Wednesday, February 13, 2019

مطالبه اصلی انقلاب، آزادی و نه به استبداد بود



گفت‌وگو با «محمد توسلی» در سالگرد پیروزی انقلاب، آنچه برای آن انقلاب شد و آنچه که به ثمر نرسید

مطالبه اصلی انقلاب، آزادی و نه به استبداد بود

همدلی| گروه سیاسی- رضا نحوی/ هرمز شریفیان: «باید به آینده امیدوار بود» برای شروع این جمله روحیه‌بخش را بر زبان آورد. کسی که در بطن دایره مدیریت انقلاب بوده، مهندس «محمد توسلی» دبیرکل نهضت آزادی ایران،یکی از شخصیت‌های تاثیرگذار در انقلاب ۵۷ است. هرچند بسیاری معتقدند که نهضت آزادی پایگاهی در انقلاب ۵۷ نداشته، با این حال تاریخ تحریف نشده روایتی دیگر دارد. مانند همیشه برای گفت‌وگو با دبیرکل نهضت آزادی ایران وارد
«اتاق انقلاب» شدیم. اتاقی در منزل او که پیش از انقلاب نیز در آن سکونت داشته و بیشتر جلسات در آنجا برگزار شده بود. چیدمان اثاثیه این اتاق نیز تغییر نکرده است. همان جاهایی که مرحوم مهندس بازرگان، دکتر یدالله سحابی، دکتر ابراهیم یزدی، شهید بهشتی و شهید باهنر و ... می‌نشستند و تصمیم می‌گرفتند. همین پیشینه باعث می شود فضای این اتاق برای ما کمی سنگین شود. نخستین شهردار پس از انقلاب از روزهایی می‌گوید که روشنفکران و روحانیون با کمک هم کنده استبداد را کشیدند که اگر این هم‌پیمانی وجود نداشت شاید انقلاب نیز به ثمر نمی‌نشست.
او از موازی‌کاری‌ها در همان روزهای نخست انقلاب و مراسم استقبال از بنیانگذار جمهوری اسلامی می‌گوید که نخست قرار بود چه شود و سپس نشد! شاید یکی از عوامل مهمی که باعث شد تمام وعده‌های انقلاب تحقق نیابد، همین موازی‌کاری‌هایی بود که از روزهای نخست صورت می‌گرفت. موازی‌کاری‌هایی که همچنان ادامه یافت و دولت موقت را در شرایط بسیار سختی، آن‌هم در روزهای نخست به دست گرفتن سکان اجرایی، قرار می‌داد.توسلی هم با شفافیت می‌گوید که دوست و رقیب، دولت موقت و شخص مهندس بازرگان را همراهی نکردند. گفته‌های توسلی این باور را پررنگ‌تر می‌کند که مانند بسیاری از مخالفان سرسخت آن روزهای بازرگان که این روزها به اشتباهاتشان اقرار می‌کنند، دریابیم که بازرگان گام‌هایش را آرام‌آرام بر می‌داشت تا منطق در برنامه‌هایش از قلم نیفتد و شوربختانه این اقدام‌ها آنقدر ادامه یافت تا به استعفای نهایی دولت موقت انجامید.
گفت‌وگوی تفصیلی با محمد توسلی، دبیرکل نهضت آزادی ایران را در ادامه می‌خوانید؛

بی تردید شما به عنوان یکی از شخصیت‌ها در دایره تصمیم‌گیری و مدیریت انقلاب سخنان ناگفته بسیاری دارید و پرسش این است که اگر با تجربه کنونی به 40 سال پیش بازگردید چه کارهایی را انجام می دهید و چه کارهایی را نمی‌کردید؟
این سوال خیلی کلی است و نیاز به گفت و گو تفصیلی دارد. بطور خلاصه امروز با توجه به تجربه جهانی پیامد های انقلاب ها نباید ما در سال 57 آب به آسیاب انقلاب می ریختم و باید از راهکار تحول تدریجی حمایت می کردیم؛ اما به رغم  وقوع انقلاب در آن شرایط و هزینه های اجتناب ناپذیری که در پی داشت؛ پیامد های آن می توانست در راستای منافع ملی باشد؛ اما بعد از انقلاب آن فرایندی که باید و انتظار می رفت، طی نشد.

چرا طی نشد؟
روشنفکران جامعه ما به‌تنهایی این توان را نداشتند که کنده استبداد سلطنتی را بکنند. البته شخصیت‌هایی مثل مهندس بازرگان، دکتر یدالله سحابی و آیت‌الله طالقانی که از دهه ۲۰ کار آگاهی بخش خود را در عرصه فرهنگی و اجتماعی آغاز کردند، در مقاطع حساس تاریخی توانستند بین روشنفکران و روحانیت مبارز ، تعاملی را سامان دهند.
در سال‌های 39 -40 فضای سیاسی ایران باز شد در آن سال ها ابتدا جبهه ملی دوم و سپس نهضت آزادی ایران تشکیل شد. بعد از سفر شاه به آمریکا و پذیرش اجرای برنامه های آمریکا و برکناری دکتر امینی،  فضای سیاسی با ایجاد محدودیت برای احزاب سیاسی، دچار انسداد شد. از این دوره به بعد شاه  طبقه روحانیت را مخل  اجرای برنامه های خود می‌دید. در شهریور سال 41 بحث انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی را مطرح ساخت. این طرح سه  محور اصلی داشت؛ حضور و آزادی زنان در انتخابات،  اصلاحات ارضی و سوگند به کتاب‌های آسمانی به جای قرآن. دراین زمان «آیت‌الله بروجردی» فوت شده بود و مراجع مهم، آیات عظام خمینی، شریعتمداری و گلپایگانی بودند که بی درنگ مخالفتشان را طی بیانیه ای با این طرح اعلام کردند. روزنامه‌ها بلافاصله این مخالفت را «ارتجاع سیاه» توصیف کردند. آن زمان من در آلمان بودم و به خاطر دارم که رسانه‌های غربی نیز در توافقی نانوشته همین واژه یعنی «ارتجاع سیاه» را به کار بردند.
با این حال پرسش های بنیادین را کسانی مانند مهندس بازرگان در دیدار با مراجع مطرح کردند و نهضت آزادی نیز طی بیانیه هایی به تحلیل چرایی مطرح شدن این سوالات پرداختند. در پی چنین تعاملی و مشخص شدن اهداف شاه از برگزاری آن انتخابات مشکل استبداد تاریخی که نماد آن شاه بود، بطوری که در منابع تاریخی آمده، برای مراجع هم روشن شد. درپی آن تمرکز مراجع به مشکل اصلی و ورود روحانیت مبارز به عرصه عمومی و سیاسی و حادثه تلخ فیضه و نهایتا رخداد خرداد سال42 و تبعید آیت الله خمینی فضای سیاسی ایران متحول و کاملا بسته شد؛ بطوریکه همه گروهای سیاسی تحت تاثیر گفتمان و فضای بین‌المللی دست به تشکیل سازمان هایی برای اقدامات مسلحانه و انقلابی زدند. رخداد های بین سال های 1344 تا  ۱۳۵۴ اختصاص به این عملیات و نهایتا سرکوب جنبش مسلحانه دارد که روحانیت مبارز نیز عموما از بخش اسلامی آن یعنی مجاهدین خلق حمایت می کردند. از سال 54 جنبش اجتماعی و مدنی با حضور همه گروهای اجتماعی ادامه پیدا می کند و در سال 57 منجر به پیروزی انقلاب می شود.
در آستانه انقلاب همه ملت ایران حضور داشتند و شعار مشترک و اصلی مردم «مرگ بر شاه بود». همه مردم با هر عقیده‌ای مطالبه‌شان آزادی و نه به استبداد بود.  این مطالبه هم یک مطالبه تاریخی بود که از زمان مشروطه تا ۲۸ مرداد 32 ادامه یافته و سپس از دهه 40 توسط جبهه‌ملی و نهضت آزادی و همچنین با ورود روحانیت مبارز به عرصه عمومی پس از خرداد 42 تا به انقلاب  57 ادامه پیدا می کند. ‍‍‍‍‍‍
توسلی تاکید کرد: پس این جنبش اجتماعی یک شبه شکل نگرفته است. این جنبش نتیجه سال‌ها مبارزه،  سرکوب و خشم فروخورده یک ملت است. وقتی  فرایند تاریخی انقلاب 57 را بررسی کنیم خواهیم دید که ورای روایت ایدئولوژی زده از جریان انقلاب، در نهایت ما با یک مطالبه جدی یعنی «نه به استبداد» مواجهیم که در دفاعیات مهندس بازرگان در دادگاه نظامی سال 43 تحت عنوان اینکه «چرا با استبداد مخالفیم» به خوبی روح یک ملت تشنه آزادی، تجلی یافته است.

