Wednesday, September 13, 2017

یزدی و سحابی؛ پس از انقلاب، نماد دو جناح در نهضت بودند


گفت‌وگو با محمد توسلی: تحلیل فعالیت حزبی و تشکیلاتی دکتر ابراهیم یزدی
یزدی و سحابی؛ پس از انقلاب، نماد دو جناح در نهضت بودند

دکتر ابراهیم یزدی در سالیان متمادی فعالیت سیاسی و اجتماعی خود کارهای بسیاری انجام داده و سمت‌های مختلفی داشت، اما فعالیت حزبی و تشکیلاتی در نهضت آزادی ایران مهم‌ترین و طولانی‌ترین آن‌ها بوده است. در گفت‌وگو با منهدس محمد توسلی، رئیس دفتر سیاسی نهضت آزادی به بررسی و تحلیل فعالیت‌های حزبی و تشکیلاتی دکتر یزدی پرداخته‌ایم. آقای توسلی در این بازخوانی تاریخی به‌صراحت از تفاوت دو نوع دیدگاه و رویکرد در نهضت آزادی در ابتدای پیروزی انقلاب سخن گفت و ضمن حفظ ارادت و احترام به مهندس سحابی برخلاف تعارفات رایج و معمول ریشه‌های اختلاف و تفاوت نگاه تحلیل ایشان با دکتر یزدی را بیان کردند و به شاخصه‌های رویکرد و استراتژی سیاسی دکتر پرداختند.
* از تأسیس شاخه نهضت آزادی خارج از کشور شروع کنیم که دکتر یزدی و دکتر چمران آن را پایه‌گذاری کردند. اصلاً چه شد که شاخة خارج از کشور نهضت آزادی تأسیس شد و چه اهدافی داشتند؟
 آقای دکتر یزدی سال ۱۳۳۹ برای ادامة تحصیل در رشتة تخصصی‌شان به آمریکا رفتند؛ بنابراین در اردیبهشت ۱۳۴۰ که نهضت آزادی ایران تأسیس شد، ایشان در ایران نبودند ولی مسأئل داخل را رصد می‌کردند. بعد از رخدادهای سال ۴۰ و ۴۱ و با توجه به فضای فرهنگی و اجتماعی که در خارج از کشور حاکم بود، دکتر یزدی و  دوستانش در آمریکا احساس ‌کردند هویت و گفتمان نهضت آزادی باید در خارج از کشور هویتی تشکیلاتی داشته باشد و در همین راستا رایزنی‌هایی با هم‌فکران خودشان انجام دادند. دکتر یزدی و دکتر چمران با دکتر شریعتی که در فرانسه بود و صادق قطب‌زاده رایزنی کردند و در سال ۱۳۴۱ نهضت آزادی ایران خارج از کشور را پایه‌گذاری کردند. کسانی که امضای‌شان پای بیانیة تأسیس شاخة خارج نهضت هست علاوه بر آقای دکتر یزدی، آقای دکتر علی شریعتی، دکتر مصطفی چمران، صادق قطب‌زاده و پرویز امین بودند. از این پایه‌گذاران آقای دکتر یزدی آخرین نفری بودند که در روزهای اخیر دار فانی را وداع گفتند. وقتی سال ۴۱ نهضت آزادی ایران خارج از کشور تأسیس شد با توجه به فضای فرهنگی و اجتماعی آمریکا و اروپا که مارکسیست‌ها در آن حضور فرهنگی گسترده‌ای داشتند، امکان فعالیت سیاسی مستقیم برای نهضت آزادی ایران وجود نداشت؛ بنابراین این دوستان هم در عرصة جبهة ملی خارج از کشور که تشکیل شده بود فعالیت سیاسی انجام می‌دادند و هم کوشش کردند با همان رویه‌ای که در دهة ۲۰ و ۳۰ فراگرفته بودند زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی را در چارچوب انجمن‌های اسلامی دانشجویان فراهم کنند و نیروی اصلی‌شان را در آن بخش متمرکز کرده بودند.
* برای تأسیس شاخة خارج چه هماهنگی‌هایی با نهضت آزادی داخل انجام دادند؟
کسانی که در این گفتمان تربیت می‌شدند وقتی مبانی و شاکلة اصلی شخصیت‌شان شکل می‌گرفت خودجوش بودند و من یادم نمی‌آید که برای تشکیل نهضت آزادی خارج از کشور از مهندس بازرگان یا دیگر دوستانی که داخل بودند مجوزی گرفته باشند، اما وقتی شاخة خارج را تأسیس کردند ارتباط داشتند و مکاتبه می‌کردند. در نامه‌هایی هم که آقای دکتر یزدی در پیوست جلد دوم خاطرات‌شان آورده‌اند این مکاتبات وجود دارد.
 سال ۴۱ که من به خارج از کشور رفتم هنوز یکی دو هفته نگذشته بود که در خوابگاهی که به‌طور موقت ساکن بودم نشریات حزب توده برایم می‌رسید و نشان می‌داد سازمان گسترده‌ای دارند و دانشجویان جدیدی که آنجا می‌آمدند را رصد می‌کنند و برای جذب‌شان نشریات‌شان را می‌فرستند. بنابراین به‌طور خودجوش احساس مسولیت کردم که باید نهاد انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا پایه‌گذاری بشود و کلیدش در همان سال ۱۳۴۱ زده شد؛ به شهر گیسن رفتم و در کلاس قرآن جمعی از دانشجویان آنجا شرکت کردم و از همان جا کار کلید خورد و تا سال ۴۴ گروه فارسی زبان انجمن‌های اسلامی دانشجویان تشکیل شد. در آمریکا هم افرادی مثل آقای دکتر یزدی، دکتر چمران و به‌خصوص دکتر مهدی بهادری‌نژاد بدون این‌که از داخل اجازه گرفته باشند خودشان احساس تکلیف می‌کردند که این نهادها را پایه‌گذاری کنند. بعد از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ که فضای سیاسی ایران بسته شد و مهندس بازرگان هم در دادگاه نظامی گفتند ما آخرین گروهی هستیم که با زبان قانون با شما سخن می‌گوییم، دوستان ما در خارج از کشور بدون این‌که دستوری به آن‌ها داده شود احساس تکلیف کردند که نهادهایی را شکل بدهند که آموزش‌هایی را برای ترتبیت کادرهای لازم ارائه کنند تا بتوانند در آن شرایط و در آن گفتمان انقلابی به وظایف‌شان عمل کنند. کسی به آن‌ها دستور نداده بود و خودشان این کار را دنبال کردند. دکتر یزدی و دکتر شریعتی به‌عنوان نهضت آزادی خارج از کشور برای فراگیری آموزش‌های نظامی و چریکی می‌خواستند به الجزایر بروند که نشد و بعد به مصر رفتند و آموزش دیدند ولی بعد به این جمع‌بندی رسیدند این فکر فکر درستی نیست که از خارج کشور بخواهند برای داخل چنین اقدامی انجام بدهند.
* با توجه به آن‌چه شما گفتید و به خاطر این‌که بعد از آن هم راه‌های ارتباطی گسترده نبود و مشکلاتی که برای نهضت آزادی به‌وجود آمد و بازداشت سران نهضت قاعدتاً هماهنگی چندانی بین شاخه خارج و داخل وجود نداشته؟
 همین‌طور است. بر اساس مبانی که افرادی مثل دکتر یزدی در دهة ۲۰ و ۳۰ فراگرفته بودند در جایگاهی قرار داشتند که بتوانند به‌صورت راهبردی سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی کنند و برنامه‌ها را به اجرا درآورند، اما با این حال ارتباط هم داشتند و مکاتبات نشان می‌دهد که به داخل گزارش می‌دادند. سال ۴۱ که به خارج کشور رفتم حامل نامه‌ای از مهندس بازرگان برای دکتر یزدی بودم که این در خاطرات دکتر یزدی هم آمده؛ بنابراین چنین ارتباطاتی بود و آقای مهندس بازرگان هم فعالیت‌های دوستان خارج را تأیید می‌کردند و هم توصیه‌هایی داشتند. در آن سال‌ها  مرحوم رحیم عطایی که رئیس دفتر سیاسی نهضت آزادی بودند، به‌رغم محدودیت‌های ارتباطی در جریان امور قرار داشت و حتی‌المقدور دوستان خارج با ایشان رایزنی می‌کردند.
* پس از پیروزی انقلاب که دکتر یزدی و دیگر اعضای شاخه خارج نهضت به ایران آمدند. در درون نهضت آزادی رابطة داخلی‌های با اعضای شاخه خارج نهضت از جمله دکتر یزدی چگونه بود؟ آیا راحت می‌توانستند با هم کار کنند؟
