردید:

1-راه و ساختمان  2- مکانیک  3- معدن  4- برق  5- شیمی

در سال‌های اول چون دانشکده وسایل کافی برای تربیت مهندس شیمی نداشت، این رشته دایر نشد، چند دوره بعد شعبه‌های مکانیک و برق در یکدیگر ادغام و به شعبه الکترومکانیک تبدیل گردید.» 

 

«کسانی که در سال 1314 به دانشکده فنی دانشگاه تهران معرفی شدند و نامشان به خاطر مانده، عبارت بودند از: مهندس عبداله ریاضی مهندس ابوالحسن بهنیا، مهندس عبدالحسین خلیلی، دکتر تقی فاطمی، مهندس افشار، مهندس ابوطالب گوهریان، مهندس محسن فروغی، مهندس مرتضی قاسمی، مهندس اصفیا، دکتر عابدی، مهندس شمس ملک‌آرا، مهندس کریم نیکو(افسر نیروی هوایی)، مهندس محمودی، مهندس کیوان، مهندس احمد حامی، مهندس هوشنگ سمیعی، دکتر زین العابدین شیدفرو...»

«عصار، کتابخانه را اداره می‌کرد، زاهدی معلم نقشه برداری بود. شاکری امور حسابداری دانشکده را اداره می‌کرد و بعدها رئیس حسابداری دانشگاه تهران شد. ... مهندس ریاضی که به تدریس و معلمی عشق می ورزید...در دانشکده فنی نیز، چه در دوره استادی و چه در عنوان ریاست دانشکده، دلسوز و صمیمی بود. در تعطیلات عید نوروز، دانشجویان را در گردش و کارآموزی ها، سرپرستی می‌کرد. اینطور نبود که همه به خاطر پول و ترفیع کار کنند؛ عده‌ای واقعا عاشق کارشان بودند.»

«در سال 1314 که به دانشکده فنی معرفی شدیم، دکتر حسابی رئیس دانشکده بود. بعد از او غلامحسین رهنما رئیس شد. پس از تصویب قانون استقلال دانشگاه، و طبقه بندی سلسله مراتب و عنوان استادان، شورایعالی فرهنگ، روی برنامه و سنوات تحصیل، تحصیلات من و همدوره‌هایم را معادل دکترا شناخت.»

«در دوره‌های بعدی، مهندس مشایخی، مهندس ارجمند، مهندس فزونیان، دکتر ریاضی (برادر مهندس عبدالله ریاضی)، دکتر مجتهدی، دکتر جودت، دکتر رادمنش، دکتر یلدا، مهندس اعلم، مهندس گنجه‌ای، دکتر حائری، دکتر صفوی، مغروری، دکتر غلامعلی بازرگان، مهندس دیلمقانی، دکتر رحمتیان، مهندس جلالی، مهندس رضا، مهندس پزشکان، مهندس بلورفروشان، مهندس شمسی و عده‌ای دیگر،که نامشان را به خاطر ندارم، در دانشکده فنی ... استخدام شدند.»

 

خاطرات دوران دانشجویی

در دوران دانشجویی بین سال‌های 1336 تا 1340 در دانشکده فنی خاطرات را از چند جهت می‌توان مطرح کرد و یک جنبه فضای مدیریتی و کادر آموزشی دانشکده فنی است؛ از مهندس عبدالحسین رهنما که پایه‌گذار دانشکده فنی بود و دیگر مدیران دانشکده فنی، شخصیت‌هایی مثل مهندس بازرگان و مهندس ریاضی. در زمان تحصیل ما مهندس ریاضی رییس دانشکده بودند. استادان آن دوران ما در دانشکده فنی، اساتید برجسته‌ای چون آقایان دکتر مجتبی ریاضی، دکتر محمد علی مجتهدی، مهندس ابوالحسن بهنیا، مهندس کاظم جفرودی، مهندی مجید اعلم، مهندس عبدالحسین خلیلی، مهندس محسن فروغی و.... بودند. همه در رشته تحصیلی خودشان به لحاظ علمی و تجربه مهندسی یا آموزشی برجسته بودند و با علاقه و جدیت در کلاس به تدریس می پرداختند. این اساتید عموما ارتباط  خوبی بین دانشگاه و صنعت ایجاد کرده بودند.

امروز کمتر می‌بینیم، استادان دانشگاه در صنعت هم فعال باشند. آن زمان مهندس فروغی به ما معماری تدریس می‌کرد. ایشان استاد اصلی دانشکده معماری بود و جایگاه ویژه‌ای در معماری کشور داشت. مهندس جفرودی به ما درباره ماشین‌آلات راهسازی تدریس می‌کرد و خود شرکت بزرگ پیمانکاری نیز داشت. این ارتباط بسیار به چشم می‌آمد. یا مهندس اربابی یا مهندس حامی. در واقع این شرایط استادان دانشکده فنی را متمایز می‌کرد. حداقل در مقیاس آن زمان. حجم کار در دوره تحصیل ما آنقدر زیاد بود که ما از صبح تا ساعت 10 شب در دانشکده بودیم. این حضور پررنگ در دانشکده، باعث انس و الفتی بین دانشجویان می‌شد. این یکی از ویژگی‌های آن دوره بود.

یکی دیگر از ویژگی‌های بارز آن دوره، امید در بین دانشجویان بود. به نظرم در فضای دانشگاه‌ امید وجود داشت. چون مدیریت دانشگاه‌ استقلال داشتند و اگر در فضای دانشگاه، دانشجویانی بازداشت می‌شدند و برمی‌گشتند، مدیریت دانشگاه از آن دانشجویان استقبال می‌کردند. در حالی که امروزه اگر کسی بازداشت شود و برگردد معمولا با محدودیت روبرو می‌شود.

پیامد استقلال دانشگاه و فضای آزاد برای نهادهای مدنی این بود که شخصیت دانشجو رشد می‌کرد و فارغ‌التحصیلان شخصیتی خلاق داشتند و مدیران لایقی تربیت می‌شدند. مرور سوابق در آن زمان نشان می‌دهند چه شخصیت‌هایی در دانشکده فنی تربیت می‌شدند: افرادی مثل دکتر مصطفی چمران، دکتر مهدی بهادری نژاد، مهندس عزت الله سحابی، مهندس هاشم صباغیان و ... شخصیت‌هایی که توانستند بیش از 60 سال در راستای منافع و مصالح کشور و اعتقادات خود فعالیت کنند و همواره بر مواضع خود پایدار باشند. امروز فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های ما در چه وضعیتی هستند؟ آمار رسمی نشان می‌دهد که هر سال 180 هزار نفر از دانشجویان بااستعداد دانشگاه‌های کشور مهاجرت می‌کنند؛ و می‌دانیم که با توجه به شرایط جامعه، علقه‌ای به کشور ندارند. در حالی که در زمان ما دانشجویان هم علقه ملی داشتند و هم پیوند اجتماعی.