به نظر می رسد این مطالبه همچنان یکی از خواسته های اساسی ملت ایران است؟
کاملا همین طور است و پیگیری این مطالبه بی‌شک یکی از فضایل و نشان دهنده بالارفتن آگاهی جمعی یک ملت است.
دبیرکل نهضت آزادی ادامه داد: در اینجا می‌توان یک سوال اساسی مطرح کرد که اگر روحانیت در جریان مبارزات انقلاب نبود آیا روشنفکران به تنهایی می‌توانستند کنده استبداد را بکنند؟ مدیریت انقلاب از سال 54 تا 57 با چه کسانی بود؟  در پاسخ باید گفت، نیروهای ملی و مسلمان؛ روشنفکران دینی، مهندس بازرگان و یاران او در نهضت آزادی و البته با همکاری روحانیت مبارز این کار را انجام دادند. این یک واقعیت تاریخی است. برای مثال تشکیل «جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر» در اوایل سال55 یکی از آن اقدام‌های راهبردی و تاثیر گذار همین نیروهای ملی و مسلمان و با مدیریت مهندس بازرگان بوده که در گشایش فضای جامعه و کاهش هزینه‌های مبارزه و تقویت جنبش اجتماعی تاثیری به‌سزا داشت. بررسی هر یک از اتفاقات سیر انقلاب مجالی جداگانه می‌طلبد. اگر به شکلی اجمالی، اتفاقات روی داده تا قبل از بهمن 57 را بررسی کنیم ریشه‌دار بودن مهم‌ترین مطالبه روح جمعی ایرانیان را به وضوح در خواهیم یافت.
از تلاش آگاهی بخش دکتر شریعتی (از 47 تا 52) گرفته تا اتفاقات رخ داده در مسجد قبا و سخنرانی‌های آتشین در این مسجد، نماز عید فطر سال56 در تپه های قیطریه به امامت «آیت‌الله سیدابولفضل زنجانی» و سال بعد از آن نماز عید فطر به امامت مرحوم «دکتر مفتح» در همان مکان و بعد از همین نماز عید فطر بود که اولین راهپیمایی خودجوش مردم با کارگردانی «هادی غفاری» سامان یافت.
تشکیل نهضت آزادی ایران در نیمه دوم سال 56 بستری را برای تمرکز روی ضرورت دیپلماسی انقلاب مهیا ساخت. در شورای مرکزی نهضت دو راهکار مورد توجه قرار داشت؛ یکی تقویت جنبش‌ اجتماعی و دوم در پیگیری سیاست دیپلماسی انقلاب برای کاهش و حذف حمایت بیگانگان به ویژه آمریکا از رژیم شاه بود . در واقع شرایط انسداد سیاسی حاکم ضرورت یک دیپلماسی فعال را بیش از پیش اجتناب ناپذیر می‌کرد. دیپلماسی انقلاب از اردیبهشت سال 57 آغاز شد و از این زمان مجموعه‌ای از مذاکرات با مقامات کشورهای خارجی و با ارتش در دستور کار قرار گرفت. با این دیپلماسی فعال در ایران و البته اقداماتی که بعدا در نوفل لو شاتو فرانسه صورت گرفت، آمریکا گام به گام عقب نشست. آنها همانطور که نهایتا در گزارش سفر هایزر آمده پذیرفتند که انجام تحولات جز با خروج شاه ممکن نیست و این همه از طریق دیپلماسی انقلاب میسر گشت. به عبارتی پذیرش تحولات برای آمریکایی‌ها فرایندی داشته و یک شبه اتفاق نیفتاد.
در مهرماه 57 دولت عراق برای اخراج آیت‌الله خمینی تحت فشار قرار می‌گیرد و ایشان ناچار می شود به کویت و بعد با راهنمایی «دکتر ابراهیم یزدی» که آن موقع برای انجام کاری در لبنان بود (این موضوع به تفصیل در جلد سوم خاطرات دکتر یزدی آمده است) به نوفل لوشاتوی فرانسه مهاجرت می‌کند. مهاجرت به فرانسه اقدامی هوشمندانه بود که باب جدیدی را برای آیت الله  خمینی باز می‌کند و ایشان را بر بام رسانه‌های جهان می‌نشاند تا جنبش اجتماعی ایران را معرفی و چشم انداز آینده این جنبش را برای جهان روایت کند.
نخستین شهردار تهران پس از انقلاب اسلامی ادامه داد: این آرمان‌ها و چشم انداز چه مواردی بودند؟ این که ملت ایران در پی آزادی، در پی حاکمیت قانون و دمکراسی، در پی عدالت و برابری، کرامت انسان و حقوق شهروندی است.  فضای جامعه ما آنچنان آزاد خواهد بود که هر دگراندیشی مانند مارکسیست‌ها می‌توانند آزادانه اظهارنظر کنند. به همین دلایل انقلاب اسلامی ما در مقایسه با مابقی انقلاب‌های جهانی ویژگی کاملا برجسته‌ای داشت  و از این رو افکار عمومی جهان تحت تاثیر این آرمان ها قرار می‌گیرد.
دکتر سنجابی و مهندس بازرگان، مرحوم مطهری و... برای دیدار با آیت‌الله خمینی به نوفل‌لوشاتو می روند. در فرانسه دکتر یزدی نقش اساسی ایفا می‌کند. 12 بهمن فرا می رسد و آیت‌الله خمینی در میان استقبال مردم به ایران می آید.
حال سوال اساسی که می توان مطرح کرد این است که در انقلاب همه گروه ها و مردم ایران حضور داشتند اما  مدیریت اصلی با دو جریان بود؛ یکی روشنفکران دینی به رهبری مهندس بازرگان و گروه دیگر  روحانیت مبارز به رهبری آیت الله خمینی. یعنی اگر این دو گروه با هم تعامل و همکاری نداشتند آیا هرگز انقلاب به ثمر می‌نشست؟ به این ترتیب نقش آیت‌الله خمینی بیشتر در بسیج توده های مردم قابل انکار نیست؛ همان طور که مدیریت انقلاب در داخل توسط مهندس بازرگان و دوستانشان نیز قابل کتمان نیست. موقعی که در پی اعتصابات کارگری تولید نفت متوقف میشود و کمبود عرضه داخلی فشار به مردم وارد کرد ؛ «مهندس بازرگان»، «هاشمی رفسنجانی» و « مهندس کتیرایی» بودند که از طرف رهبر انقلاب مامور راه اندازی نفت برای مصارف داخلی می شوند. بحث مدیریت اعتصابات یک بحث بسیار حائز اهمیت است که مدیریت این حوزه به «دکتر سحابی»، «دکتر باهنر» و «مهندس معین‌فر» سپرده می‌شود. در راهپیمایی های تاسوعا و عاشورا،  مدیریت با چه کسانی هست؟ مرحوم «شاه‌حسینی» از جبهه ملی، «علی‌اصغر تهرانچی» از نهضت آزادی و بنده که مسئول تبلیغات بودم. یا ستاد استقبال از امام را چه کسانی سامان می دهند؟ مرحوم استاد مطهری در پنجم بهمن در حسینیه ارشاد با حضور خبرنگاران داخلی و خارجی اعضای ستاد را معرفی می کند. خود «استاد مطهری» رئیس ستاد ، «دکتر مفتح» به عنوان سخنگو، «مهندس صباغیان» مسئول برنامه‌ریزی، «شاه‌حسینی» مسئول مالی و تدارکات، «علی اصغر تهرانچی» مسئول انتظامات و بنده به عنوان مسئول تبلیغات در این ستاد معرفی می شوند. زیر مجموعه هرکدام از این ها افراد بسیاری مسئولیت داشتند. اما چه اتفاقی افتاد. برخی از دوستان شروع به موازی کاری کردند مثلا در ستاد قرار شد که برای بازگشت آیت‌الله خمینی از مهرآباد از ماشین ضدگلوله استفاده شود.  ستاد طبق برنامه ماشین ضدگلوله ای را آماده کرد ولی به یکباره دیدیم که آقای «رفیق‌دوست» یک بلیزر را برای جابه‌جایی امام تدارک دیده است. این رخداد از همان آغاز یک نشانه اقدامات موازی با ستاد بود. در ستاد برنامه‌ریزی شده بود که چه کسانی در کنار امام باشند و کل مسیر برنامه ریزی شده بود، اما در عمل تغییر پیدا کرد.
در 14 بهمن‌ 57 در جلسه شورای انقلاب از آقای مهندس بازرگان می‌خواهند که برای نخست وزیری قبول مسئولیت کنند.  مهندس بازرگان از آیت الله خمینی درخواست می کند که یک شب به او برای بررسی فرصت دهند. روز 15 بهمن مهندس بازرگان هم به شکلی مشروط قبول مسئولیت کرد و دولت ایشان توسط آیت الله خمینی دولت امام زمان لقب گرفت. 