  وقتی انقلاب پیروز شد همة نیروهای فعال نهضت و نهادهای مدنی مثل انجمن‌های اسلامی که در اروپا و آمریکا شکل گرفته بود عموماً به داخل کشور آمدند تا بتوانند در انقلاب به وظیفه‌شان عمل کنند. خیلی از دانشجویان دورة دکتری حتی تحصیل‌شان را رها کردند و به نوفل‌لوشاتو رفتند و از آن‌جا هم به ایران آمدند و بسیاری از مدیران بعد از انقلاب همین افراد هستند که با نگاه راهبردی که داشتند و عشقی که برای انقلاب اسلامی می‌ورزیدند، زندگی‌شان راها کردند و به ایران آمدند. اعضای نهضت آزادی در اروپا و آمریکا که به ایران آمدند طبیعتاً باید با دوستان ما در داخل همکاری می‌کردند، اما آن موقع مسائلی پیش آمد. اغلب دوستانی که در داخل بودند و همچنین کسانی که از خارج آمده بودند در مدیریت دولت موقت قرار گرفتند ـ چه در دولت موقت به‌عنوان وزیر یا مدیر بخش‌های مختلف مثل بنده که به‌عنوان شهردار تهران منصوب شدم ـ چون متعهد شده بودند که در دولت فعالیت سیاسی نکنند و اصلاً فرصت هم نداشتند بنابراین  برای فعالیت در نهضت کسانی مثل مهندس سحابی باقی ماندند که ۷ سال در زندان و از مسائل دور بود. در زندان هم‌بند مجاهدین خلق و چریک‌های فدایی بود و طبیعتاً گفتمان غالب در زندان عادل آباد شیراز بر ذهنیت ایشان هم تأثیر گذاشته بود. دوستانی که از آمریکا آمده بودند شخصیت سیاسی و فرهنگی‌شان در فضای بازی شکل گرفته بود و با همدیگر انسجام داخلی داشتند، دوستانی هم که از اروپا آمده بودند یک انسجام داخلی داشتند؛ بنابراین طبیعی بود که ایجاد انسجام بین نیروهایی که در ایران بودند با نیروهای از خارج آمده با چالش‌هایی روبه‌رو شده بود و در اسناد نهضت هم این سوابق کاملاً مشخص است. نماد این دو تفاوت شخص مهندس عزت‌الله سحابی و شخص دکتر ابراهیم یزدی بودند که سابقة دوستی عمیق و سابقة همکاری در دهة های۲۰ و 30 در نهضت مقاومت ملی داشتند و به لحاظ ارتباط با مهندس بازرگان و دکتر سحابی پیوندهای عاطفی محکمی داشتند، اما طبیعی است که به لحاظ نقطه‌نظرهای اجتماعی تفاوت‌هایی داشته باشند. دکتر یزدی در یک فضای آزاد رشد کرده بود و مهندس سحابی ذهنش در فضای بستة زندان شکل گرفته بود و طبیعی بود نتوانند در برخی از مسائل کنار همدیگر قرار بگیرند و گاهی از این تفاوت دیدگاه‌ها این‌گونه برداشت بشود که با همدیگر اختلاف داشتند.
* پس اعضای شاخه خارج نهضت در دولت بودند و تشکیلات نهضت را افراد داخل مثل مهندس سحابی اداره می‌کردند؟
بله، همین‌طور است. تا اواخر سال ۵۸ مهندس سحابی و افرادی مثل دکتر محمدمهدی جعفری، محمد بسته‌نگار و علی اسپهبدی تشکیلات نهضت را اداره می‌کردند و نهضت آزادی هم برای حفظ امانت تاریخی تمام بیانیه‌ها و اسناد نهضت در آن دوره را در مجموعة اسناد خودش حفظ کرده است. وقتی به آن اسناد مراجعه می‌کنید می‌بینید این اسناد و بیانیه‌ها به لحاظ گفتمانی با گفتمان مهندس بازرگان و دکتر یزدی تفاوت‌هایی دارند.
* در بعضی موارد عملاً منتقد دولت موقت بودند؟
بله و حتی در کنار سایر جریانات که دنبال قدرت بودند و دولت موقت را نقد می‌کردند، قرار می‌گرفتند. به‌خصوص یک تحلیل ۴۵ ـ۴۶ صفحه‌ای به قلم مهندس سحابی در اسناد نهضت است که این نگاه، خیلی خوب در آن دیده می‌شود. استعفایی که با امضای ۱۴ نفر از دوستان مهندس سحابی صادر شد و در خاطرات آقای جعفری به‌عنوان سند تاریخی آمده، به خوبی تفاوت دیدگاه دوستان را از نظر تاریخی با دکتر یزدی و کسانی که در نهضت به فعالیت ادامه دادند، نشان می‌دهد و این درس عبرتی است برای امروز و کسانی که بخواهند گذشته را نقد کنند تا ببینند ریشه بعضی از تفاوت تحلیل‌ها و نگاه‌ها چه عواملی بوده است.
* طیف چپ نهضت در چه فرایندی استعفا دادند؟ آیا بعد از دولت موقت که مهندس بازرگان و دیگر اعضا در نهضت فعال شدند اختلافات بیشتر و تداوم همکاری سخت‌تر شد؟
 همین‌طور است. وقتی افرادی مثل دکتر یزدی و بقیة دوستان وقت آزاد پیدا کردند و در فعالیت‌های نهضت مشارکت کردند طبیعتاً وقتی کنگره‌ها تشکیل می‌شد به لحاظ کمی هم اکثریت داشتند و به نظر می‌رسد آقای مهندس سحابی در آن شرایط فکر کردند که به‌ مصلحت است از نهضت جدا بشوند. مهندس بازرگان به شدت مخالف جدا شدن مهندس سحابی و دوستان ایشان بود و خیلی مدارا کردند. قبل از اشغال سفارت و استعفای دولت موقت، طیف مهندس سحابی تصمیم به استعفا گرفته بودند ولی وقتی آن حادثه پیش آمد به خاطر صداقت و صمیمیتی که داشتند ارائة استعفای‌شان را متوقف کردند و حتی بعد از افشاگری دانشجویان از مواضع مهندس بازرگان و دولت موقت دفاع هم کردند و در تهیه بیانیه‌هایی دفاعی همراهی کردند. این هماهنگی و موضع‌گیری مشترک خیلی مهم است و نشان می‌دهد این دوستان به لحاظ فرهنگی، عاطفی و صداقتی که داشتند وقتی یک مسألة بیرونی مطرح می‌شد در کنار همدیگر قرار می‌گرفتند، اما بعد از آن‌که آن موج مقداری فروکش کرد استعفا دادند ولی مهندس بازرگان تلاش می‌کرد مهندس سحابی و دوستانش استعفا ندهند. آن موقع بحث انتخابات اولین دورة ریاست‌جمهوری مطرح بود. طیف مهندس سحابی موافق نامزدی مهندس بازرگان برای انتخابات ریاست‌جمهوری نبودند. مهندس بازرگان به مهندس سحابی گفتند: خب خود شما نامزد بشوید ولی استعفا ندهید ولی مهندس سحابی ظاهرا با توجه به شرایط بعد از زندان و مسائل خانوادگی‌شان آمادگی نامزدی نداشتند و آقای دکتر حسن حبیبی را مطرح کردند که در یک شرایط خاصی در شورای نهضت هم با یک رأی بیشتر نامزدی ایشان تصویب شد. من در این خصوص قبلاً یادداشتی هم نوشته‌ام  که مهندس بازرگان پس از آن جلسه شورا ‌گفت: « این تلخ‌ترین شب زندگی‌ام»، بود. بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری آقای مهندس سحابی استعفای‌شان را عملی کردند و به لحاظ تشکیلاتی از نهضت جدا شدند، اما هرگز روابط دوستانه و برادرانه‌شان با مجموعة نهضت به‌هم نخورد و در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی از جمله در  انجمن اسلامی مهندسین با مهندس بازرگان و دوستان نهضت همکاری می‌کردند. برخلاف بقیة احزاب که وقتی انشعاب می‌کنند پنجه بر روی همدیگر می‌کشند، طیف مهندس سحابی به دلیل اختلاف نظرها استعفا دادند ولی مناسبات انسانی و همکاری خودشان را حفظ کردند. مهندس سحابی سال‌ها بعد در گفت‌وگوهای مطبوعاتی به صراحت و صمیمیت گفته بود: در مواردی که من با مهندس بازرگان اختلاف داشتم حق به جانب ایشان بود. به نظر من افرادی مثل دکتر یزدی، مهندس سحابی و دکتر چمران اسوه‌هایی هستند که برای نسل امروز و فردای ما باید راز و زمز پایداری‌شان در طول ۶۰ سال و ۷۰ سال مورد توجه قرار بگیرد و ببینیم چه عواملی موجب شده که این‌ها بتوانند هم اخلاقی عمل کنند، هم صداقت داشته باشند و هم بتوانند در چارچوب گفتمان مورد قبول‌شان و براساس نظرات خودشان به وظایف دینی و ملی خودشان عمل کنند.
* بعد از دولت موقت و در فضایی که علیه نهضت آزادی و مهندس بازرگان شکل گرفت، پیامی به دکتر یزدی داده شد مبنی بر این‌که اگر از نهضت جدا شوید می‌توانید در حاکمیت بمانید و به فعالیت‌های‌تان ادامه بدهید ولی ایشان نپذیرفت. این پیام چه جریانی داشت؟
در اوایل دهة ۶۰ این پیامی بود که به ایشان داده بودند و گفته بودند شما در آن جایگاهی هستید که بتوانید در جایگاه ریاست‌جمهوری و مقامات بالای جمهوری اسلامی باشید ولی لازمه‌اش این است که از بازرگان فاصله بگیرید. دکتر یزدی خیلی شفاف گفته بود: من شخصیت و هویت خودم را از بازرگان دارم و او را تنها نخواهم گذاشت. این مسأله اصالت شخصیتی و صداقت آقای دکتر یزدی را کاملاً نشان می‌دهد.
* بعد از سال‌های سختی که در دهة ۶۰ بر نهضت گذشت. سال ۷۳ پس از درگذشت مهندس بازرگان چطور با وجود فردی چون دکتر یدالله سحابی، دکتر یزدی به‌عنوان دبیرکل انتخاب ‌شد؟