به نظر من علت آن، فضای استقلال دانشگاه بود. استقلال دانشگاه باعث می‌شود تا فضایی بازی در دانشگاه حاکم باشد که دانشجویان در آن فضا بتوانند تنفس کنند. البته این مساله مطلق نیست، متناسب با شرایط، با افت و خیز همراه بوده است. پس از رخداد 16 آذر سال 1332 و شهادت سه تن از دانشجویان دانشکده فنی، در سالگرد 16 آذر همواره رسم بر این بود که دانشجویان دسته گلی در پله‌های ورودی ساختمان دانشکده می‌گذاشتند و یک نفر از دانشجویان برای گرامی داشت یاد شهدای 16 آذر سکوت اعلام می‌کرد؛ با علم بر اینکه آن فرد بازداشت خواهد شد. با این حال یادبود 16 آذر همواره در دانشکده برگذار می‌شد. اما از سال 1339 در دوره ریاست جمهوری کندی در آمریکا، فضای باز سیاسی در ایران مطرح و جامعه تا حدودی باز شد، توانستیم به مناسبت گرامیداشت یاد شهدای 16 آذر راهپیمایی در محوطه دانشگاه داشته باشیم. در سال 40 و 41 با توسعه جنبش دانشجویی نمایندگان کنفرانس بین‌المللی دانشجویان (ISC) به ایران آمدند و نشریاتی در زمینه جنبش دانشجویی ایران چاپ کردند و 16 آذر را به عنوان روز جهانی دانشجو اعلام کردند. این فضا به طور قابل ملاحظه‌ای در دانشکده فنی نیز منعکس بود. به خصوص با توجه به حضور شخصیت‌هایی مثل مهندس بازرگان، انجمن اسلامی دانشجویان در دانشکده فنی نسبت به سایر دانشکده‌ها بسیار فعال‌تر بود.

برای اهمیت استقلال دانشگاه در آن زمان به رخدادی در سال 1333 اشاره می‌کنم. در آن سال بعد از کودتای 28 مرداد تعدادی از استادان دانشگاه - از جمله چند استاد دانشکده فنی چون مهندس بازرگان - به قرارداد کنسرسیوم اعتراض کردند. حاکمیت خواست تا استادانی که این اعتراض را امضا کرده بودند، از دانشگاه اخراج شوند. دکتر سیاسی رییس دانشگاه تهران حاضر نشد احکام آنان را امضا کند. همچنین در رخداد اول بهمن سال1340 که کماندوها به دانشگاه تهران حمله کردند، دکتر فرهاد، رییس وقت دانشگاه تهران، یک بیانیه تاریخی داد. در این بیانیه تصریح می‌کند که کماندوها بدون دلیل و بدون هماهنگی با ما به دانشگاه حمله کردند و دانشجویان و استادان را مضروب و آزمایشگاه‌ها را تخریب کردند و به این دلیل ما دیگر نمی‌توانیم به کارمان ادامه بدهیم. رییس دانشگاه چنان موقعیتی داشت که می‌توانست در مقابل این‌گونه تصمیمات خارج از مدیریت دانشگاه، بایستد.

طی این دوره 4 سال دانشکده فنی تاثیر بسیاری در رشد فکری و اجتماعی دانشجویان داشت. رخدادهای دانشکده فنی و دانشگاه تهران در آن برهه زمانی بخش مهمی از تاریخ این دانشگاه را تشکیل می‌دهد که در فرصت دیگری می‌توان به آن پرداخت.

تحولات بعدی در دانشکده فنی

در طول بیش از 6 دهه گذشته دانشکده فنی با تحولات زیادی روبرو بوده است. به لحاظ رشته های تحصیلی، توسعه فضای آموزشی و تجهیزات آزمایشگاهی و جایگاه در سطح ملی و جهانی، این تحولات کاملا مشهود است و در گزارش‌ها و منابع قابل دسترسی است. آنچه در این مختصر لازم می‌دانم اشاره داشته باشم تشکیل دو نهاد مدنی «کانون فنی» و «بنیاد فنی» است که بنده افتخار مشارکت و همکاری محدود در آنها را داشته‌ام.

کانون فنی

کانون مهندسین فارغ التحصیل دانشکده فنی، به اختصار «کانون فنی» در سال 1369 با مشارکت فارغ التحصیلان ادوار گذشته دانشکده بصورت یک نهاد مدنی با هدف کمک به اعتلای دانشکده فنی و کوشش در راه توسعه حرفه مهندسی و تقویت روحیه کار جمعی و اجتماعی اعضای کانون تشکیل شده است. با توجه به حدود 40 هزار دانش آموخته در دانشکده فنی، کانون فنی یکی از نهادهای برجسته و تاثیرگذار در جامعه مدنی ایران است و در بیش از سه دهه فعالیت های خود به رغم چالش‌های پیش‌روی نهادهای مدنی، کارنامه موفقی داشته است. علاوه بر تعامل با مدیریت دانشکده فنی برای اعتلا و توسعه آن، به نظر بنده نقش اصلی کانون به عنوان یک نهاد مدنی، بستر بسیار خوبی برای تمرین کار جمعی است.

بنیاد فنی

بنیاد حامیان دانشکده فنی به اختصار «بنیاد فنی» در سال 1386 با حضور جمع زیادی از دانش آموختگان دانشکده فنی و دوستداران آن تشکیل شد. اهداف اصلی بنیاد فنی، کمک به رشد و اعتلای هرچه بیشتر دانشکده فنی و همچنین فراهم ساختن زمینه های اجرایی توسعه زیرساخت ها و تجهیزات لازم برای طرح های عمرانی دانشکده فنی و همچنین زمینه سازی برای شکوفایی استعداد و خلاقیت دانشجویان دانشکده فنی می باشد.

جا دارد از مدیریت محترم بنیاد فنی، به ویژه از جناب آقای دکتر رضا فرجی‌دانا -که در سال‌های اخیر گام‌های ارزشمندی در راستای اهداف بنیاد فنی برداشته اند- سپاسگزاری شود.

 *یادداشت محمد توسلی که به مناسبت نودمین سالروز تأسیس دانشکده فنی دانشگاه تهران با مدیریت آقای علی دهباشی در مجله بخارا، منتشر شده است، بهمن - اسفند 1403.



[1] دانش آموخته مهندسی راه و ساختمان (1340) دانشکده فنی دانشگاه تهران، کنشگر سیاسی، رئیس هیأت مدیره شرکت مهندسین مشاور گذرراه. 