ارزیابی شما از عملکرد 9 ماهه دولت موقت به ریاست مهندس بازرگان چیست؟

در این دوره شاهد شکلی از جنگ قدرت و مداخله بی رویه در کار دولت موقت هستیم. حزب جمهوری اسلامی تشکیل می‌شود که بطور طبیعی به دنبال تصدی قدرت است. آن سو دیگر، حزب توده و مجاهدین خلق و طیف چپ مارکسیست نیز در تقابل با دولت موقت با شعار «تداوم انقلاب» فعال بودند. آقایان ابوالحسن بنی صدر، صادق قطب زاده و بسیاری از جمله دوستان خود ما  همه  در تقابل و نقد دولت موقت مشارکت داشتند و از این رو جدال قدرت از همان آغاز شدت گرفت.  رقابت در قدرت اشکالی ندارد به شرط آن که مجرای قانونی رقابت برای کسب مسئولیت و جایگاه کاملا مشخص باشد. از این رو در آن  9ماه مهندس بازرگان در شرایطی بود که دوست و رقیب همه به دولت او حمله می کردند. از نهادهای انقلابی گرفته تا کسی مثل مرحوم مهندس سحابی که دیدگاه اقتصادی اش با دولت موقت همخوان نبود نقدهای جدی داشتند. هر چند مهندس بازرگان چند بار استعفا داد اما ایشان با شکیبایی هیچ گاه قهر نکرد. او قهر نکرد چرا که می دانست راهی طولانی را آمده‌ایم و باید راهی طولانی‌تری را ادامه دهیم. او روح زمانه را درک کرده بود. او می دانست با انقلاب کنده استبداد را کنده‌ایم اما به این موضوع هم آگاه بود که یک طبقه جدیدی در روابط حکمرانی در ایران بعد از انقلاب در حال شکل‌گیری است. نقطه آغاز از 12 فرودین بود. قرار بود در رفراندوم تاریخی مردم به «جمهوری دموکراتیک اسلامی» که در اساسنامه مصوب شورای انقلاب تصریح شده بود، رأی دهند که آیت الله خمینی هم آن را قبلا تایید کرده بودند. اما بعد ایشان از مردم خواستند به «جمهوری اسلامی»، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد، رأی دهند. در زمان رفراندوم که قانون اساسی تدوین نشده بود، عملا همه مردم بر اساس همان گفتمان شکل گرفته و ارائه شده در نوفل لوشاتو به جمهوری اسلامی رای دادند.
 جنگ تحمیلی هنوز شروع نشده بود و فضای کشور ملتهب و برخوردها شدید بود. خشت اولیه گفتمان اصلاحات در تیر ماه سال 59 و در سومین کنگره نهضت آزادی ایران گذاشته می‌شود آن هم با تصویب این بند اساسی که «مبارزه ما مدنی، علنی و مسالمت‌آمیز و پرهیز از خشونت خواهد بود» این خشت اولیه گفتمان اصلاحات بود. با بررسی رخدادهای خشونت بار دهه شصت می‌بینید که نهضت آزادی ایران به اعتبار رهبرانش بر اصول خود می‌ایستد و با مدارا و صبوری از مطالبات مردم ایران پاسداری و رسالت آگاهی بخشی خود را در قبال ملت در حد توان انجام می دهد.