بلافاصله بعد از درگذشت زنده یاد مهندس بازگان، آقای دکتر سحابی که یار دیرین ایشان و بزرگ خانوادة نهضت بودند در مصاحبه‌ای گفتند ما به‌زودی دبیرکل نهضت آزادی را انتخاب می‌کنیم. در اولین جلسة شورای مرکزی انتخاب دبیرکل نهضت را در دستور قرار دادند و خودشان پیشنهاد کردند آقای دکتر یزدی به سمت دبیرکلی انتخاب بشوند؛ دلایل‌شان را هم گفتند و شورای مرکزی تقریباً به اتفاق آرا دکتر یزدی را به این سمت برگزیدند. این انتخاب نشان‌دهندة نگاه راهبردی خانوادة نهضت است که در واقع دنبال مقام نیستند. دکتر سحابی با آن تواضع و بزرگواریی که داشت می‌دید آقای دکتر یزدی به لحاظ تشکیلاتی و مدیریتی و سوابقی که با جوانان دارد بهتر می‌تواند مسئولیت دبیرکلی نهضت را برعهده بگیرد، اما تا سال ۸۱ که دکتر سحابی در قید حیات بودند همواره در کنار دکتر یزدی بودند و هماهنگ با تصمیمات دکتر یزدی، شورای مرکزی و دفتر سیاسی نهضت عمل می‌کردند.
* آقای دکتر یزدی در آن سال‌های سخت با چه رویکرد و استراتژی‌ای توانست تشکیلات نهضت را حفظ کند و به پیش بَرد به‌گونه‌ای که باجود همه محدودیت‌ها نهضت بتواند در فضای سیاسی منشاء اثر باشد؟
آقای دکتر یزدی عنوان خاطرات خودشان را «۶۰ سال صبوری و شکوری» گذاشته‌اند. این واژه را از قرآن گرفته‌اند؛ قرآن در چهار آیه به عبارت « صبار شکور» اشاره دارد. از منظر قرآن یکی از ویژگی‌های برجسته مومنین این است که صبار و شکور هستند یعنی از ذره ذرة نعمت‌ها و فرصت‌ها در راستای اهداف راهبردی خودش استفاده می‌کنند. آقای دکتر یزدی هم به نظر من در مدیریت خودشان ویژگی صبار بودن و شکور بودن را به کار گرفتند. طبیعی است در شرایط سخت بعد از دهة ۶۰ و سال‌های دهة ۷۰ و بعد از آن نهضت در شرایطی قرار داشت که همیشه با محدودیت و هزینه‌های سنگینی روبه‌رو بود. آقای دکتر یزدی و سایر دوستان چون به گفتمان و بینش اصلاح‌طلبی، فعالیت و نقد قانونی، علنی و مسالمت‌آمیز و تحولات و تغییرات تدریجی در جامعه باور داشتند قراری بر تقابل نداشتند و قرارشان این بود که مدارا کنند با کسانی که خلاف قانون و انصاف با آن‌ها رفتار می‌کردند. در همین شرایط سخت و دشوار کوشش می‌کردند از کوچک‌ترین فرصت‌هایی که وجود دارد هم برای حفظ و بقای خودشان و هم برای توسعة گفتمان‌شان ـ به‌خصوص در نسل جوان ـ استفاده کنند. به نظرم آقای دکتر یزدی در این دوران از هنر مدیریت خودش به‌خوبی استفاده کرد و توانست چراغ کم‌سویِ نهضت آزادی ایران را در طول این ایام روشن نگه دارد و توانست با نیروهایی که بعد از دوم خرداد همین گفتمان اصلاح‌طلبی را انتخاب کردند وارد تعامل شود. در همة مراحل آقای دکتر یزدی موید راهبردی اقداماتی بود که در جنبش اصلاحات انجام شده است؛ به‌ویژه در مقاطع انتخابات. همه یادمان هست که در سال ۹۲ چگونه عمل کردند و در سال ۹۴ چگونه عمل کردند. در شرایطی که نهضت در دوران آقای احمدی‌نژاد واقعاً زیر فشار بود و حتی امکان صدور بیانیه نداشتند که از مردم دعوت کنند در انتخابات شرکت کنند. در سال ۹۲ از اول صبح آمدند در حسینیة ارشاد و در صف طولانی ایستادند. خبرنگاران داخلی و خارجی از همان اول صبح آمدند و با ایشان مصاحبه و مخابره کردند و حتی صدا و سیما هم با ایشان مصاحبه کردند. ایشان در واقع این پیام را دادند که باوجود تمام محدودیت‌ها ما در انتخابات شرکت می‌کنیم و دیگران را هم به مشارکت دعوت می‌کنیم و این پیام ایشان مشوق بسیاری از افراد برای حضور در انتخابات شد. در سال ۹۴ و در انتخابات مجلس و خبرگان هم همین‌طور بود. در سال ۹۶ به‌رغم توسعة بیماری‌ و محدودیت جسمی‌شان باز هم به حوزة حسینیة ارشاد آمدند که به اتفاق وارد حسینیة ارشاد شدیم و در همان شرایط هم رأی دادند و هم با خبرنگاران صدا و سیما و خبرنگاران خارجی مصاحبه کردند. صحبت‌های ایشان در جهت تقویت گفتمان اصلاح‌طلبی در جامعه بسیار مفید و موثر بود و با این هدف بود که افکار عمومی بدانند اشخاص و شخصیت‌های انقلاب و افراد و گروه‌های سیاسی‌ای که با محدودیت روبه‌رو هستند تسلیم چپ‌روی و گفتمان دیگری نمی‌شوند و همواره از گفتمان اصلاح‌طلبی حمایت می‌کنند.
* یکی از ویژگی‌های مهم و برجسته مهندس بازرگان و دکتر یزدی که ضرورت دارد در شرایط حاضر مورد توجه ویژه قرار بگیرد این است که با وجود همة مشکلات و سختی‌ها در ایران ماندند و در داخل کشور و به‌عنوان اپوزیسیون قانون‌مدار  فعالیت کردند.
این نکتة بسیار مهمی است. در دهة ۶۰ و با بسته شدن فضای سیاسی بسیاری از گروه‌ها از ایران رفتند و گروه‌هایی هم که بودند فشار آن‌قدر زیاد بود که به اصطلاح کرکره‌های‌شان را پایین کشیدند و فعالیت‌شان متوقف شد. تنها گروهی که ایستاد و مقاومت کرد نهضت آزادی بود و این ایستادگی به اعتبار رهبران نهضت بود که سابقة طولانی‌ای در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی داشتند، در دولت موقت، شورای انقلاب و مجلس اول بودند. اعضای نهضت به اعتبار این رهبران ایستادند، اما هزینه‌های بسیار سنگینی پرداخت کردند و با ایستادگی‌شان توانستند جنبش اجتماعی ایران را بارور بکنند و این باروری در دوم خرداد به آن درجه‌ای رسید که ۲۰ میلیون رأی به آقای خاتمی داده شد. بعضی‌ها توجه ندارند که دوم خرداد فرایندی بود که در جنبش اجتماعی ایران طی سال‌های متمادی رشد کرده و محصول ایستادگی برای پاسداری از اصول و آرمان‌های انقلاب  بود که به‌تدریج ثمراتش در دوم خرداد هویدا شد و به خاطر همین ایستادگی‌ها بود که بعد از دو دورة آقای احمدی‌نژاد، جامعه در سال ۹۲، ۹۴ و ۹۶ از آن میزان رشد بهرمند شده که توانست در سخت‌ترین شرایط پیام روشنی داشته باشد. اما این ایستادگی و ماندن به خاطر این بود که این بزرگان علقة دینی و علقة ملی داشتند و وابسته به این مملکت بودند؛ بنابراین تنها راه را ماندن و فعالیت در داخل کشور می‌دانستند و این ماندن به‌رغم همة هزینه‌ها و محرومیت‌هایی بود که برای خودشان و خانوده‌شان وجود داشت. آقای دکتر یزدی در ۱۸ سال غربت و سال‌های بعد از انقلاب که از خانوده‌شان اجباراً دور بودند به لحاظ عاطفی خیلی تحت فشار بودند ولی کشش علقة خدمت به ایران آن‌قدر بود که ناراحتی‌ها را به جان دل خریده بودند، اما در آخرین فرصت زندگی‌شان که خودشان هم می‌دیدند بعد از عمل پانکراس قوا و بنیة جسمی‌شان در حال تحلیل است و تمرکزشان کم شده بود و دکترشان هم در ترکیه خواسته بود که بروند و چکاپی انجام بدهد، به ترکیه رفتند، اما واقعیت امر این است که انگیزة اصلی‌شان از سفر به ترکیه در این دورة آخر این بود که در شهر ازمیر که یکی از فرزندانشان ساکن است، اقامت کنند تا بقیة فرزندان و نوه هایشان بیایند و با هم دیدار داشته باشند و این دیدارها بسیار در روحیة ایشان و ادامة حیات او موثر واقع شده بود. ماندن در وطن و فعالیت در همین اقلیم یکی از ویژگی‌های تاریخی این گفتمان است که امیدوارم برای نسل امروز و فردای ما بتواند آموزنده باشد و راز و رمز چنین گفتمانی را بتوانند در زندگی این اشخاص مرور کنند و این ارزش‌ها را در زندگی شخصی خودشان وارد کنند.
منبع: هفته نامه سازندگی – 19 شهریور 96