[2] شصت سال خدمت و مقاومت، جلد نخست خاطرات مهندس بازرگان در گفتگو با سرهنگ غلامرضا نجاتی، انتشارات رسا، 1377.- منبع اصلی نقل این خاطرات.

Thursday, January 9, 2025

عوامل تاثیرگذار در پیروزی انقلاب 57

 

محمد توسلی دبیرکل سابق نهضت آزادی ایران در گفت و گو با هم‌میهن:

عوامل تاثیرگذار در پیروزی انقلاب 57*

این تحلیل وجود دارد که حضور دموکرات‌ها از ترومن و کندی و کارتر در کاخ سفید و ریاست جمهوری آنها بر فضای سیاسی ایران اثر گذار بوده است و به نوعی آنها موجب بازتر شدن فضای سیاسی و حتی برنامه‌های آنها به فراهم آمدن شرایط برای اعتراضات تا انقلاب 1357 موجب شده است و اگر در انتخابات 1976 جمهوری خواهان پیروز می‌شدند احتمالأ انقلاب در آن بازه زمانی شکل نمی‌گرفت. به نظر شما دموکرات‌ها چنین تأثیری بر فضای سیاسی ایران پبش از انقلاب داشتند؟

پاسخ به این سئوال خیلی روشن نیست. چون مساله جمهوریخواهان و دموکرات‎ها و تاثیر گذاری آنها در تحولات ایران موضوع قابل بررسی جداگانه‌ای است. ما اگر مناسبات ایران و آمریکا را پس از کودتای سال 1332 در نظر بگیریم که آمریکا بر ایران مسلط می‎شود، رخدادهای سال‌های 1332 تا 1339 که نهضت مقاومت ملی برای مقابله با مشروعیت کودتا تشکیل می‌شود، در سال 1339 دوران ریاست جمهوری کندی هم موضوع حقوق بشر مطرح می‌شود و با پیگیری کادرهای نهضت مقاومت ملی جبهه ملی دوم و سپس در سال 1340 نهضت آزادی ایران تأسیس می‌شوند.

 پس از آن رخدادهای خرداد سال 1342 و تحولات پس از انسداد سیاسی و شکل‌گیری جنبش‌های مسلحانه با توجه به گفتمان جهانی برای تحول که تا سال 1354 سرکوب می‌شود. اما جنبش اجتماعی ایران تا سال 1357 ادامه پیدا می‌کند. بررسی رخدادهای سال‌های 1354 تا 1357 و چگونگی تداوم جنبش اجتماعی که زمینه‌های پیروزی انقلاب و عبور از استبداد سلطنتی را فراهم می‌سازد قابل توجه است. از جمله در دوران جیمی کارتر بار دیگر موضوع حقوق بشر مطرح می‎شود و جمعی از گروه‎ها و شخصیت‌های سیاسی در داخل به ویژه نهضت آزادی و جبهه ملی و ... هماهنگ با کادرهای خارج از کشور از جمله ابراهیم یزدی، مصطفی چمران و صادق قطب زاده «جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر» را تشکیل می‌دهند.

 این جمعیت با مدیریت مهندس بازرگان نقش موثری در تحول فضای سیاسی و آزادی تبعیدیان و زندانیان سیاسی و باز شدن فضای سیاسی و تداوم جنبش اجتماعی داشت. در این شرایط است که شاه مجبور به پذیرش این تحولات سیاسی و  اجتماعی در کشور می‌شود. این باز شدن فضای سیاسی و آزاد شدن زندانیان سیاسی و تحولاتی که در تداوم جنبش اجتماعی تا پیروزی انقلاب اسلامی 1357 رخ داده است یکی از رحدادهای تاثیرگذار دوران ریاست جمهوری کارتر بوده است که مدیران انقلاب با واقع بینی از این فرصت‌ها استفاده کردند. [1]

شما به جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر اشاره کردید؛ پس می‌شود گفت که شعارهای حقوق بشری کارتر در زندان های شاه تاثیر گذار بود؟ 

همان طور که توضیح داده شد در سال 1356 از فرصت پیش آمده مواضع حقوق بشری کارتر استفاده و «جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر» تشکیل شد. علاوه بر مهندس بازرگان شخصیت های تاثیر گذاری در داخل و خارج از کشور در این جمعیت از جمله آقایان احمد صدر حاج سیدجوادی و دکتر عبدالکریم لاهیجی عضویت داشتند و تلاش‌های گسترده‌ای برای آزادی زندانیان سیاسی و روحانیون تبعیدی بعمل آوردند. مجموعه این تلاش‌ها باعث شد علاوه بر آزادی زندانیان به تدریج فضای سیاسی باز و جنبش اجتماعی در عرصه‌های مختلف تقویت شود.

بسیاری از دانشجویان در کنار فعالان سیاسی در آن زمان به زندان افتاده بودند، در این شرایط فرصتی فراهم آمد تا بر حکومت در راستای آزادی آنها فشار آورده شود. در این فرصت برنامه‌های مختلف سیاسی از جمله برگزاری اجتماعات اعتراضی و سخنرانی‌ها در کشور برگزار ‎شد. از یک سو در تهران هم جریانات چپ برنامه داشتند و از سوی دیگر در مسجد قبا سخنرانی مهندس بازرگان در حضور جمع بسیاری برگزار می‎شود. [2]

اقدام موثر دیگر در این شرایط مذاکره با مقامات سفارت آمریکا، دبپلماسی انقلاب بود، که در جلسه‌ شورای مرکزی نهضت آزادی ایران در اسفند سال 1356  بررسی و تصمیم‌گیری شد. در این جلسه این سوال مطرح شد که به رغم توانمندی جنبش اجتماعی آیا با حضور مقامات و نیروهای نظامی آمریکا که در همه عرصه‌های مدیریت کشور حضور دارند آیا عبور از استبداد امکان پذیر است؟ از اردیبهشت 1357 مذاکرات انجام شد.  هدف مذاکرات کاهش و یا حذف حمایت امریکا از رژیم شاه بود تا شرایط تحولات در ایران و عبور از استبداد تسهیل شود.

در انقلاب اسلامی 1357 دو عامل مهم تاثیر گذار بودند. رهبری منفی انقلاب عملکرد شخص محمدرضا شاه بود که در ایجاد انسداد سیاسی در کشور و بروز انقلاب نقش اساسی داشت.[3] عامل دوم نقش ایجابی و رهبری آقای خمینی در بسیج جامعه مذهبی ایران با طرح مطالبات تاریخی مردم از انقلاب مشروطه در نوفل‌لوشاتو در بام رسانه‌های جهانی بود. مجموعه اقدامات در مدیریت جنبش اجتماعی بین سال‌های 1354 تا 1357 و عوامل تاثیر گذار زمینه‌های انقلاب 1357 را فراهم ساخته است. بدون تردید تدبیر مدیران انقلاب استفاده از فرصت حقوق بشر کارتر و پیگیری آزاد سازی زندانیان و تبعیدیان و باز شدت تدریجی فضای سیاسی نقش موثری در تقویت جنبش اجتماعی و پیروزی انقلاب داشته است.