 مهندس بازرگان تالیفات مهمی در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی دارند. از نوشته های ایشان برایمان بگویید؟
اگر در مجموعه آثار مهندس بازرگان (از دهه شصت تا هفتاد) نظری کنید با منظومه‌ای از مسائل در هم تنیده فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بعد از انقلاب  مواجه می‌شوید که به شکلی تطبیقی با مبانی قرآنی و تجربه بشری   تلاش شده تا راه نجاتی برای وضع موجود کشور بیابد. چرا انحراف رخ داد و چه راهکارهایی برای خروج وجود دارد؟ ایشان در سال 61 کتاب «انقلاب ایران در دو حرکت» را نوشتند. گام اول آن «همه با هم» و پیروزی انقلاب و گام دوم آن «همه با من» و زمینه های انحراف آغاز شد. در سال 62 کتاب «گمراهان» را نوشتند. در واقع ایشان این فرایند پیش روی را به شکلی تاریخی توضیح می دهند. مهندس بازرگان در کارهای تالیفی خود می‌خواهد این پیام را به مردم بدهد که برای رسیدن به آرمان‌های انقلاب مشروطه و 57 راهی طولانی در پیش داریم؛ باید برنامه‌ریزی شود و آگاهی جامعه بالا رود. ‌در‌«ناگفته‌های بعثت» ایشان تاکید می‌کند که در بعث پیامبر حضور در قدرت وجود ندارد.
چرا حضرت علی به رغم شایستگی تا زمانی که مردم به رهبری ایشان آری نگفتند آن را ن‍پذیرفت؟ پس بنابراین یکی از رسالت‌‍‌های مهم انبیاء آگاهی بخشی است. مهندس بازرگان در آخرین سخنرانی خود در سال 73 در اثر «آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء» از رسالت انبیاء می‌گوید پرداختن به آن، مجالی دیگر می‌طلبد.

در نهایت اگر سخنی دارید بفرمایید؟
مردم ایران از انقلاب مشرو‌طه به این سو چند مطالبه مهم داشته‌اند. بعد از انقلاب اسلامی هم مردم انتظاراتی داشتند. آنها می‌خواستند که مطالبه اصلی مردم که آزادی و حاکمیت ملت است تحقق یابد و عدالت جاری و ساری شود. انتظار داشتند که هم از نظر داخلی و هم از منظر بین‌المللی وجه‌ای در شأن ملت ایران داشته باشیم. انتظار براین بود که شکاف اقتصادی و سیاسی و اجتماعی از بین برود و... حالا سوال این است؛ بعد از چهار دهه که از عمر انقلاب اسلامی می گذرد ما تا چه اندازه برای تحقق این آرمان‌های والای دو انقلاب مشروطه و 57کوشیده و موفق بوده‌ایم؟  و اگر موفق نشده‌ایم علت چه بوده است؟ آیا ملت در انتخابات‌ پیش بینی شده در قانون اساسی، جایگاه واقعی خود را دارد؟ باید بپذیریم که ملت ایران نیاز به قیم و متولی ندارد. حاکمان هستند که باید زیر نظر ملت ایران کار کنند. اصل 56 قانون اساسی کاملا شفاف است.

منبع: روزنامه همدلی- 23 بهمن 97

ضرورت اصلاح ساختار سیاسی در چهل سالگی انقلاب



بسمه تعالی
ضرورت اصلاح ساختار سیاسی در چهل سالگی انقلاب

چهل سال از انقلاب ملت ایران در سال ۱۳۵۷ می‌گذرد. چهل سال پیش، مردم ایران با تمام ظرفیت مدنی خود و با حداقل خشونت‌های معمول در یک انقلاب، بر آن شدند تا نظام استبداد مطلقه سلطنتی را که راه هرگونه تغییر و اصلاحی را سد کرده بود، سرنگون و نظامی را جایگزین کنند که در آن، مردم خود حاکم بر سرنوشت خویش باشند. آرمان‌ و شعار محوری این جنبش فراگیر اجتماعی، رهایی از استبداد داخلی و غلبه بر استیلای خارجی، یعنی «آزادی و استقلال» بود و تصور عمومی بر آن بود که قرار است این مطالبات و آرمان‌ها  در «جمهوری اسلامی» تجلی یابد. در همین راستا، اسلام برای مردم، اندیشه رهایی‌ و دین آزادیبخش بود و همگام با کرامت انسانی و عدالتخواهی قلمداد می‌شد. روحانیت مبارز و متعهد نیز از پایگاه مردمی برخوردار بود و نهادی مدنی و حامی مردم در برابر مستبدان، زورگویان و ستمگران تلقی می شد.

حوادث و خشونت‌های پس از انقلاب که متاثر از نابردباری و قدرت‌طلبی طرفین درگیر بود و رخدادهایی چون اشغال سفارت و گروگان‌گیری و درگیر شدن کشور در جنگ هشت ساله، فضای سیاسی را به سمتی برد که حاکمیت فرصت یافت به بهانه حفظ امنیت و ثبات سیاسی، محدودیت‌های زیادی را فراتر از قانون اساسی و خواست مردم وضع کند. با بسته‌ترشدن فضای سیاسی و اجتماعی و حذف بسیاری از جریانات و نیروهای سیاسی و فعالین مدنی از عرصه مدیریت کشور، راه برای ریشه دواندن انحصار در تمام حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی باز شد و نهادهای انحصاری، استثماری و تمامیت‌خواهانه، تقویت و تثبیت شدند. به طول انجامیدن این شرایط، مانع توسعه، رشد، پویایی و خلاقیت و تبدیل به مهم‌ترین عامل عقب ماندگی و توسعه‌نایافتگی در عرصه‌های داخلی و جهانی شد.