Tuesday, September 12, 2017

مي­خواستيم ساختار اداره شهر متحول شود


محمد توسلی در گفت‌وگو با آینده‌نگر:
مي­خواستيم ساختار اداره شهر متحول شود

مقدمه:
محمد توسلي در گفتگو با آينده­نگر از شهرداري اول انقلاب مي­گويد. چند روز از اول انقلاب مي­گذشت كه دولت موقت، محمد توسلي را بعنوان اولين شهردار تهران بعد از انقلاب انتخاب كرد. محمد توسلي از روزهاي حضورش در شهرداري تهران مي­گويد: " در ابتداي كار،‌ چند موضوع مهم در دستور كار ما قرار گرفت. يكي از موضوعات شوراها و ضرورت برنامه­ريزي براي سپردن كار مردم بدست خود مردم بود." او به " بلديده" اشاره مي­كند كه در گفتمان مشروطه مطرح بود،‌ دكتر محمد مصدق پرورشش داد و با شروع انقلاب در صدر قرار گرفت. او معتقد است بعدها اين مطالبات به دليل خشونت از اولويت خارج شد.
شما نخستین شهردار تهران بعد از انقلاب هستید که قانون شوراها در نخستین ماه‌های بعد ازانقلاب اسلامی با پیگیری شما در دستورکار قرار گرفت. تجربه اداره پایتخت، در آن روزها چگونه بود؟
در شرایطی مسئولیت مدیریت شهرداری تهران را پذیرفتم که کل کشور و شهر تهران در یک برهه و شرایط بحرانی بود. بعد از 22 بهمن اولین مسئولیتم  تهیه پیش‌نویس اساسنامه طرح گارد ملی بود که امام (ره) مطرح کرده بودند و اجرای آن را به عهده دولت موقت و معاونت امور انقلاب آقای دکتر ابراهیم یزدی گذارده بودند. مرحوم آیت‌الله لاهوتی هم نماینده امام (ره) در این مجموعه بودند. نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را بنده طراحی کردم چون گارد ملی که تداعی گارد شاهنشاهی را می‌کرد، واژه خوبی نبود. واژه سپاه با توجه به عملکرد سپاه دانش و سپاه بهداشت و ... زمینه  فرهنگی و اجتماعی خوبی در ذهنیت جامعه داشت. نگاه این‌طور بود که با توجه به نگرانی از تکرار کودتای 28 مرداد، تا استقرار نهاد‌های رسمی، باید نهادی موقت ایجاد می‌شد تا از آرمان‌های تاریخی ملت ایران و از آرمان‌هایی که مردم در انقلاب داشتند پاسداری کند و این واژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از همانجا کلید خورد و پس از تصویب رهبر فقید انقلاب، اعلام شد.  
دولت موقت، هفتم اسفندماه 57 به بنده ماموریت داد که مدیریت شهرداری‌ تهران را بر عهده بگیرم و بنده توان خود را برای انجام این  مسئولیت سنگین متمرکز ساختم. این انتخاب و پذیرش آن به استناد سوابق تحصیلی و تجربیات مدیریتی و اجتماعی بنده بود. به لحاظ تحصیلی کارشناس ارشد مهندسی راه وساختمان از دانشکده فنی دانشگاه تهران و دکترای ناتمام حمل‌و‌نقل و ترافیک را از آمریکا و آلمان داشتم و ده سال هم در جایگاه مدیریت مهندسین مشاور با شهرداری تهران در خصوص مسائل مختلف شهری کار کرده بودم. به لحاظ اجتماعی - سیاسی هم از سال 36 در دوره دانشجویی و سپس از سال 41 در خارج از کشور، در اروپا، امریکا و خاورمیانه و پس از سال 46 که به ایران برگشتم و ممنوع الخروج شدم، تا سال57 در فعالیت های اجتماعی و سیاسی و  مدیریت انقلاب؛ تجربه لازم را کسب کرده بودم. با این سوابق و شرایط خاص بعد از انقلاب، مسئولیت سنگینی بر دوش خود احساس می‌کردم. از مدیران بعد از انقلاب  انتظار می‌رفت طوری برنامه‌ریزی و عمل کنند که به مطالبات تاریخی و نیاز های مردم پاسخ داده شود.
چند موضوع مهم در همان اسفند ماه در دستور کار ما قرار گرفت. یکی از موضوعات شورا‌ها و ضرورت برنامه‌ریزی برای سپردن کار مردم به دست خود مردم بود. از دوره مشروطه بحث راه‌اندازی بلدیه مطرح بود. زمان دکتر مصدق این گفتمان توسعه پیدا کرد و اصلاح قانون انتخابات و شهرداری‌ها و بحث توسعه مدیریت شهری و تقویت آن یکی از محورهای برنامه راهبردی دکتر مصدق در کنار اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت بود. در دوران تحصیل در اروپا و امریکا شاهد روش‌های نوین مدیریت شهری بودم و می‌دیدم در آنجا مردم چطور در اداره شهر‌ها حضور و مشارکت مستقیم دارند. در این کشورها، دولت‌های مرکزی کاری به جزییات زندگی مردم ندارند. کار را به خود مردم به صورت حکمروایی محلی) ( Local Goverment،  سپرده‌اند. دولت‌ها نگاه کلان مدیریتی، منافع ملی و مسایل امنیتی و اجرای قانون و نظارت بر اجرای قانون را بر عهده دارند و بهمین دلیل سازمان و نیروی انسانی دولت های مرکزی کارآمد ولی کوچک است.
در کنار این تجربه بشری، ما با توجه به آموزه‌های قرآنی اصل شورا‌ها را  یکی از اصول تعالیم اسلامی می‌دانستیم که بر پایه آن مردم باید در اداره کشور جایگاه تصمیم‌ساز داشته باشند. از سوی دیگر حضور مردم در انقلاب و مطالباتی که در شعارهایشان مطرح بود صرفا مخالفت با شخص شاه نبود بلکه «نظام» استبدادی شاه را که در آن مردم جایگاهی نداشتند و مدیریت جامعه از بالا بود را نمی‌خواستند. بنابراین مطالبات و انتظار مردم از مدیران انقلاب فراهم کردن زمینه‌های عینی دستیابی به شرایطی بود که مردم بتوانند برای اداره شهر و کشورشان نقش اصلی داشته باشند. این مطالبات در شعار آزادی، استقلال و جمهوری اسلامی مردم در انقلاب منعکس بود که در اصول قانون اساسی از جمله اصول ششم، هفتم،  پنجاه و ششم و بطور مشخص در فصل هفتم شوراها؛ اصل‌های یکصدم تا یکصد و ششم  آن تبلور پیدا کرد.


آیا در ابتدای کار مدل جدیدی را برای اداره شهر مطرح کردید ؟
بله، از همان اسفند ماه 1357؛ دو گروه کارشناسی تشکیل شد تا مطالعاتی را در زمینه اصلاح ساختار تقسیمات شهری و همچنین تهیه پیش نویس قانون شوراها را انجام دهند. هدف اصلی از این مطالعات فراهم کردن زیرساخت‌هایی بود  که براساس آن بتوان اداره شهر را در چارچوب مدیریت واحد شهری؛ کل خدمات مورد نیاز مردم به دست خود مردم سپرده شود.
بر اساس مطالعات گروه تقسیمات شهری؛ با توجه به اینکه محدوده غربی شهر تهران مسیل کَن بود، در شهر تهران 341 محله با اشتراکات فرهنگی و اجتماعی شناسی شد. از ترکیب تعدادی از محلات، نواحی شهری و از ترکیب چند ناحیه 20 منطقه شهری مشخص شد که محدوده‌ آنها کاملا مرزهای طبیعی و منظمی دارند. براین اساس شهر تهران به 20 منطقه و هر منطقه به تعدادی نواحی و محلات تقسیم‌بندی شدند. بر طبق قانون شوراهای مطالعه شده مقرر شد کوچک‌ترین واحد حکمروائی محله باشد و هر محله بین 10 تا 20 هزار نفر جمعیت داشته باشد. پیش‌بینی شده بود از هر محله حداقل پنج نفر نماینده انتخاب شوند و از نمایندگان محلات در هر منطقه شورای منطقه تشکیل شود و از هر منطقه نیز حداقل یک نماینده در شورای شهر حضور داشته باشد. به این ترتیب  ارتباط ارگانیک بین نمایندگان محلات و مناطق با شورای شهر برقرار می‌شود. در سال‌های اخیر که محدوده غرب مسیل کن وارد محدوده شهر شده، دو منطقه 21 و 22 نیز به مناطق شهر تهران اظافه شده است. بر اساس مطالعاتی که با مناطق جدید به‌عمل آمده تعداد کل محلات شهر تهران به 354 محله رسیده است.
گروه مطالعات قانون شوراها، ابتدا «طرح تشکیل شوراهای شهری و نحوه اداره شهر تهران» را در شش فصل و چهل و چهار ماده تهیه کرد. این طرح پس از بررسی در وزارت کشور و اصلاحات به‌عمل آمده مجددا در پنج فصل و سی ماده با عنوان «قانون تشکیل شوراهای شهری و نحوه اداره شهر تهران» در تیرماه به دولت موقت ارسال شد. مرحوم مهندس مهدی بازرگان طرح را با دقت مطالعه و نظرات خودشان را در حاشیه آن منعکس کردند. بر اساس این نظرات پیش‌نویس اصلاح و طرح جدید در اول مهرماه سال 1358 در شورای انقلاب به تصویب رسید. در اجرای مواد 42 و 44  این قانون مجددا طرح آئین‌نامه‌های وظائف و اختیارات شورای شهرتهیه و برای تصویب دولت موقت، ارسال شد. یادداشت‌های مرحوم مهندس بازرگان نخست وزیر دولت موقت در حاشیه پیش‌نویس این آئین‌نامه‌ها ( که در اسناد موجود است)  نیز توجه و دقت نظر ایشان را برای سامان بخشیدن به مدیریت شهری و اهمیت آن را نشان می‌دهد.   
این طرح نقطه عطف مهمی در تاریخ شهرداری‌های ایران است. اداره شهر به شکل ساختاری چه تغییراتی پیدا می‌کرد؟
نگاه ما در جایگاه موقت مدیریت شهری و به عنوان کارشناس این بود که ساختار اداره شهر به کلی متحول شود؛ نه تنها مردم از طریق شورای محلات، مناطق و شورای شهر برخدمات شهری نظارت داشته باشند، بلکه ساختار مدیریتی بقیه خدمات مورد استفاده شهروندان را نیز با این تقسیم‌بندی هماهنگ کنند و زیر نظر مردم اداره شود؛ البته به غیر از خدمات قضایی، امنیتی و مسائلی که جنبه ملی دارد و ضرورتا در اختیار دولت مرکزی قرار می گیرد. به این ترتیب شورای شهر از وضعیت کنونی شورای شهرداری خارج شده و به‌صورت مدیریت واحد شهری در خواهد آمد. در این صورت کلیه خدمات شهری و مورد نیاز زندگی مردم زیرنظر مردم قرار خواهد گرفت و سازمان دولت هم کوچک خواهد شد. در کشور ما متاسفانه، سازمان‌های دولتی از جمله وزارت کشور تشکیلات گسترده‌ای در سراسر کشور دارند و با اجرای قانون مدیریت واحد شهری و سپردن خدمات روستا‌ها و شهر‌ها به دست خود مردم، همان‌گونه که در سایر کشورها مورد عمل قرار گرفته است، سازمان دولت مرکزی کوچک خواهد شد و بر وظایف ملی و نظارت بر اجرای قانون متمرکز خواهد شد.
 خوشبختانه، در سال 1393 وزارت کشور این مهم را در دستور کار خود قرار داده و پیش‌نویس لایحه مدیریت شهری را تهیه و به دولت تقدیم کرد. در حال حاضر موضوع در کمیسیون خاصی در دست بررسی است و تا کنون دو کنفرانس هم‌اندیشی برای بررسی این لایحه برگزار شده است. بطور خلاصه اهداف مطرح شده در این لایحه هماهنگ با تجربه جهانی است اما ضوابط تعریف شده برای شورای شهر و مدیریت اجرایی شهر واقع‌بینانه نیست؛ بطوری که پیامد آن افزایش تمرکز اختیارات در مدیریت اجرائی شهر و کاهش جایگاه شورای شهر برای انجام وظائف محوله خواهد شد. 
چرا  اجرای قانون « مدیریت واحد شهری»  مصوب شورای انقلاب  پیگیری نشد؟
 بزرگترین ضربه ای که در اواخر سال های 59 و 60 به کشور وارد شد، حاکم شدن جو خشونت بر جامعه بود و این باعث شد فضای جامعه بسته شود. ما راهبرد مدیریت از پایین و سپردن کارها به دست مردم را مطابق اصول قانون اساسی هدف قرار داده بودیم، اما با بسته شدن فضای سیاسی کشور، متاسفانه این روند متوقف شد.