 اما با توجه به این که مستندات مذاکرات دیپلماسی انقلاب و خاطرات ترنر رئیس سازمان سی آی ا نشان می‌دهند که کارتر تا اواخر از رژیم شاه و حتی حضور بختیار حمایت می‌کردند و نهایتا با توجه به گسترش جنبش اجتماعی و شرایط شاه، کارتر و سران سایر کشورها  اجبارا با پذیرش واقعیات، در کنفرانس گوادالپ تصمیم به خروج شاه از ایران و پذیرش واقعیت انقلاب شدتد.

آیا مواجهه انقلابیون با کارتر پس از انقلاب و مخصوصا تسخیر سفارت درست بود و عملا به تقویت جریان‌های تندروی آمریکایی و اسرائیلی علیه ایران منجر نشد؟

بله، آمریکا، انگلیس و اسرائیل که در پی انقلاب 1357 از ایران خارج شدند، برای حفظ منافع خود در منطقه و به ویژه موقعیت ژئوپولتیکی ایران، طبیعی است که بیکار ننشیند. این موضوع نیاز به بحث طولانی دارد و من از آن عبور می‌کنم. بطور اختصار در اشغال سفارت آمریکا در 25 بهمن 1357 و سپس در 13 آبان 1358 اسناد تاریخی نشان می‌دهند که به دست خود ما برای تامین منافع خودشان نقش ایفا کردند. در 13 آبان 1358 مساله بیماری شاه مطرح بود و با توجه به تجربه کودتای 28 مرداد خاطره‌ای بود که این نگرانی را فراهم می‌کرد که شاه بتواند برنامه‌ای برای بازگشتش فراهم کند و آمریکایی‌ها به دنبال 28 مرداد دیگری بعد از انقلاب باشند. بنابراین فرایند عملکرد آمریکا و سیاست های آن بخش مهمی از تاریخ انقلاب است و نیاز به تفسیر و تحلیل بیشتری دارد و تنها به برخی نکات مهم اشاره می‌کنم.

وقتی احتمال سفر شاه به آمریکا مطرح می‎شود، سالیوان سفیر آمریکا در ایران نامه‌ای به ونس وزیر امور خارجه آمریکا می‌زند که اگر شما شاه را به آمریکا ببرید سفارت آمریکا در ایران اشغال خواهد شد. همین گزارش را ونس به رئیس جمهور آمریکا کارتر می‌دهد که اگر شاه به آمریکا بیاید سفارت آمریکا اشغال خواهد شد. بعدها هم البته مشخص شد که با برنامه‌ریزی نئوکانها با مدیریت برژینسکی، راکفلر و برخی چهره های جمهوریخواه آمریکایی دیگر که با شاه و خانواده او ارتباط داشتند، کارتر را مجبور کردند که شاه را در آمریکا بپذیرد. در این شرایط جمعی از دانشجویان پیرو حط امام در اعتراض مدنی به این اقدام، البته با مشورت آقای موسوی خویینی‌ها، تصمیم می‌گیرند برای دو یا سه روز سفارت آمریکا را اشغال کنند.

 این یک بخش مساله است که نقش آمریکایی‌ها در اشغال سفارت را نشان می‌دهد و سمت دیگر در داخل ایران بود، قبل از مصاحبه آقای خمینی، آقای موسوی خوئینی‌ها به احمد آقا می‌گویند که دانشجوها اینجا آمدند و نظر امام چیست. آقای خمینی در جواب می‌گویند موافق هستند که دانشجوها بمانند. دوشنبه صبح احمدآقای خمینی وارد سفارت می‌شوند و آقای موسوی خوئینی‌ها هم آنجا هستند. آقای خمینی به رغم اظهار نظری که عصر یکشنبه در دیدار با آقای دکتر یزدی که گزارش سفر دولت موقت به الجزیره را می‌دهند روز دوشنبه بعد از ظهر اعلام می‌کنند که دانشجویان بایستند و کارشان انقلاب دوم است.

مرور سریع رخدادهای پس از اشغال سفارت آمریکا نشان می‌دهند که علاوه بر نقش آمریکا، روسیه شوروی و حزب توده هم در این اشغال نقش داشته‌اند، و به رغم تلاش‌های انجام شده برای مذاکره و آزادی گروگان‌ها که در سوابق تاریخی کاملا مشخص است، اشغال سفارت آمریکا که قرار بود دو یا سه روز باشد، 444 روز ادامه پیدا می‌کند و نهایتا منجر به قرار داد الجزایر و سقوط کارتر و ریاست جمهوری ریگان می‌شود و پیامدهای آن را در تحولات چهار دهه گذشته ایران از جمله 8 سال جنگ تحمیلی و امروز در منطقه  شاهد بوده‌ایم. [4]

* مصاحبه خبرنگار رورنامه هم میهن با محمد توسلی دبیرکل سابق نهضت آزادی ایران؛ 20/10/1403

 

 

 



[1] برای تفصیل رخدادهای سالهای 54 تا 57 به دفتر اول جلد نهم اسناد نهضت آزادی ایران و سایر منابع از جمله جلد اول خاطرات محمد توسلی، انتشارات کویر، مراجعه شود.

[2] برای تفصیل تشکیل و اقدامات «جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر» به دفتر دوم جلد نهم اسناد نهضت آزادی ایران مراجعه شود.

[3] برای مستندات این بخش از جمله به خاطرات تاریخ شفاهی مدیران قبل از انقلاب که در دانشگاه هاروارد آمریکا تهیه و منتشر شده، مراجعه شود.

[4] برای تفصیل تحلیل اشغال سفارت آمریکا و مستندات آن به مصاحبه‌ها و یادداشت‌های منتشر شده در مجموعه آثار از جمله گزارش نشت علمی با حضور علرضا شجاعی زند و محمد توسلی در پژوهشکده امام خمینی با عنوان «در نشست علمی –تجلی خشم ملی در تسخیر لانه جاسوسی»، منتشر شده در سایت جماران و همچنین جلد هشتم مجموعه آثار -29/08/1401، مراجه شود.   

Saturday, January 4, 2025

پیام تسلیت نهضت آزادی ایران به مناسبت درگذشت دکتر رضا رئیس طوسی

 

بسمه تغالی

 

انا لله و انا الیه راجعون

 

درگذشت شادروان دکتر رضا رئیس‌طوسی (1403-1315)، از پویندگان راه آزادی و عدالت و از استادان برجسته دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و از اعضای اولیه نهضت آزادی ایران و از نخستین اعضای‌ سازمان مجاهدین خلق و متعلق به خانواده روشن‌فکری دینی و ملی-مذهبی ایران را به خانواده محترم به ویژه فرزندان عزیز آن مرحوم، خانم سارا و آقای علی رییس‌طوسی و همچنین به برادر بزرگوارشان آقای مهندس جواد رئیس‌طوسی و دوستان و هم‌فکران‌شان تسلیت می‌گوییم.