هم‌زمان با نهادینه شدن انحصار در ساختار مدیریت کشور و حضور روحانیت در مقام مدیریت اجرایی، به جایگاه مدنی و تاریخی این نهاد دینی لطمه اساسی زد. حوزه‌های علمیه و روحانیون که قرن‌ها در برابر حکام جور و بیگانگان، ملجاء و پناه مردم بودند، به عنوان مسئول نابسامانی‌های اقتصادی و معیشتی مردم شناخته شدند؛ اما پیش از روحانیت، این باورهای دینی بود که زیر سوال می‌رفت و در برابر سیستم‌های معنایی و دیگر ساختارهای موثر بر باورهای دینی و فرهنگی مردم، کم‌فایده و ناکارآمد جلوه می‌کرد. در ادامه قدسیت‌زدایی و معنویت‌ستانی از دین و تبدیل و تنزل آن به یک سازوکار صرفا حقوقی و اداری برای اداره حکومت، به تدریج، دین‌گریزی در میان مردم و به خصوص نسل جوان رواج پیدا کرد و از دین مردم، عملا جز مناسک مناسبتی و ظاهری چیزی باقی نماند. عجب آن که به رغم ادعاهای نهادهای حاکمیتی، تنزل دین به یک ساختار و سازوکار زمینی همان «عرفی‌سازی دین» بود که به دست حکومت دینی صورت گرفت.
اکنون و پس از چهل سال تجربه آزموده، در حالی که نظام سیاسی باید در اوج بلوغ و ثبات خود به سر برد، نه در شاخص‌های حکمرانی  موفق بوده است و نه به لحاظ معنوی و اخلاقی آن‌طور که ادعای حکومت دینی بود، توانست یک جامعه اخلاقی و مدینه فاضله نبوی برپا کند. باید اعتراف کرد که برنامه‌ها و راه‌حل‌هایی که تاکنون در پیش گرفته شده، جواب نداده و به بن‌بست انجامیده است. جمهوری اسلامی با ابربحران‌های متعددی دست و پنجه نرم می‌کند و را‌ه حل‌های ضربتی و موقت، اگرچه خاصیت تاخیراندازی داشته اما بر شدت شکست افزوده است. امید و اعتماد مردم نه تنها به نهادهای دولتی و حکومتی بلکه به عموم نهادهای مدنی و داخلی کاهش پیدا کرده و از همبستگی ملی و سرمایه های اجتماعی کاسته شده است. این وضعیت که در صورت تداوم، به فروپاشی بیشتر اجتماعی و اخلاقی ملت خواهد انجامید، بزرگترین تهدید برای ساختار سیاسی کشور و انسجام و وحدت ملی محسوب می‌شود.

نهضت آزادی ایران، در سال‌های گذشته ضمن تاکید بر زمینه‌های انحراف انقلاب اسلامی از آرمان‌های خود و مطالبات ملت ایران، بارها نسبت به بروز چنین وضعیتی هشدار داده و راه حل بحران‌ها و بن بست‌ها را اصلاح ساختار سیاسی و مدیریتی کشور و جلب مشارکت تمامی شهروندان برای اداره امور خود دانسته است. این ضرورت، با اعلام راهبرد "وفاق ملی" و انجام گفت و گوهای فراگیر ملی و جلب مشارکت همه نیروهای سیاسی و اجتماعی برای ارائه راه‌حل‌های کلان آغاز می‌شود. تنها با تقویت نهادهای کثرت‌گرا در تمام حوزه‌های مرتبط با نهادهای حکومتی و جامعه مدنی ایران، می‌توان تهدید‌های داخلی و خارجی را به فرصت تبدیل کرد. این دیدگاه به معنای آن است که حاکمیت برآمده از مردم باید از همه شهروندان به طور برابر و به دور از هرگونه تبعیضی حمایت کند و قوانین اساسی و موضوعه باید ضامن این حمایت باشند. حمایت از بخش خصوصی و تاکید بر مالکیت معنوی، حقوق ابداعات و نوآوری‌ها، فراگیری آموزش موثر، توزیع برابر و دسترسی عادلانه به  امکانات سیاسی و اقتصادی، شفافیت قراردادها و معاملات و بسیاری امور از این دست، تنها با وجود نهادهای فراگیر و کثرت‌گرا و تحقق حقوق و حاکمیت ملت قابل دست‌یابی است.
اولین اصل ضروری برای ایجاد نهادهای کثرت‌گرا، جلب مشارت سیاسی مردم از طریق انتخابات آزاد و سایر سازوکارهای مشارکتی است. برای این منظور باید نهادهای انحصار سیاسی کنار گذاشته شوند. در حال حاضر، نظارت استصوابی مهم‌ترین نهاد انحصار سیاسی و محدود کننده مشارکت مردم در ایران است. نتیجه نظارت استصوابی جز از بین رفتن شایسته‌سالاری و سوء استفاده از قدرت برای بسط نفوذ افراد و گسترش رانت نبوده است.

نهضت آزادی ایران،  اولین گام برای خروج از وضعیت کنونی را حذف نظارت استصوابی شورای نگهبان می‌داند که تفسیر بلاوجهی از اصل شفاف ۹۹ قانون اساسی است تا آزادی‌های بنیادین و حاکمیت ملت مطابق اصول قانون اساسی به ویژه اصل‌های ۶ و ۵۶ آن تامین شود و مدیران شایسته منتخب ملت در مدیریت سیاسی کشور مشارکت پیدا کنند. از سویی دیگر، وجود قوه قضائیه مستقل و دادرسی عادلانه، شرط لازم تثبیت نهادهای کثرت‌گرا و فراگیر است. دادگاه‌های مستقل برای حمایت از مردم در برابر انحصارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تشکیل می‌شوند. اگر ساختار قضایی کشور دموکراتیک و انتخاب مقامات ارشد قضایی، متاثر از آرای مردم شود و مردم بر آن نظارت داشته باشند، منافع ملی، تامین و حقوق اساسی ملت در همه حوزه‌ها میسر و تضمین خواهد شد.
نهضت آزادی ایران، همواره تاکید کرده است که اصلاحات اساسی و ساختاری تنها راه مطلوب و ممکن برای حل بحران‌های موجود است. همانطور که پیش از این تاکید شده است، هر راه حلی جز اصلاحات اساسی و تغییرات درون‌زا و در چارچوب ظرفیت‌های قانون اساسی، واقع‌بینانه نخواهد بود و راه‌حل‌های ساختارشکنانه و براندازی در راستای منافع ملی و تمامیت ارضی و حاکمیت ملی و سرزمینی ایران نبوده و جز به فروپاشی مملکت و شکست ملت در برابر بدخواهان و بیگانگان و تعویق فرآیند دمکراسی‌خواهی در ایران نمی‌انجامد. تحریم‌های اقتصادی و مداخلات خارجی در مسائل داخلی ایران، نه تنها کمکی به پیشبرد توسعه سیاسی نمی‌کند که حتی موجب تقویت پایه‌های اقتدارگرایی و تعمیق نهادهای انحصاری و رانتی در کشور می‌شود.
اصلاحات ساختاری ومشی اصلاح‌طلبی باید به یک مطالبه عمومی ومردمی تبدیل شود و نباید  تنها به وجوه شکلی و محدود آن اکتفا شود. اصلاحات موثر و پایدار، اصلاحات جامعه‌محور و با هدف آگاهی‌بخشی به مردم و متکی به حضور مردم است. باید ظرفیت‌های مغفول در قانون اساسی را در راستای تحقق حقوق و حاکمیت ملت فعال کرد و در راستای حاکمیت قانون گام برداشت.