اما شوراها بالاخره شکل گرفتند و حالا هم به دوره پنجم رسیدند...
بله. بعد از دوم خرداد 76 به همت جناب آقای خاتمی، در راستای برنامه توسعه سیاسی؛ ایشان جهت پایه‌گذاری نهاد شوراها، به‌رغم ناکارآمدی قانون شوراهای مصوب مجلس پنجم، نسبت به انجام انتخابات شوراها در سال 77 همت گماشتند.
اولین شهرداری بودید که بعد از مهندس جواد شهرستانی آمدید. شما شهرداری شدید بدون داشتن «انجمن بلدیه» اما در صدد بر آمدید که شوراها را تشکیل دهید. تعریف آن زمان شما از شورا با آنچه امروز شاهد آن هستیم چه تفاوتی دارد؟ درواقع بگذارید شفاف بپرسم. چه نمره‌ای می‌دهید به شورای شهر؟ قرار بود شوراها برخلاف انجمن بلدیه، نماد حکومت از پایین باشند. این اتفاق افتاد؟
قانون شورا های مصوب  مجلس پنجم با قانون مصوب شورای انقلاب تفاوت زیادی دارد. اما در طی این چهار دوره شورای شهر یک فرایند یادگیری طی شده است. شورای اول یک تجربه خاص بود که بعلت برخوردهای سیاسی، عملا موفق نبود و متوقف هم شد و تاثیر منفی در نگاه مردم نسبت به شوراها در پی داشت. ما متاسفانه فکر می‌کنیم تحولات باید یک شبه طی شود و این ناشی از زمینه های  فرهنگ استبدادی ما در سطح کلان جامعه است؛ فرهنگ زور و زود. لازم است بپذیریم که تحولات فرهنگی و اجتماعی زمان‌بر و تدریجی است و ممکن است چند نسل طول بکشد. تحولات مشابه در اروپا چند قرن طول کشید. اما ما انتظار داریم در این صد سالی که از انقلاب مشروطه می‌گذرد ما باید به جایگاه جامعه صددرصد دموکراتیک رسیده باشیم. همین نگاه بود که باعث شد با شکست شورای اول، مردم به این باور برسند که شورا از اساس به درد نمی‌خورد و به همین علت بود که در انتخابات شورای دوم تهران فقط 11درصد مردم شرکت کردند و با این که این انتخابات همزمان با مجلس ششم بود و وضعیت تایید صلاحیت‌ها متعادل بود، رای اقلیتی که فقط کمی بیشتر رای داشتند به کرسی نشست و از دل آن شورا، آقای احمدی‌نژاد شهردار شد و شهرداری هم برای او سکوی پرشی به سمت دو دوره ریاست جمهوری گردید. 
در آن انتخابات عملا مردم با قهر از صندوق انتخابات، خودزنی کردند و عملا رأی به آقای احمدی‌نژاد دادند و این تجربه گرانقدری بود که مردم هوشمند ما در انتخابات‌های بعدی به‌کار گرفتند. شورای سوم و چهارم هم از نظر من در همان راستای یادگیری طی شده است. ناکارآمدی قانون و مشکلات شورای شهر  با مدیریت متمرکز شهرداری در این دو دوره کاملا برجسته است. برخی از اعضای شورای شهر در خصوص اقدامات خلاف قانون و عدم شفافت مالی شهرداری اظهارنظر کرده و مدیریت شهرداری را به چالش کشیدند. امروز هم مردم، هم دولت، هم وزارت کشور و هم شهرداری ها  به این نتیجه رسیده اند که ادامه وضع موجود قابل تحمل نیست. به همین دلیل است که افراد زیادی آمدند و برای انتخابات نام‌نویسی کردند. سه هزار نفر داوطلب برای 21 کرسی. فکر می‌کنم که وظیفه ما به عنوان کارشناس و وظیفه شما به عنوان رسانه این است که کوشش کنیم که دراین تجربه تاریخی شرکت کنیم و مشکلات و راهکارها را ارائه دهیم. کوشش کنیم با همکاری نزدیک دولت، مجلس و شوراهای شهر پنجم با آگاهی بیشتر و عزم راسخ  بتوانند راه را برای اصلاح لایحه مدیریت شهری، تصویب و اجرای آن ؛ هموار کنند.
شورای بعدی را چطور می‌بینید ؟ قرار است دولت لایحه مدیریت یکپارچه شهری  را نهایی و برای تصویب به مجلس ارایه کند. تا تصویب این لایحه  شورای پنجم در چارچوب قانون موجود چگونه عمل کند؟ شورای پنجم چه کمکی به فرایند  تصویب این لایحه می تواند داشته باشد؟
نگاه بنده خوشبینانه است؛ زیرا تجربه نشان داده است که باید همه در مسیر آموختن قرار بگیریم. توصیه بنده  به اعضای منتخب شورای پنجم این است که از دو زاویه به وظیفه‌شان عمل کنند. یکی اینکه در چارچوب قانون موجود عمل کنند زیرا قانون یک شبه تغییر نمی‌کند. دوم آنکه کوشش کنند شهرداری را انتخاب کنند که بتواند قانونمند و در راستای اصلاح مدیریت شهری عمل کند. بررسی نواقص لایحه مدیریت شهری و پیگیری رفع آن ها ضروری است. زیرا در مواردی این لایحه دچار تناقص است. شورای شهر اختیاراتش روشن نیست. شورای شهر نیاز به کادر فنی دارد تا بتواند خود برنامه‌ریزی‌ کند تا نظارت بر برنامه‌ها امکان پذیر شود. ساختار شهرداری باید عوض شود و برخی از قسمت‌های آن باید زیر‌مجموعه شورای شهر قرار گیرد. اما در مورد محدوده وظائف مدیریت شهری؛ به غیر از خدمات شهری، خدماتی همچون آموزش و پرورش، محیط زیست، آب و برق و گاز، راهنمایی و رانندگی و ... هم باید به تدریج زیرمجموعه  مدیریت شهری قرار بگیرند. امروز، نمایندگان مجلس شورای اسلامی هم آمادگی این همکاری را دارند که نسبت به رفع نواقص لایحه اقدام کنند. لذا شوراهای جدید می‌توانند در خصوص نهایی شدن این لایحه در دولت و در مجلس پیگیری‌های لازم را داشته باشند.
به نظر شما مشکلات و چالش‌های پیش‌روی شورای شهر پنجم چیست و این شورا چگونه باید              در صدد حل این مسائل برآید؟
ببینید! در این دوازده سال اخیر و می‌توان گفت حتی بیش از دوازده سال، مدیریت شهر تهران، قدرت‌مدار بوده است. به این معنا که شهرداری و شورای شهر تهران بیشتر به منزله سکوی پرشی برای تصدی قدرت بالاتر تلقی شده است. این موضوع در دوره دوازده ساله آقای محمد باقر قالیباف کاملا مشخص است. در طول این ۱۲ سال، برخی اقدامات مفیدی نیز صورت گرفته؛ اما کارنامه دوران شهرداری آقای قالیباف در نظر مردم مثبت نبوده و مردم در این انتخابات، به مدیریت او و همکارانش رای منفی دادند. دلیل این موضوع آن است که آقای قالیباف و بسیاری از محافظه کارانی که مؤید حضور او در شهرداری بودند، به دنبال قدرت بودند. شورای پنجم و مدیریت منتخب آنان شایسته است، هماهنگ با گفتمان اصلاحات، نگاه شهروندمدار را سرلوحه بینش و برنامه های خود قرار دهند. بررسی کنند که شهروندان چه نیازهایی دارند و همه برنامه‌های خود را در راستای تامین نیازها و مطالبات مردم به کار گیرند. اگر چه برخی از اعضای شورای شهر، نمایندگان احزاب سیاسی هستند، اما فضای مدیریت جدید شهر تهران بایستی به سمت «شهروندمداری» متحول شود. البته سابقه سیاسی این افراد و پایبندی آنان به کارجمعی بسیار مفید است، زیرا این تجربیات می تواند از بروز مشکلاتی که در شورای اول رخ داد، جلوگیری کند؛ اما این سابقه سیاسی و وابستگی های حزبی نباید باعث شود که شورای شهر، بار دیگر سمت‌ و سوی حزب گرایی و قدرتمداری به خود بگیرد. خوشبختانه مردم تهران هم توجه دارند که رأی دادن و انتخاب نمایندگان، پایان کار نیست. جامعه باید، در جایگاه "دیده بان" همچنان پیگیر اقدامات شوراها باشند. همچنین نهادهای مدنی، احزاب و گروه‌های سیاسی، نیز باید به عنوان «دیده‌بان» فعالیت‌های شورای شهر را زیر نظر داشته باشند. در این میان، رسانه‌ها نیز نقش مهمی دارند. رسانه‌ها به عنوان دیده‌بان باید به عملکرد شوراها و شهرداری ها نظارت کنند، نظرات مردم را منعکس کنند و همواره چنین تعاملی را میان آحاد جامعه و مدیریت شهری شکل دهند.
یکی از بحث‌هایی که همواره مورد نیاز مدیران شهری است بحث مشورت‌گیری از نهادهای کارشناسی است. برخی این انتقاد را به شورا و شهردار پیشین داشتند که از کارشناسان و نهادهای کارشناسی مشورت نگرفته اند و همین موضوع باعث تصمیمات و اجرای پروژه‌هایی شده است که آسیب‌های فراوانی را درپی داشته است. شورای شهر پنجم چگونه می‌تواند این مشکل را مرتفع سازد؟
طبق قانون مصوب ۲۱ نفر به عنوان اعضای شورای شهر تهران انتخاب شده‌اند، اما می دانیم که مسائل و مشکلات پیچیده شهر تهران خارج از توان ۲۱ نفر است. بنابراین این نمایندگان باید از همه ظرفیت‌ها و نهادهای کارشناسی و از برخی اعضای سابق شورای شهرکه تجربیات انباشته ای دارند استفاده کنند و کوشش کنند که سازوکاری تعیین کنند تا این افراد و نهادها به صورت منظم به شورای شهر پیوند بخورند و شورا بتواند از ظرفیت همه مشورت‌های کارشناسی برای تصمیم گیری خود بهره بگیرد.
شورای شهر بایستی نگاه جدیدی به شهروندان داشته باشد. در کشورهای پیشرفته نه تنها شوراها مستقیما به عنوان نمایندگان مردم به عملکرد مدیریت اجرایی شهر نظارت می‌کنند، بلکه خود شهروندان نیز در مقاطع مختلف به طور مستقیم نظر خود را به مدیریت شهری می‌دهند. به این معنا که در پروژه‌ها و تصمیم‌های کلیدی، مدیریت شهری از مردم دعوت بعمل می آورند که در «سیتی‌هال» یا همان سالن شهر، حضور پیدا کنند و نظر خود را به صورت مستقیم اعلام ‌کنند. در واقع یک چنین فرآیندی می‌تواند به تدریج شکل بگیرد که نه تنها کارشناسان و گروه‌های مرتبط شوراها بلکه در فضای عمومی هم مردم بتوانند درباره پروژه‌های کلیدی شهری و ایده‌های جدید مدیریت شهری نظر بدهند. این تعامل با شهروندان می‌تواند جایگاه شهروند مداری شورا ها و مدیریت شهری را تقویت کند. البته رسانه‌ها در این فرایند همواره می توانند  نقش موثری داشته باشند.
شهر تهران با مشکلات فراوانی مانند ازدحام جمعیت، ترافیک، آلودگی هوا، آسیب های اجتماعی و... مواجه است. مدیران شهر تهران با چه برنامه‌ای می‌توانند مسائل و مشکلات شهر تهران را حل ‌و فصل کنند؟
نخستین اقدامی که شورای شهر در دستور کار خود دارد انتخاب شهرداری است که بتواند مجری سیاست‌ها و برنامه‌های شورا باشد. این شخص علاوه بر خصوصیاتی مانند پاکدستی، شهروندمداری وتوان مدیریت بالا و برخورداری از روحیه کار جمعی؛  باید بتواند از پس مسائل پیچیده شهر تهران بر بیاید. هر کسی نمی‌تواند چنین مسئولیتی را به عهده بگیرد. این شخص باید مشکلات شهر را بداند، سابقه اجرایی و مدیریتی بالایی داشته باشد. این نکته بسیار مهمی است که شهردار قادر باشد با شورا ودستگاه‌های اجرایی کشور تعامل سازنده ای داشته باشد. به نظر بنده فقط شخص شهردار مهم نیست. سوابق و توانایی جمع همکاران او نیز بسیار اهمیت دارد؛
در زمینه برنامه‌ها نیز شورای شهر باید دو نگاه کوتاه مدت و بلند مدت داشته باشد. در بخشی که مربوط به برنامه‌های کوتاه مدت است، شورا می تواند در چارچوب قانون فعلی، تلاش کند که وضع موجود را ساماندهی کند. پس از انتخاب شهردار، سنگین‌ترین وظیفه شورای شهر پیگیری برنامه ساماندهی وضع موجود است. چرا که در همه کلان‌شهرها به ویژه تهران، وضعیت موجود با سطح انتظارمردم فاصله زیادی دارد و شورای شهر می تواند در چارچوب قانون ، وضعیت موجود را سامان ببخشد. باتوجه به مشکلاتی مانند بدهی‌های سنگین، پرسنل انبوه، فقدان منابع سالم درآمدی و... که در شهرداری تهران مشاهده می‌کنیم، یک شبه نمی‌توان انتظار داشت همه مشکلات تهران حل شود. این نیاز به برنامه ریزی جهت ساماندهی وضعیت موجود دارد که در چارچوب اختیارات، امکانات و قانون موجود در کوتاه مدت می تواند  صورت گیرد.