شادروان دکتر رئیس طوسی از اعضای فعال انجمن های اسلامی دانشجویان در داخل و خارج از کشور و از اعزام شدگان یاران نهضت آزادی به کشور مصر برای آموزش نظامی در سال 1344 و از یاران شهید محمد حنیف نژاد و شادروان عزت‌الله سحابی و از اعضای ارشد ملی-مذهی بود. او صاحب پژوهش‌های گسترده در زمینه سیاست های نفتی از جمله کتاب «نفت» و تألیفات مستند مانند « زوال نطام  اجتماعی و فروپاشی دولت قاجار» را می‌توان نام برد.

از خداوند رحمان برای خانواده محترم رئیس‌طوسی آرامش و سلامت و برای آن شادروان آمرزش و رحمت بیکران خواستاریم

 

نهضت آزادی ایران

16/10/1403

Friday, December 20, 2024

گرامی داشت یاد آيت‌الله منتظري

 

گرامی داشت یاد آيت‌الله منتظري*

به مناسبت پانزدهمین سالروز درگذشت

1

سير تحول فكري زنده‌یاد آيت‌الله حسینعلی منتظري (1388-1301) بسيار آموزنده است. بطور خلاصه، ايشان ابتدا كاملاً‌ هماهنگ با ديدگاه‌هاي آيت‌الله خميني عمل مي‌كردند و بسيار مورد توجه بودند ايشان بطوريكه بررسي مسائل فقهي و اظهارنظرها را به ايشان ارجاع مي‌دادند و حتي بعد از بركناري از سمت قائم‌مقام رهبري و در عرصه سياسي عنوان "فقيه عاليقدر" ايشان حفظ شد. اما در عرصه عمل و رويدادها بتدريج برخي از تصميمات مقامات جمهوري اسلامي را با اصول قانون اساسي و مباني فقهي و شناخت خود از آموزه‌هاي ديني و سنت پيامبر(ص) و رويه امامان(ع) در حكومت‌داري مغاير ديدند و با حفظ مصالح جمهوري اسلامي واكنش تعالي‌بخش نشان مي‌دادند ازجمله در زمينه پاسداري از كرامت و حقوق ذاتي انسان (رساله حقوق) و بطور مشخص دفاع از حقوق زندانيان، حقوق مخالفان سياسي و حقوق شهروندي بهائيان ...و در عرصه سياسي بر "حق‌الناس" و حق شهروندان بر تعيين سرنوشت اداره كشور از طريق تشكيل و توسعه فعاليت احزاب در چارچوب قانون تأكيد داشتند. آيت‌الله منتظري با استناد به روش حكومت داري حضرت علي(ع) به زنداني سياسي و عقيدتي باور نداشتند و تأكيد مي‌كردند كه آزادي مخالف و منتقد مادامي كه صرفاً‌ اظهارنظر مي‌كند و دست به اسلحه نبرده است از لوازم حكومت ديني است. مجموعه نهايي ديدگاه‌هاي فقهي آيت‌الله منتظري در زمينه حكومت ديني نشان مي‌دهد كه آن مرحوم حاكميت رأي مردم در عرصه سياسي و اداره كشور (دموكراسي) و حقوق شهروندي تأكيد مي‌كنند و رضايت مردم را شرط مشروعيت حكومت مي‌دانند و چون ميرزاي نائيني  استبداد ديني را مغاير ارزشها و آموزه‌هاي اسلامي دانسته‌اند.

در نهايت در ارزيابي تجربه عملكرد جمهوري اسلامي ايران و خروج از مشكلات جاري، راهكار را جدايي نهاد دين از حکومت مي‌دانستند و نقش عالمان ديني را در عرصه عمومي و نظارت بر عملكرد دولت و آن هم در محدوده تخصصي خودشان يعني فقاهت توصيه مي‌كردند.

 

2

 

درخواست رفع حصر آیت الله منتظری

آیت الله منتظری از آبان ماه 1376 ( حدود پنج ماه بعد از دوم خرداد) در پی سخنرانی بمناسبت 13 رجب و انتقاد از روند نا صواب تحولات در جمهوری اسلامی محصور شدند و ارتباطشان با جامعه قطع شد. با توجه به شرایط حصر و کهولت سنی، وضعیت جسمی و پزشکی ایشان پس از حدود پنج سال رضایت بخش نبود. در این شرایط آقای دکتر یزدی دبیر کل نهضت آزادی ایران در تاریخ 2/11/81 نامه ای به آقای سید محمد خاتمی رئیس جمهور و ریاست شورایعالی امنیت ملی وقت ارسال کردند که در آن آمده است: "... با توجه به این که درهفته‌های اخیر وضعیت جسمی ایشان رو به وخامت گزارده و موجبات نگرانی خانواده، مقلدین و علاقمندان و قاطبه ملت ایران را فراهم ساخته است و ادامه این وضعیت موجب وهن نظام جمهوری اسلامی ایران در نزد افکار عمومی ایران وجهان می‌باشد درخواست نمودند تا " هرچه زودتر موجبات آزادی ایشان را فرهم سازند"

حدود یکهفته بعد در تاریخ 10/11/81 حصر ایشان برداشته شد و بتدریج حال عمومی ایشان بهبود بخشید.

3

دیدار ادواری و سالانه با آیت الله منتظری

تا سال 1373 که شادروان مهندس بازرگان در قید حیات بودند با توجه به محدودیت‌های آن دوران، مهندس بازرگان همراه چند نفر از اعضای نهضت به مناسبت‌ها و ضرورت‌ها دیدارهایی با ایشان داشتند که بیشتر تبادل نظر در خصوص مسایل جاری کشور به ویژه مسایل دوران جنگ تحمیلی بود. در یکی از این دیدارهای اولیه که ایشان هنوز سمت قائم مقام رهبری را داشتند نکته‌ای را که قبلا خطاب به آیت الله خمینی گفته بودند به ایشان منتقل کردند که: " قبای ولایت فقیه فقط به قامت آیت الله خمینی ارزنده است." آیت الله منتظری که احتمالا هنوز به ولایت انتصابی عامه فقها قائل بودند با روی گشاده معمول خودشان در مقابل مهندس بازرگان سکوت کردند و پاسخی ندادند. اما این نگاه فقهی ایشان در سال‌های بعد متحول شد بطوری که از سال 1376 تا پایان عمر به نظارت تقنینی فقیه اعلم آن هم در حوزه تخصصی فقاهت خود باور داشتند که در آثار ایشان آمده است.