نهضت آزادی ایران، بر این باور است که تجربه چهل سال تصدی نهاد روحانیت در قدرت و دولت، هم به دین و نهاد روحانیت ضربه زده و هم موجب ناکارآمدی دستگاه دولت شده است. این امر باید مورد بازنگری قرار گیرد. روحانیون باید با ارزیابی عملکرد چهل سال گذشته، اگر پیامدهای آن را مثبت و در راستای اهداف و آرمان های انقلاب نمی‌دانند، بازتعریفی درون‌گفتمانی از نقش و جایگاه‌شان در ساختار سیاسی حاکمیت ارائه دهند و با بازگشت به عرصه عمومی که در آموزه‌های قرآنی و سنت پیشوایان دینی نیز مشهود و موکد است، به ایفای نقش آگاهی‌بخشی و نظارتی در جامعه بپردازند. احیاء جایگاه راهبردی و طبیعی دین و تقویت جایگاه مدنی روحانیت، تنها با بازگشت آنان به حوزه‌ ها و عرصه عمومی و واگذاری مدیریت کشور به دست متخصصان منتخب ملت امکان‌پذیر است.

ما امیدواریم که ادامه حیات جمهوری اسلامی ایران همراه با گسترش عقلانیت در حکمرانی و عبرت‌آموزی از تجربه‌ها و شکست‌های گذشته همراه باشد و در آینده شاهد ارتقاء کیفی زندگی مردم و جایگاه کشور و ملت ایران در عرصه بین‌المللی باشیم. والعاقبه للمتقین.  
نهضت آزادی ایران
۲۲ بهمن ۱۳۹۷

Wednesday, February 6, 2019

آيا تاريخ را پيروزمندان مي‌نويسند؟



پاسخ محمد توسلی به اظهارات مصباحي‌مقدم:

آيا تاريخ را پيروزمندان مي‌نويسند؟

«حق هميشه با پيروزمندان مبارزه است؟» اين سوالي است كه شايد لازم باشد از كساني كه امروز بر مسند قدرت نشسته‌اند، ‌پرسيده ‌شود. سخنگوي جامعه روحانيت مبارز گرچه در گفت‌وگوي تفصيلي خود تاكيد كرده كه نمي‌خواهد نقش گروه‌هاي مبارز ديگر را ناديده بگيرد اما گفته است كه هيچ كدام از گروه‌ها از نهضت آزادي تا چريك‌هاي فدايي و چريك‌هاي مجاهد كه به صورت مسلحانه مبارزه مي‌كردند به نتيجه نرسيدند و البته پشتوانه مردمي نداشته‌اند. مصباحي مقدم معتقد است كه تجربه اين گروه‌ها چيزي جز ناكامي و شكست نبوده است. اگر بنا بود آنها نقشي مي‌داشتند يقينا نمي‌توانستند مردم را بسيج كنند. شما مي‌بينيد كسي مثل دبيركل جبهه ملي مي‌گويد اگر آيت‌الله خميني نبود ما امكان اينكه يك صدم اين جمعيت را بسيج كنيم نداشتيم.

محمد توسلي، دبيركل نهضت آزادي ايران در مورد اظهارات اخير مصباحي مقدم به «اعتماد» گفت: «در جامعه آزاد، ‌افراد حق دارند نظرات خود را بيان كنند. آقاي مصباحي مقدم هم برداشت خود را از شكل‌گيري انقلاب اينگونه بيان كردند اما بايد ديد اظهارنظر ايشان چقدر با واقعيت‌هاي تاريخي هماهنگ است.»

او ادامه داد: « اين اظهارنظر را خلاف واقعيت مي‌دانم. در انقلاب اسلامي سال 57 همه ملت ايران حضور و مشاركت داشتند. مطالبه اصلي مردم هم كه در شعارها به نمايش گذاشته مي‌شد «مرگ بر شاه» بود؛ به اين معني كه ديگر استبداد نمي‌خواهيم و به دنبال آزادي هستيم. اين مطالبه تاريخي ملت ايران است كه از مشروطه آغاز شده، با نهضت ملي ايران تداوم يافته، در فضاي خاص اوايل دهه 40 هم از مطالبات مردم بوده و در جريان انقلاب اسلامي هم مطرح شده است. در اوايل دهه 40 كه سران نهضت آزادي بازداشت شدند، مهندس بازرگان در دفاعيات‌شان كه در دادگاه نظامي مطرح شد، ‌توضيح مي‌دهد كه چرا ما گرفتار استبداد شديم و چرا با استبداد مخالفيم. تمام اسناد تاريخي نشان مي‌دهد كه مطالبه اصلي همه مردم ايران در آستانه انقلاب آزادي و نفي استبداد بوده است.»
دبيركل نهضت آزادي با تاكيد بر اينكه دو گروه در مديريت انقلاب نقش بيشتري ايفا كردند، ‌گفت: «يك گروه روحانيت مبارز بود كه از اوايل دهه 40 وارد عرصه سياسي شدند. همچنين نگاه راهبردي توسط رهبران نهضت آزادي وجود داشته كه بدون حضور روحانيت در عرصه سياسي كه قادر به بسيج توده‌ها است، تحولات اجتماعي در ايران امكان‌پذير نيست. بنابراين روحانيت با رهبري امام خميني نقش اصلي را در بسيج توده‌ها و نهايتا رهبري انقلاب داشتند اما روحانيت به تنهايي قادر به انجام انقلاب نبود. روشنفكران ايران به ويژه نيروهاي ملي و مسلمان و به لحاظ سازماني نهضت آزادي ايران و رهبري آن مهندس بازرگان بوده كه توانستند فرآيند تقويت جنبش اجتماعي ايران و جلب اعتماد روشنفكران را زمينه‌سازي كنند و در دهه 50 هم در مديريت انقلاب مشاركت داشته‌باشند. اگر به تمام رويدادهاي اين دوران نگاه كنيد، ‌هيچ رويدادي نيست كه بازرگان، ياران و نيروهاي ملي در آن حضور نداشته‌باشند.»
توسلي افزود: «چند مثال مطرح مي‌كنم. سال 55 و در آن فضا جمعيت دفاع از آزادي و حقوق بشر توسط نيروهاي ملي و مسلمان به رهبري مهندس بازرگان تشكيل مي‌شود. در تمام اسنادي كه وجود دارد مخاطبان مي‌توانند نقش اينگونه اقدامات نيروهاي ملي و مسلمان را در پيشبرد جنبش اجتماعي ايران ببينند. در آن زمان روحانيت هم در عرصه مبارزات حضور داشت. ديپلماسي انقلاب توسط چه كساني انجام شد؟ اگر ديپلماسي انقلاب نبود مگر مي‌شد كه انقلاب با اين هزينه كم پيروز شود. اين سران نهضت آزادي ايران بودند كه تلاش كردند علاوه بر تقويت جنبش اجتماعي با امريكايي‌ها وارد مذاكره شوند و حمايت آنها را از رژيم شاه بردارند تا زمينه‌هاي سقوط پهلوي فراهم شود. همچنين نقش حسينيه ارشاد را هم نمي‌توان ناديده گرفت. مهندس بازرگان، آيت‌الله مطهري و دكتر شريعتي در ايجاد گفتمان نسل انقلاب نقش داشتند و اين نقش غيرقابل انكار است. مرحوم مطهري در كنار مهندس بازرگان، ‌انجمن اسلامي مهندسين و كساني دیگر هستند كه عمدتا نيروهاي ملي و مسلمان هستند. آيت‌الله طالقاني همچنين از كساني هستند كه از شهريور 1320 در كنار بازرگان كار را شروع كردند . در واقع منظور اين است كه روحانيون حوزه هم راه‌شان را در اوايل دهه 40 در كنار روشنفكران ديني در عرصه عمومي ادامه دادند و براي اين گفتمان در چند دهه تلاش كردند.»