شما معتقدید که مدیران شهری امروز لازم است برنامه کوتاه مدت و برنامه بلند مدتی را در دستور کار داشته باشند. برنامه بلندمدتی که شورای پنجم باید در دستور کار داشته باشد و آن را دنبال کند چیست؟
شورای شهر باید بطور طبیعی ریشه در مردم و شهروندان داشته باشد و از مردم محلات شهر نشات گرفته باشد. برای این منظور شورا باید با پیگیری لایحه مدیریت شهری زمینه اصلاحاتی را در مدیریت شهری فراهم سازد تا در انتخابات بعدی مردم در محله‌های خود، نمایندگان محلات را انتخاب کنند، از درون نمایندگان محلات، شورای مناطق را تشکیل دهند و در نهایت، شورای شهر یا پارلمان شهری انتخاب شود. این فرایند امروز در شهرهای کشورهای توسعه یافته و حتی درحال توسعه اجرا می‌شود. در چنین شرایطی است که نمایندگان شورای شهر به عنوان نمایندگان واقعی مردم شهر هستند و پارلمان شهری را شکل می‌دهند. مردم در پارلمان شهری نه تنها خدمات شهرداری بلکه همه خدماتی را که نیاز دارند مانند: آب، برق، حمل و نقل و... پیگیری می‌کنند؛ البته به جز مسائل امنیتی ، نظامی و ملی که در اختیار دولت مرکزی است، مابقی امور در اختیار مردم قرار می‌گیرد که به «دولت محلی» معروف است. این ساختار جدیدی است که شورای شهر پنجم باید به دنبال آن باشد و پایه‌ریزی‌های اولیه آن را پیگیری کند. خوشبختانه در دولت یازدهم نیز گام‌های نخستین چنین تحولی برداشته شده است. در چنین جایگاهی، شورای شهر، سازمان و نهادهای زیر مجموعه خود را خواهد داشت تا بتواند سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی لازم را انجام دهد و برنامه های مصوب را برای اجرا در اختیار مدیریت اجرایی شهر قرار دهد. در شرایط کنونی که چنین امکانات کارشناسی وجود ندارد، شورای شهرعملا نقش ماشین امضا جهت تایید برنامه های شهرداری را خواهد داشت. انتظار هست که شورای شهر پنجم پیگیری این تحول ساختاری را در دستور کار خود قرار دهد تا شورای شهر و شهرداری در جایگاه طبیعی خود قرار گیرند و همانطور که اشاره شد مدیریت واحد شهری و پارلمان شهری شکل بگیرد. این چشم‌اندازها است که وظایف شورای شهر را سنگین می‌کند که علاوه بر برنامه‌های کوتاه مدت خود، نقش کلیدی‌ را در واگذاری واقعی حق تصمیم گیری به مردم و در ایفا کردن نقش اصلاح‌طلبانه خود داشته باشد. این موضوع ممکن است در یک دوره شورا عملی نشود و زمان بر باشد؛ اما این شورا می تواند هموار کننده این راه باشد و گام‌های موثری را در این خصوص بردارد.
یکی از موضوعاتی که امروز گریبان‌گیر شهرداری تهران است، مدیران و کارمندان بازمانده از دوران قالیباف و احمدی‌نژاد، در بدنه شهرداری است. این بدنه شهرداری که حالت حزبی به خود گرفته است چه چالش‌هایی را پیش‌روی مدیران شهری قرار می‌دهد و چگونه قابل حل است؟
این موضوع، چالش‌های متعددی را برای مدیریت شهری جدید پدید خواهد آورد؛ اما مدیریت شهری در برنامه کوتاه مدت خود، لازم است  این مشکلات را بررسی کرده و به جمع بندی دقیقی برسد تا بتواند این مشکلات را با درایت برطرف کند. بطور خلاصه، می توانند سازمان‌های موجود در شهرداری را بازنگری و نیروهای شاغل در آن را ارزیابی کیفی کنند تا نیروهای سلامت و کارآمد در جایگاه مورد نیاز سازمانی جدید قرار گیرند و در خصوص افراد زائد با توجه به مقتضیات تصمیم لازم اتخاذ شود.
بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، الگوي اداره شهرها چگونه شد و قبل از آن چگونه بوده است؟
همان گونه که توضیح داده شد برنامه  راهبردی  ما بعد از انقلاب ایجاد تحول در ساختار مدیریت شهری بود تا با بهره گیری از تجربه بشری و در چارچوب ارزش ها ی دینی و ملی زمینه های عملی سپردن کار مردم به دست مردم فراهم شود. اصلاح تقسیمات شهری و قانون مدیریت واحد شهری تهیه و به تصویب شورای انقلاب رسید اما به دلائلی که گفته شد در چهار دهه گذشته مورد عمل قرار نگرفته است. امروز از دولت دوازدهم و مجلس و پنجمین شوراهای شهری انتظار می رود با بهره گیری از توان کارشناسی کشور لایحه مدیریت شهری را  با اصلاحات لازم تکمیل و پس از تصویب مجلس مورد عمل قرار گیرد. به نظر بنده کلید موفقیت دولت دوازدهم اجرای لایحه مدیریت واحد شهری است که همزمان زمینه های لازم برای کوچک و چابک شدن دولت را فراهم خواهد کرد.   
منبع: ماهنامه آینده نگر- شماره 63 – شهریور 96