اما بعد از رفع حصر و در سال‌هایی که دفتر ایشان آمادگی داشتند، همه ساله بعد از مراسم سالگرد مهندس بازرگان در مقبره آن مرحوم در شهر قم؛ جمعی از اعضا و علاقمندان نهضت شرکت کننده در آن مراسم، به دیدار آیت الله منتظری می‌رفتیم. در این دیدارها از جمله سال‌های 1384 تا آخرین دیدار در سال 1387 که گزارش آن‌ها در اسناد نهضت آزادی آمده است؛ آیت‌الله منتظری به مناسبت در خصوص سوابق خدمات مهندس بازرگان و نهضت آزادی ایران بیاناتی داشتند. در اینجا به برخی از این موارد اشاره می کنم:

آیت الله منتظری در دیدار 30/10/84 با دبیرکل و جمعی از اعضا و علاقمندان نهضت ضمن تقدیر از تلاش‌های نهضت آزادی ایران و دبیرکل فقید آن مهندس بازرگان؛ تاکید نمودند که نهضت در زمان استبداد شاهنشاهی که بسیاری سکوت پیشه کرده بودند حزبی اسلامی تاسیس نمودند و پای تمام هزینه‌های آن نیز ایستادند. اما در جمهوری اسلامی مورد ظلم واقع شدند. ایشان ظلم‌هایی که بر نهضت آزادی و برخی گروهای مستقل دیگر می‌رود را در این دانستند که در میان حاکمان فعلی جمهوری اسلامی برخی گمان
می‌کنند که حزب باید تابع سیاست‌های حکومت باشد...ایشان با تاکید بر وجوب تشکل و تحزب برای مسلمین، ایجاد احزاب و جمعیت ها را برای اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر بصورت موثر در سطح جامعه امری واجب دانستند.

آیت الله منتظری همچنین در دیدار 30/10/85 فرمودند: "...مرحوم مهندس بازرگان از افرادی بودند که واقعا الگوی دیگران بودند و در برهه‌ای از زمان بسیاری از کسانی که از دین بیگانه شده بودند؛ به اسلام، دین و معنویت جذب کرد ... خلاصه این که ایشان وجودش واقعا برای تمام نسل‌ها به ویژه نسل جوان جاذبه داشت ... ایشان از آن گروه آدم‌هایی بود که ساکت نبود و برای همین در زمان شاه یادتان هست به چه تبعیدها و زندان‌ها، مثل زندان برازجان و جاهای دیگر گرفتار می‌شد، با این حال ایشان وظایف خود را نسبت به جامعه انجام می‌داد. انسان وظیفه دارد حقایق را بگوید و صبر هم داشته باشد..."

بعد از سخنان ایشان آقای دکتر یزدی ضمن تشکر از رهنمودهای ایشان گفتند: " ما وظیفه خودمان می‌دانیم که هربار که بر سر مزار مرحوم مهندس بازرگان گردهم می‌آئیم تا پیمان هایمان را تجدید کنیم... خدمت حضرتعالی هم برسیم. شما مجسمه استقامت و مقاومت هم در دوران استبداد ستم شاهی بودید و هم در این دورانی که بنام حکومت اسلامی کارهایی شده است و می‌شود که حقا درست نیست که این‌ها به نام اسلام انجام شود ... خوشبختانه نهضت آزادی ایران با پیروی از سنت های نیکویی که بزرگان به جا گذاشتند و جنابعالی هم اشاره فرمودید، دست از مقاومت و ایستادگی خودش بر نداشت و نمی‌دارد... تا زمانی که آزادی برای ملت ما تحقق پیدا نکرده است جنبش برای آزادی ادامه دارد..."

در سال 1386 به رغم ممنوعیت برگزاری عمومی مراسم سالگرد، روز جمعه پنجم بهمن ماه پس از حضور بر مزار مهندس بازرگان و خواندن فاتحه؛ طبق روال سال‌های گذشته دیداری با آیت الله منتظری داشتیم. ایشان در این دیدار فرمودند: "   ناراحت نباشید...این روزها نیز می‌گذرد." ایشان ضمن تجلیل از مهندس بازرگان فرمودند: "... آن مرحوم جزو معدود افرادی بودند که مطابق عقیده‌اش عمل می‌کرد یعنی به نوعی منافق نبود که حرف و عملش دو تا باشد..." در خصوص رد صلاحیت های گسترده در  آن سال فرمودند: " ما از اول انقلاب گفتیم استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی. یعنی آزادی مردم، آزادی مردم در رأی دادن، در حرف زدن، اما این‌ها نمی‌گذارند مردم کسی را که دوست دارند و به او اعتماد دارند انتخاب کنند. ما ابتدای انقلاب گفتیم شورای نگهبان باشد تا انتخابات سالم‌تر و آزادتر برگزار شود، اما امروز نمی‌دانم بگویم این انتخابات است یا انتصابات..." .

در 29 آذر 87 آیت الله منتظری در دیدار با آقای دکتر یزدی و جمعی از اعضای شورا و دفتر سیاسی نهضت آزادی ضمن اشاره به وقایع روزهای انقلاب، از دین باوری و پایداری مرحوم مهندس بازرگان و روابط نزدیک دکتر یزدی با رهبر فقید انقلاب؛ در ادامه در خصوص مبانی فقهی و عقلی نظریه ولایت فقیه فرمودند: " نظرات فقیه بماهو فقیه تنها در امر فقهیه بر نظرات سایر مردم تقدیم دارد و ورود به مسائل دیگر مانند ایجاد رابطه با آمریکا یا روابط سیاسی با سایر کشور ها علی‌الاصول در حوزه‌ی کاری ولی فقیه قرار نمی‌گیرد و باید بوسیله کارشناس متخصص حل و فصل شود." ایشان در ادامه افزودند: " در زمان بازنگری قانون اساسی، به جهت ایراداتی که به افزایش اختیارات ولی فقیه و شمول مطلق این اختیارات داشته‌اند، با آن مخالفت کرده‌اند و باور دارند حتی پیامبر اکرم(ص) از حق ولایت مطلقه برخوردار نبوده است."