او در ادامه به بخش ديگر مشاركت‌هاي اين جريان در پيروزي انقلاب اسلامي اشاره مي‌كند كه بعد اجرايي‌تر داشته است.
دبيركل نهضت آزادي ايران در اين مورد گفت: « نماز عيد فطر در تپه‌هاي قيطريه در سال‌هاي 56 و 57 از ديگر اقداماتي است كه جريان ملي و مسلمان در آن نقش داشت. درست است كه مرحوم مفتح هم در اين اقدام نقش داشت اما كادرها و مديريت با نيروهاي ملي و مسلمان بود. راهپيمايي تاسوعا و عاشورا در 19 آذر 1357 و مصادف با روز حقوق بشر هم از همين دست اقدامات بود. شرايط اجتماعي را با مذاكره با ارتش فراهم كردند تا ارتش عقب‌نشيني كرده و جمعيت دست به راهپيمايي بزند. مديريت اين مذاكرات با چه كساني بوده؟ آيا روحانيت حضور داشته است؟ از جبهه ملي مرحوم شاه‌حسيني مسوول مالي و اداري، علي اصغر تهران‌چي مسوول انتظامات، بنده به عنوان مسوول تبليغات و ... حضور داشتند. در ستاد استقبال از امام هم همين روند وجود داشت. ستادي تشكيل شد كه مرحوم مطهري مسوول آن و سخنگو مرحوم مفتح و مرحوم محلاتي رابط روحانيت بود اما كادر اجرايي كساني چون مهندس صباغيان از نهضت آزادي ايران مسوول برنامه‌ريزي بود كه شهيد مطهري اختيارات خود را به ايشان واگذار مي‌كند، آقاي علي اصغر تهرانچي هم از نهضت آزادي ايران مسوول انتظامات است، آقاي شاه‌حسيني هم از جبهه ملي به عنوان مسوول مالي و اداري حضور داشت، ‌بنده هم از نهضت آزادي مسوول تبليغات بوده‌ام. بنابراين جمعيت زيادي از كادرهاي اجرايي جزو نيروهاي ملي- مسلمان بودند در صورتي كه امروز برخي نام افراد رده پايين در كميته استقبال را بيش از اين افراد مطرح مي‌كنند.در پنجم بهمن 1357 مصاحبه‌اي در حسينيه ارشاد برگزار شد كه مرحوم مطهري به عنوان مسوول ستاد افراد ستاد را معرفي كردند. غير از مرحوم مطهري نيروهاي ملي و مسلمان در آنجا حضور داشتند.»

اين عضو نهضت آزادي ايران ادامه داد: «كمي عقب‌تر برويم. در مهر ماه 1357 شرايطي در عراق ايجاد مي‌شود كه آيت‌الله خميني مجبور مي‌شوند كه اين كشور را ترك كنند. بحث حضور در سوريه و لبنان مطرح مي‌شود تا اينكه دكتر يزدي مشاوره مي‌كنند كه به فرانسه بروند، جايي كه فضا آزاد باشد. نهايتا رفتن آيت‌الله خميني به فرانسه باب جديدي را باز مي‌كند تا ايشان بتوانند در حضور رسانه‌هاي جهاني مطالبات تاريخي مردم ايران را مطرح كنند. وقتي بيانيه‌ها و سخنراني‌هاي ايشان به ايران مي‌آمد به پيشبرد جنبش اجتماعي كمك مي‌كرد. اين مطالبات چيزي نبود جز، ‌آزادي، حاكميت ملت، ‌استقلال ملي، حاكميت قانون و جمهوريت و ... اگر به آقايان يزدي، قطب‌زاده، حبيبي، انجمن‌ اسلامي‌هاي امريكا و اروپا و ... نگاه كنيد متوجه مي‌شويد كه همين كادرهاي ملي و مسلمان هستند كه در كنار امام خميني حضور داشتند و 118 روز را مديريت كردند.»

او با اشاره به اينكه آيت‌الله خميني براي راه‌اندازي نفت، مهندس بازرگان و براي مديريت و سازماندهي اعتصابات دكتر سحابي را انتخاب مي‌كنند، ‌توضيح داد: « مجموعه رويدادهاي سال‌هاي 54 تا 57 نشان مي‌دهد كه چه كساني در مديريت انقلاب مشاركت داشتند. همه حضور داشتند، روحانيت هم حضور داشته است اما در مديريت انقلاب مهندس بازرگان و نيروهاي ملي و مسلمان نقش اساسي ايفا كرده‌اند. از سويي برخي نقش نهضت آزادي و نيروهاي ملي و مسلمان را ناديده مي‌گيرند و از آن سو، اپوزيسيون حضور روحانيون در راس قدرت ايران را اتهام نهضت آزادي و نيروهاي ملي آن زمان مي‌دانند. بايد بپذيريم نه روشنفكران به تنهايي و نه روحانيت به تنهايي هرگز قادر به انجام انقلاب نبودند. وقتي اين دو نيرو تعامل داشتند و همه ملت ايران حول محور مطالبات مشترك يعني آزادي‌خواهي گردآمدند و هماهنگ شدند، ‌زمينه ايجاد انقلاب فراهم شد.»