Monday, September 11, 2017

نامه شهردار اسبق به شهردار فعلي

Top of Form

نامه شهردار اسبق به شهردار فعلي


 محمد توسلي نخستين شهردار تهران بعد از انقلاب با ارسال نامه‌اي به محمدعلي نجفي شهردار فعلي تهران به او چند توصيه كرده است. در اين نامه آمده است: « با سلام و احترام، انتخاب شايسته جناب‌عالي را از میان نامزدهاي مطرح به عنوان شهردار تهران به جناب‌عالي، اعضاي محترم پنجمين دوره شوراي اسلامي شهر تهران و شهروندان كلان‌شهر تهران تبريك مي‌گویم و با توجه به چالش‌هاي پيش‌روي اين دوره از شوراي شهر و مسئوليت سنگين مديريت شهر تهران،‌ با توجه به درایت و صبوری که در جناب‌عالی سراغ دارم، ضمن آرزوی توفیق شما در خدمت و پاسخگويي به مطالبات شهروندان و ایفای وظايف محوله هماهنگ با شوراي شهر، مشفقانه توصيه‌‌هايی را به شرح زیر عرضه می‌کنم:
جناب‌عالي به‌خوبي آگاهی دارید كه رأي قاطع شهروندان كلان‌شهر تهران به ليست اميد - كه توسط شوراي‌عالي سياست‌گذاري اصلاح‌طلبان تنظیم و از سوی رئيس دولت اصلاحات تأييد شد - از سویی و معضلات پيچيده کلان‌شهری چون تهران از سوی دیگر، مسئولیت خطيري را بر دوش پنجمين دوره شوراها و نیز شهرداران منتخب آنها گذارده است، پاسخ به انتظار مردم در این خصوص، امر دشواری است که تمامی تلاش، تجربه مدیریت و بهره‌گیری از بدنه کارشناسی سازمان شهرداری، جلب همکاری کارشناسان مرتبط و همچنین تلاش مستمر و پیگیر در راستای بازگشت سلامت و کارایی به مجموعه مدیریتی شهر تهران را می‌طلبد.
با توجه به برخورداري جناب‌عالي از دانش روز و نیز تجربه مديريتي در چهار دهه گذشته در كشور، توصيه مي‌كنم که با  هماهنگي‌های لازم با شوراي شهر، ضمن ساماندهي وضعيت موجود - در چارچوب مناسبات و ساختارهاي قانوني موجود - در راستای سیاست‌ها و اهداف راهبردی که به شایستگی در برنامه ارائه‌شده از سوی شما ملحوظ شده است، برای پيگيري اصلاح، تكميل و تصویب لايحه مديريت شهري كه در دستور كار دولت محترم قرار دارد، تلاش مؤثر انجام دهید.
همان‌گونه که اطلاع داريد، مدیریت شهرداری تهران در دولت موقت انقلاب اسلامی در سال 1357 در راستاي چنين ضرورت راهبردي اجرای اين مهم یادشده را در دستور كارش قرار داد و با اصلاح تقسيمات و ساختار شهر تهران و تدوین قانون لازم-كه نهايتا در شوراي انقلاب به تصويب رسيد- در اين خصوص اقداماتي صورت داد. اما متأسفانه، با توجه به محدودیت‌ها و شرايط پيش‌آمده، اجراي این برنامه راهبردی متوقف شد.
اينك پس از چهار دهه كه با تلاش وزارت كشور دولت يازدهم تدوین لايحه مديريت شهري در دولت محترم در دست بررسی است،‌ پيگيري اصلاح و تكميل آن مي‌تواند دستاورد مهم دولت دوازدهم و پنجمين دوره شوراها و منتخب آنها و نیز كارنامه‌ای درخشان براي اندیشه اصلاحات و مایه اميد شهروندان باشد. با وجود آنکه در برنامه تدوین‌شده، سیاست‌ها و اهداف راهبردی ارائه شده، لیکن جناب‌عالی نیک می‌دانید که راهکارهای اجرائی برای دستیابی به آنها در ساختار موجود، با پیچیدگی‌ها و معضلات جدی روبه‌رو است. لذا به نظر راقم، بدون اصلاح ساختار مديريت شهری از طریق گسترش نهادهای مدنی مانند شورای محلات و نیز سازمان‌های داوطلبانه غیردولتی و سپردن واقعي كارها به دست خود مردم كه در همه كشورهاي توسعه‌يافته و در حال توسعه معمول است و نیز كوچك‌کردن و توانمندسازی دولت- که در لایحه مدیریت شهری نیز پیش‌بینی شده است - نمي‌توان اقدامی اساسي در جهت اجراي برنامه‌هاي توسعه پايدار و پاسخ به نيازهاي شهروندان به عمل آورد و زمينه‌هاي لازم براي تحقق شعار راهبردي خودتان «تهران: شهر اميد، مشاركت و شكوفايي» را فراهم ساخت.
با توجه به آشنایی و هماهنگی جناب‌عالی با مدیران دولت دوازدهم، امید است که در چهار سال آینده، با جلب همکاری سازمان‌یافته نهادهای مدنی و سازمان‌های کارشناسی کشور، در کنار نیروهای سالم، متخصص و توانمند موجود، به‌تدریج گام‌های بلندی در راستای پاسخ به مطالبات شهروندان عزیز برداشته شود».
منبع: شرق – 20 شهریور 96