در چهارم بهمن ماه سال 1387 بمناسبت چهاردهمین سالگرد درگذشت مهندس بازرگان، مطابق معمول سال‌های گذشته به قم رفتیم تا با حضور بر سر مزار آن مرحوم و قرائت فاتحه با اهداف و منش این پایه گزار روشنفکری دینی معاصر ایران تجدید پیمان کنیم. در حالی که مراسم عمومی روز قبل در حسینیه ارشاد با ممانعت مقامات امنیتی مواجه شده بود؛ آیت‌الله منتظری در دیدار با جمع یاران و علاقمندان مهندس بازرگان واکنش نشان دادند و فرمودند: " متأسفانه منصوبان امور ما فراموش کرده‌اند که یکی از شعارهایی که هم رهبر انقلاب هم ماها و هم همه مردم می‌دادند استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی بود..." و سپس ادامه دادند: " مجلس ختم می خواهند برای مهندس بازرگان  بگیرند می گویند نه، ...چه کسی این فرمان‌ها را می دهد؟ بالاخره کشور مال مردم است، تصمیم گیرنده مردم هستند، مردم تشخیص شان درست است، مردم عقل دارند، درایت دارند، شعور دارند، دنیای امروز به هم متصل است، مردم انتخابات کشورهای دیگر را دیده‌اند، دیده‌اند که احزاب سیاسی واقعا آزادند، تبلیغ می کنند، انتخاب می کنند ... شعارهای اول انقلاب از جمله آزادی بود، یعنی مردم آزادند ... من متصدیان را نصیحت می کنم که به اسم سالگرد انقلاب انعطاف پیدا کنند و با مردم آشتی کنند و مردم را آزاد بگذارید، سخت گیری نکنید..."

این آخرین دیدار سنواتی یاران نهضت آزادی ایران با آیت‌الله منتظری بود. البته قبلا در 19 آذرماه  سال 88، روز حقوق بشر، آقای دکتر یزدی و جمعی از اعضای کانون مدافعان حقوق بشر با ایشان دیدار داشتند و به پاس خدمات و مواضع نظری و عملی ایشان در خصوص دفاع از حق و کرامت واقعی انسان تندیس تلاشگر حقوق بشر آن سال را به ایشان اعطا کردند.

در 29 آذر سال 1388 که آیت الله منتظری جان به جان آفرین تسلیم و به دیار باقی رحلت کردند؛ یاران نهضت آزادی ایران نیز همراه با خیل عظیم جمعیت علاقمند به بینش و منش آن زنده یاد در مراسم تشییع جنازه با شکوه آن مرحوم شرکت کردند و راه و منش آن زنده یاد را گرامی داشتند.

4

رمز محبوبیت آیت الله منتظری  

سوابق علمی، اجتماعی و سیاسی آیت الله منتظری که به اختصار به گوشه‌هایی از آن اشاره شد نشان می‌دهند که آن مرحوم در عین فروتنی و تواضع از فرزانگی و خصوصیات اخلاقی برجسته‌ای بهره مند بودند که می‌توان با فرهنگ قرآنی خصوصیات ایمانی و درونی آن مرحوم را با واژه‌های "صبر و تقوی و توکل" و همچنین حریت وآزادگی و خصوصیات بیرونی و عملکرد ایشان را "عمل صالح" و همچنین حق‌گویی و ایستادگی در مقابل مظاهر " ظلم و جهل" توصیف کرد. در سال های قبل از انقلاب در نهضت روحانیت همراه آیت‌الله خمینی با ایستادگی و روحیه بالا شرایط دوران زندان‌ها و تبعید‌ها را صبورانه تحمل کردند. در سال های بعد از انقلاب مسئولیت های مختلف برعهده داشتند اما در فرایند تجربه عملی حکومت دینی هم  بتدریج دیدگاه های فقهی و نظری خود را اصلاح و تکامل بخشیدند و هم در مقابل هر عمل خلاف شرع و قانون ایستادگی کردند و شجاعانه واکنش نشان دادند و به رسالت آگاهی بخشی روحانیت متعهد و خدا و آخرت باور که همان رسالت همه انبیاء و مصلحان جامعه است عمل کردند. مروری بر سیر تحول فکری آیت الله منتظری در خصوص نظریه ولایت فقیه به وضوح این ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی آن مرحوم را به  تصویر می کشد. کسی که ابتدا بر نظریه ولایت انتصابی عامه فقها تاکید می‌کرد و در مجلس خبرگان قانون اساسی از اضافه شدن این اصل به قانون اساسی با تمام قد دفاع می‌کند؛ بتدریج ودر نهایت، در فرایند عمل و تجربه، به نظریه نظارت فقیه اعلم در عرصه عمومی متمایل می شود و بر کرامت ذاتی انسان وحقوق بشر تاکید میکند و مبانی فقهی دیدگاه‌های جدید خود را در آثارشان از جمله در رساله حقوق انسان(1383) منتشر می کند.

به نظر می‌رسد، آیت‌الله منتظری چون شیخ مرتضی انصاری که نظریه استادش ملااحمد نراقی پایه گذار نظریه ولایت فقیه را مورد نقد قرار داد؛ به نقد برخی از دیدگاه های استادش آیت الله خمینی، به رغم پیامد های خطیر قابل پیش بینی آن، پرداخت و به رسالت آگاهی بخشی خود عمل کرد. پیامد چنین اقداماتی برکناری از قائم مقام رهبری و دوری از مناصب قدرت بود که با طیب خاطر پذیرفتند.

آیت الله منتظری به لحاظ اخلاق و تقوای اجتماعی در جایگاهی قرار داشتند که با شجاعت، برخی تصمیمات گذشته خود را پس از آگاه شدن اصلاح نمودند. از جمله در سال های بعد که به پیامد های تسخیر سفارت آمریکا و گروگانگیری وقوف پیدا کردند تصریح کردند که: " من در آن فضا این عمل را تایید کردم؛ در حالی که امروز بر این باورم این کار بدون این که فایده چندانی برای کشور داشته باشد، ضررهای فراوانی به بار آورد و ملت آمریکا و دیگر ملت ها را نسبت به جمهوری اسلامی حساس و بد‌بین ساخت." به همین ترتیب در خصوص ادامه جنگ بعد از آزادی خرمشهر، دخالت حکومت در حوزه‌های علمیه، دفاع از حقوق زندانیان و حقوق بشر پس از وقوف با شجاعت اظهار نظر کردند.

آموزه های قرآنی قانونمندی رمز محبوبیت انسان‌هایی در تراز آیت‌الله منتظری را در جامعه معرفی می کند: " خدای رحمان مومنان نیکوکار را محبوب (همه) می گرداند - ان الذین آمنوا و عملواالصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا ( مریم- 96) "

تجلیل و استقبالی که عالمان دینی و خیل عظیم آگاهان جامعه در مراسم تشییع جنازه و در مراسم‌های بعدی، به رغم محدودیت‌ها و درعرصه عمومی از آن زنده یاد کردند و می‌کنند نمودار رمز پایداری و محبوبیت آیت الله العظمی حسینعلی منتظری است. روحشان شاد.  

* بخش هایی از یادداشت تفصیلی محمد توسلی در هفته نامه پایتخت کهن شماره 59 - 26 دیماه 1394

    

                  

 

 

 

 

Thursday, December 12, 2024

عبرت‌های سقوط دولت بشار اسد

 

بسمه تعالی

عبرت‌های سقوط دولت بشار اسد

چه بسیارند عبرتها و اندکند عبرت‌گیریها

(ما اکثر العبر و اقل الاعتبار! - کلمات قصار امام علی (ع) در نهج‌البلاغه)

 

سقوط دولت بشار اسد در سوریه با 53 سال سابقه حکومت استبدادی خاندان اسد و پیامدهای آن در منطقه برای همه حکومت های استبدادی عبرت های آموزنده‌ای دارد. حافظ اسد که سابقه خدمت در نیروی نظامی داشت ابتدائا در سال 1966 به وزارت دفاع و سپس در سال 1971 به ریاست جمهوری رسید و پس از 29 سال حکومت استبدادی، در سال 2000 درگذشت و بشار اسد فرزند او که دانشجوی رشته چشم پزشکی در لندن بود، در سن 34 سالگی جانشین او شد و پس ازآموزش های نظامی لازم و قرار گرفتن در جایگاه قدرت و 24 سال حکومت در 8 دسامبر جاری (18 آذر) سقوط کرد.

بررسی رخدادهای این دوران نشان می‌دهد که بشار اسد و پدرش همواره با سیاست «مشت آهنین» و استبداد حکومت می‌کردند و بجای برگزاری انتخابات آزاد و توجه به رأی اکثریت جامعه متکثر سوریه  به لحاظ مذهبی و قومی و بدون توجه به توصیه‌های مشفقانه دیگران، با انتخابات نمایشی خود را نماینده اکثریت جامعه قلمداد نموده و حزب بعث و اراده خودشان را بطور مطلق بر جامعه تحمیل می‌کردند.

حاکمیت استبدادی در سوریه در غیاب آزادی های سیاسی و احزاب واقعی در جامعه متکثر آن کشور همواره سیاست سرکوب مخالفان و خشونت علیه معترضان را در برنامه داشت؛ که پیامدهای آن جنگ‌های داخلی، کشته شدن بیش از نیم میلیون نفر از شهروندان، آوارگی نیمی از جمعیت این کشور و سلب مشروعیت رژیم بوده است.

پشتیبان اولیه رژیم اسد جامعه علوی بود که اقلیت شیعه و از اقشار فقیر جامعه سوریه بوده و عمدتأ در ارتش بکار گمارده می‌شدند. این در حالی است که اکثر مردم سوریه، در حدود 75 درصد سنی و مجموع شیعیان (شامل علویها، اسماعیلی ها و 12 امامی ها) در حدود 15 درصد هستند.

اقتصاد فاجعه بار در جامعه سوریه و شکاف طبقاتی نشان می‌دهد که بیش از 90 درصد مردم زیر خط فقر و قربانی ظلم هستند و این دو عامل مهم فروپاشی رژیم سوریه را باعث شده است؛ که «الملک یبقی مع الکفر و لا یبقی مع الظلم».

دولت سوریه، باتوجه به اعتراضات و مخالفت‌های داخلی، برای بقای خود به قدرت‌ها و کشورهای خارجی ذینفع در منطقه وابسته بود. حکومت‌های روسیه و ایران از دولت بشار اسد حمایت می‌کردند. در حالی که ترکیه و کشورهای حوزه خلیج فارس پشتیبان گروه های مسلح مخالف سوریه بودند و دولت های اسرائیل، آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، برای قطع نفوذ ایران در منطقه، از مخالفان حمایت می‌کردند .

پس از حملات گسترده اخیر اسرائیل به حزب الله در خاک لبنان، برقراری آتش بس و قطع کمک های حزب الله به سوریه، با مدیریت آقای اردوغان و حمایت برخی از کشورهای عربی به ویژه در حوزه خلیج فارس، و آمریکا و اسرائیل، گروه‌های مسلح  تحت فرماندهی محمد جولانی، رهبر هیأت تحریر الشام که در استان ادلب مستقر بودند، عملیات نظامی را آغاز و در مدت کوتاهی حلب، حماه، حمص و سپس شهرهای جنوب و نهایتا دمشق را تصرف کردند و با فرار بشار اسد حکومت سوریه سرنگون شد و مخالفان مسلح در سوریه مستقر شدند.

گروه‌های مخالف، که از اسلامگرایان اهل تسنن هستند، با مدیریت و هدایت ترکیه، در ابتدا با وعده آزادی و دموکراسی و تضمین حقوق همه ادیان و اقوام و پرهیز از خشونت و درپی گفتگو با مقامات دولت سوریه برنامه خود را آغاز کردند و در مقابل، قدرت ارتش سوریه، به علت نارضایتی و نا امیدی کاهش یافت و نظامیان با پیوستن به گروه‌های مخالف و رها کردن سلاح های خود در جاده‌ها و عقب نشینی و حتی کنار گذاشتن لباس یونیفرم خود و کناره‌گیری، زمینه را برای پیروزی برق آسای مخالفان مسلح فراهم ساختند.

نهضت آزادی ایران تاکید می‌کندکه به رغم سیاست‌های اعلام شده از سوی محمد جولانی رهبر هیأت تحریرالشام در باره جلوگیری از خشونت و تحقق مطالبات مردم و ابراز شادی مردم شهرها که به‌وسیله ترکیه مدیریت شده است، با توجه به تضادهای داخلی اقوام کرد( که در حدود 40 درصد سرزمین سوریه را در اختیار دارند) با سیاست‌های آقای اردوغان و سایر تکثرهای قومی و مذهبی و مداخلات کشورهای منطقه، به ویژه اسرائیل، و نیز از آنجایی که سیر تحولات فعلی حاصل جنبش درونزا نیست، ثبات و توسعه و آرامش در سوریه قطعا با چالش های جدی روبرو خواهد بود.

نهضت آزادی ایران اگر چه شرایط ایران و سوریه را به لحاظ فرهنگی و اجتماعی و هویت تاریخی کاملا متفاوت می‌داند، باتوجه به سرنوشت محتوم حکومت های غیردموکراتیک و در شرایطی که بحران‌های اقتصادی و فقر و فساد جامعه را به شدت تضعیف کرده باشد، زمینه های چنین فرایندی آماده می‌شود، مشفقانه به حاکمیت توصیه می‌کند که با جلب مشارکت و پشتیبانی مردم از طریق اصلاح قانون اساسی، برگزاری انتخابات آزاد و تحقق حاکمیت ملت، زمینه‌های واقع‌بینانه رفع بحران‌های سیاسی و اقتصادی و تامین امنیت و رفاه جامعه را در راستای منافع ملی فراهم کند.

نهضت آزادی ایران

22 آذر 1403