Bottom of Form


Saturday, September 9, 2017

میراث طالقانی


19 شهریور سالگرد شهادت مبارزی متفاوت است

میراث طالقانی
محمد توسلی

38 سال بعد از در گذشت آیت‌الله سید محمود طالقانی در شهریور ماه، زنده یاد دکتر ابراهیم یزدی هم در شهریور ماه دار فانی را وداع گفت و به پیشگامان روشنفکری دینی و بنیان گزاران نهضت آزادی ایران پیوست. شاید بهترین گرامی‌داشت یاد و خاطره طالقانی در سالروز درگذشت ایشان، مروری بر عملکرد شاگردان و یاران او، که از جمله میراث طالقانی هستند، باشد. زیرا طالقانی و همراهانشان مهندس بازرگان و دکتر سحابی در طول چند دهه، بذرهای آگاهی‌بخشی را که در دهه‌های 20 و 30 بر ذهن نسل جوان آن دوران، چون عزت‌الله سحابی، مصطفی چمران، ابراهیم یزدی و ...، کاشتند؛ در تداوم راه آن پیشگامان به بار نشسته است و امروز جامعه ما شاهد استقبال چشمگیر مردم از آن گفتمان و تربیت شدگان آن هست.
طالقانی همراه با بازرگان، نسل جوان را با آموزه‌های قرآن و دانش و تجربه بشری آشنا ساختند تا با بازگشت به فطرت انسانی و عقلانیت خود با پیام راهبردی انبیا و ارزش‌های توحیدی آشنا شوند و راهکار رفع ظلم و جهل از انسان را ( انّهُ کانَ ظلوماً جهولاً ) اختیار و آزادی و حاکمیت برسرنوشت خود ( لیَقومَ الناسُ بالقِسط ) بدانند و برای این که انسان در جایگاه کرامت و حقوق بشری و شهروندی خود قرار گیرد ( لَقَد کَرَّمنا بنی آدم )؛ « پرتوی از قرآن » طالقانی، اسلام رحمانی را در معرض شناخت و آگاهی مخاطبین قرار می‌دهد.
سخنان پر شور و توأم با نگرانی طالقانی در دوره کوتاه بعد از انقلاب، عموماً بر همین ارزش ها متمرکز بود. او ضمن توصیه به سعه صدر و رواداری ( لا اکراهَ فی الدّین ) همواره بر آزادی، عدالت و کرامت انسان و سپردن کارها بدست خود مردم ( دموکراسی ) و اجرای اصول شوراها اصرار و تأکید داشت تا آموزه‌های دینی در عرصه عمومی بتواند همراه با دانش بشری زمینه‌های رشد و بالندگی آحاد جامعه و توسعه را فراهم سازد.
دغدغه های طالقانی و بازرگان در واقع در راستای همان دیدگاه‌های عالمان عصر مشروطه؛ آخوند خراسانی و میرزای نائینی بود که امروز بیش از پیش برای آگاهان جامعه ما برجسته و مشخص شده و راهبردهای آنان برای خروج از بحرانهای کنونی در پیش رو قرار گرفته است.
در سی و هشتمین سالگرد درگذشت زنده یاد سید محمود طالقانی، میراث او را هم در تداوم بینش و منش او و هم تربیت شخصیت‌هایی چون زنده یاد دکتر ابراهیم یزدی گرامی می‌داریم که در طول بیش از شصت سال، راه او و سایر پیشگامان روشنفکری دینی مهندس بازرگان و دکتر سحابی را تداوم بخشیده‌اند. برای تداوم راه این بزرگواران از خداوند متعال استعانت می‌جوییم.  

منبع: شرق - 19 شهریور 96

الگوی صبوری و شکوری


نگاهی به کارنامه سیاسی دکتر ابراهیم یزدی:

الگوی صبوری و شکوری

مهندس توسلي شهردار پایتخت در دولت موقت

دكتر ابراهيم يزدي در طول زندگي خود، گفتمان و فكر پيشگامان روشنفكري ديني يعني مهندس بازرگان، دكتر سحابي و آيت الله طالقاني را دنبال مي كرد زيرا شخصيت ايشان در دهه 20 و 30 در همين چارچوب شكل گرفته بود. در سال 1339ش. نيز پس از اينكه به اجبار هجده سال را در خارج از كشور اقامت كردند،  به صورت خودجوش و با اتكا بر استعداد خود، تمام توان خويش را به كار گرفته و در عرصه هاي مختلف در راستاي تقويت همان گفتمان عمل كردند. از نتايج زندگي هجده ساله ايشان در خارج از كشور، پايه گذاري انجمن هاي اسلامي دانشجويان در آمريكا و كانادا و توسعه اين نهادها و تربيت نسل جواني است كه با اين فرهنگ آشنا شده و يك نسل پس از انقلاب، توانسته در صحنه مديريت كشور قرار بگيرد. ايشان همچنين توانستند اين نگاه روشنفكري ديني را در قالب تاسيس مسجدي در هیوستون تگزاس ، ايجاد نهادهاي مذهبي و ارتباط با مسلمانان ساير كشورهاي اسلامي توسعه دهند. در نتيجه­ي تعامل با دانشجوياني كه در آنجا تحصيل مي كردند و روشنفكران مختلف كشورهاي اسلامي مثل ماهاتير محمد و انور ابراهيم در مالزي، راشد غنوشي در تونس، حسن الترابي در سودان و افراد زيادي در الجزایر پاکستان، افغانستان، تركيه، لبنان، اردن و حتي در عربستان و در فرايند اين تلاش هاي فرهنگي، نسلي تربيت شدند كه توانستند همين گفتمان را در كشور خود توسعه دهند.
بخش ديگري از فعاليت هاي ايشان در اين هجده سال و در همين راستا، تعامل با روحانيت بود كه مهندس بازرگان و ديگر دوستان ما نيز در رويدادهاي سال 41 به آن عمل كرده و آثار مثبتي در جهت تقويت جنبش هاي اجتماعي داشته است. همين نگاه را نيز آقاي دكتر يزدي در ارتباط با آيت الله خميني در نجف آغاز كردند و در طول اين هجده سال همواره هم با ايشان و هم با ساير مراجع در ارتباط بودند و نتيجه اين تعامل تعالي بخش، ارتباط مراجع با روشنفكران ديني را تقويت كرد. در نهايت، در سال 57 و در شرايط حساس روزهاي منتهي به انقلاب، آيت الله خميني با هدايت دكتر يزدي، به پاريس رفته و در جايگاه و تريبون جهاني قرار گرفتند و زمينه هاي انقلاب اسلامي در آنجا فراهم شد. در اين ميان، جايگاه دكتر يزدي به عنوان مشاور امين ايشان و نقشي كه در آن برهه ايفا كردند، كاملا برجسته و مشخص است. دكتر يزدي در ارتباط با تلاش هاي سياسي در خارج از كشور نيز از سال 1341 تلاش كرد كه نهضت آزادي ایران را همراه با دكتر شريعتي، دكتر چمران، صادق قطب زاده و پرويز امين پايه گذاري كنند و اين نهاد سياسي در خارج از كشور نيز همواره در مقاطع مختلف به رسالت آگاهي بخشي خود عمل كرد.
بنابراين، بررسي زندگي دكتر يزدي در مقاطع مختلف نشان مي دهد كه ايشان، چه در دوران اقامت در خارج از كشور و بعد از اينكه در نوفل لوشاتو در كنار آيت الله خميني در برنامه ريزي، مديريت و ديپلماسي انقلاب نقش داشتند و چه بعد از بازگشت به ايران و تصدي سمت معاونت نخست وزیر در امور انقلاب و وزارت امور خارجه در دولت موقت و چه در دوراني كه به عنوان نماينده مردم تهران در مجلس اول بودند، همواره كوشش مي كردند كه با نگاهي راهبردي در اخلاق و عمل، حل مشكلات فرهنگي، اجتماعي، سياسي كشور كه همان نگاه نو انديشي ديني، آزادي خواهي، حاكميت ملت، كرامت انسان و حقوق بشر است را در تمام عرصه ها دنبال كنند. ايشان حتي بعد از سال هاي 62 و 63 كه از صحنه قدرت كنار رفتند نيز همواره تلاش مي كردند به اين رسالت خود عمل كنند. در دهه 60 در كنار مهندس بازرگان و دکتر سحابي، نهضت آزادي براي پاسداري از اصول و آرمان هاي انقلاب پايداري كرده و جنبش اجتماعي ايران را تقويت كردند، به طوري كه اين جنبش اجتماعي در دوم خرداد به ثمر نشست و مردم با شناختي كه پيدا كردند به آقاي خاتمي راي دادند و جنبش اصلاحات آغاز شد. همين روند ادامه مي يابد و در دوره هاي بعدي و در سال 92 نيز كه برگشتي از دولت نهم و دهم است، دكتر يزدي كه در سال  73 و بعد از مهندس بازرگان به سمت دبير كلي نهضت آزادي رسيده بود، باز همين گفتمان را دنبال كرده و نقش خود را تقويت فرایند آزادي خواهي ودموكراسي خواهی و در راستاي همان نگاه روشنفکران ديني دنبال مي كند.
حضور ايشان در عرصه هاي مختلف انتخاباتي در سال 92 و 94 و 96 نيز پررنگ بود؛ به ويژه سال 96 كه در حالي كه ايشان به لحاظ جسمي در شرايط خاصي بودند با همان محدوديت ها به حسينيه ارشاد آمدند و به آقاي روحاني و ليست اميد براي شوراي شهر پنجم رأي دادند. ايشان در نامه اي كه در حمايت از آقاي روحاني منتشر كردند نكات راهبردي خود، مهندس بازرگان و گفتمان نوانديشي ديني، آزادي خواهي، دموكراسي خواهي، كرامت انسان و حقوق بشر را يادآوري كردند. بنابراين، 86 سال زندگي آقاي دكتر يزدي كه بيش از 60 سال آن در عرصه هاي فرهنگي، اجتماعي و سياسي بوده است و خود ايشان از اين دوران -با استناد به آيات قرآن كه صبار و شكور توصيف مي كنند- با عنوان دوره صبوري و شكوري ياد مي كند، مي تواند الگويي براي نسل امروز و آينده باشد. دكتر يزدي، اين امانت تاريخي را در حدود 10 جلد و در قالب خاطرات خود تدوين كردند كه دو جلد آن چاپ شده و جلد سوم كه شامل اسناد مستند 118 روز رويدادها و مذاكرات آيت الله خميني در نوفل لوشاتو است متاسفانه بيش از يك سال است كه در وزارت ارشاد در دست بررسي است. ميراث دكتر يزدي و آنچه كه با عنوان خاطرات خود بر جاي گذاشته مي تواند براي نسل امروز و فرداي ما آموزنده باشد، به اين اميد كه اين گفتمان و راه تداوم پيدا كند.

منبع: روزنامه اعتماد: 7 شهریور 96