توسلي در بخش ديگري از اين مصاحبه در مورد مشي مبارزه بازرگان و نهضت آزادي توضيح مي‌دهد، ‌مشي كه مسلحانه نبوده و بيشتر مبتني بر راهبرد اصلاحات جامعه محور بوده است و شايد همين موضوع امروز باعث شده برخي جريان‌ها نقش نهضت آزادي را در انقلاب ناديده بگيرند. توسلي در اين مورد توضيح داد: «مهندس بازرگان در دادگاهي كه براي محاكمه ايشان تشكيل مي‌شود جمله‌اي تاريخي دارند: ما آخرين گروهي هستيم كه با زبان قانون با شما صحبت مي‌كنيم. درست است كه عده‌اي بعدا به اين نتيجه رسيدند كه تنها راه مبارزه مسلحانه است اما آنها ارتباطي با نهضت آزادي نداشتند. مهندس بازرگان بعد از 15 خرداد 42 مخالفتي با مبارزه براي انقلاب نكرد. چرا كه در جامعه بسته كه فضايي براي مبارزه قانوني و اصلاحات وجود نداشت، طبيعتا راه براي كساني كه از گفتمان جهاني استفاده مي‌كردند باز شد. بعد از سال 54 و سركوب جنبش مسلحانه مي‌بينيم كه رويدادها همه در عرصه عمومي جامعه مدني است. در ارديبهشت 57 بازرگان مصاحبه‌اي با خبرنگار تلويزيون بلژيك داشت كه نقش موثري در انتقال گفتمان رهبران ايران ايفا كرد. بازرگان در اين مصاحبه تاكيد مي‌كند كه ملت ايران بين دو واقعيت قرار دارد؛ بين شاه و آزادي. اين دو را در مقابل هم مي‌داند چون مطالبه همه مردم آزادي است پس بايد شاه برود. بعد از آن هم در شهريور 57 نهضت آزادي در بيانيه‌اي تاكيد مي‌كند كه «شاه بايد برود» و راهكاري جز رفتن شاه باقي نمانده است.»
او ادامه داد: «در راهپيمايي تاسوعا و عاشورا هم شعار اصلي مرگ بر شاه است. البته امام خميني هم در نوفلوشاتو تاكيد مي‌كردند كه مردم به دنبال حاكميت مردم و آزادي هستند ضمن اينكه مردم مسلمان هستند و فرهنگ ديني‌شان هم محترم است.»

توسلي تاكيد دارد: « وقتي بحث شوراي سلطنت مطرح شد فضاي جامعه و فضاي ذهني روشنفكران ما به گونه‌اي بود كه برنمي‌تابيدند فرآيند انتقال قدرت آرام و تدريجي باشد و معتقد بودند اين تغيير بايد از دل يك انقلاب صورت گيرد. طبيعتا انقلاب هزينه دارد و ما هم هزينه‌هاي زيادي پرداخت كرديم كه ناشي از دوري از راهكار اصلاحي و تدريجي بازرگان بود.»

منبع: اعتماد-15 بهمن 97 (

راهبرد اصلاحات جامعه محور را ادامه دهیم



گفت و کو با محمد توسلی:
راهبرد اصلاحات جامعه محور را ادامه دهیم

نهضت آزادی ایران، از جمله احزاب موثر در پیروزی انقلاب اسلامی بود که مهندس مهدی بازرگان ، دبیر کل وقت آن، در مقام ریاست دولت موقت نشست و دکتر ابراهیم یزدی، دومین دبیر کل آن، در آن زمان از اصلی ترین مشاوران رهبر انقلاب محسوب می شد و به معاونت نخست وزیری و وزارت امور خارجه دولت موقت رسید. محمد توسلی که خود اولین شهردار تهران پس از انقلاب بود و حالا سمت دبیر کلی نهضت آزادی را بر عهده دارد، در گفت و گوی پیش رو در باره ماهیت انقلاب اسلامی و نقش نهضت آزادی در آن صحبت می کند.
    
چه اتفاقاتی منجر به خیزش و اعتراض و در نهایت انقلاب مردم در سال 57 شد؟

برای بررسی زمینه های حضور و مشارکت مردم در انقلاب سال 57، باید بستر تاریخی انقلاب را از انقلاب مشروطه مورد بررسی قرار داد.
آنچه در راهپیمایی های گسترده مردمی در روزهای تاسوعا و عاشورا سال 57 و سایر تجمعات بعدی مطرح می شد و در اسناد تاریخی آمده است، در اولویت اول شعار «مرگ بر شاه» و نفی استبداد بود. همین شعارها نشان می دهد خواسته اصلی مردم «آزادی» بوده است.
آزادیخواهی یکی از مطالبات اصلی مردم در راهپیمایی های سال 57 بود. این مطالبه از انقلاب مشروطه آغاز شده و در نهضت ملی ایران در دهه 30  ادامه داشته و سال های 39 تا 42 که کمی فضای سیاسی ایران باز شده بود، و جبهه ملی دوم و نهضت آزادی ایران تاسیس شده بود بار دیگر این مطالبات تاریخی مطرح و پیگیری شد.
بررسی رویدادهای اوایل دهه 40 نشان می دهد که شاه تصمیم گرفته بود برنامه های آمریکا را بجای دکتر امینی در ایران پیاده کند. برای این منظور  حادثه اول بهمن 1340 یعنی یورش کاماندوهای رژیم شاه در دانشگاه تهران انجام شد، که به همان بهانه دکتر امینی از نخست وزیری عزل شد.
بعد از محدودیت های فعالیت جبهه ملی دوم و نهضت آزادی در آن زمان، شاه نهاد روحانیت را که در جامعه مذهبی ایران نفوذ داشت مزاحم اجرای برنامه های خود می دید برای حذف این نهاد، در شهویور سال 41، بحث انتخابات انجمن های ایالتی و ولایتی را مطرح کرد که در آن موضوع آزادی شرکت زنان در انتخابات، اصلاحات ارضی و سوگند به کتاب آسمانی بجای قرآن مطرح شده یود. مراجع بزرگ حوزه قم؛  آیت‌الله خمینی، آیت‌الله شریعتمداری و آیت الله گلپایگانی با صدور بیانیه ای با این طرح به مخالفت برخاستند و طرفداران شاه این مخالفت را به عنوان ارتجاع سیاه در رسانه ها مطرح کردند.
در آن زمان رهبران نهضت آزادی ایران این تحلیل را داشتند که سناریویی در حال انجام است و در دیدارهایی که با مراجع داشتند و بیانیه هایی که صادر کردند با آگاهی بخشی نسبت به این برنامه رژیم اعتراض کردند.
همانطور که آقای سید حمید روحانی در جلد اول کتاب «نهضت امام خمینی»، چاپ اول، آورده اند، در پی اقدامات نهضت آزادی مراجع قم تغییر موضع دادند و مشکل اصلی را حکومت شاه و استبداد تشخیص دادند وآقای خمینی وارد عرصه سیاسی و مبارزه علیه استبداد شاه شدند و این مطالبات را دنبال کردند. در این جریان ماجرای حمله به فیضیه و رخداد 15 خرداد سال 42 و سپس اعتراض به کاپیتولاسیون و تبعید ایشان به ترکیه رخ داد.
بعد از تبعید امام اعتراضات به چه شکل منتهی به پیروزی انقلاب شد؟
بعد از 15 خرداد42 فضای سیاسی بسته شد و با توجه به گفتمان جهانی آن روز برای تحول، اعتراضات مسلحانه در دهه پنجاه شکل گرفت و نهایتا در سال 54 سرکوب شد. اما جنبش اجتماعی ایران در سال 54 چنان ظرفیتی داشت که به رغم سرکوب مبارزه مسلحانه، در جامعه مدنی ادامه پیدا کرد از جمله نهادهایی مثل جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر توسط نیروهای ملی و مسلمان تشکیل می شود که نقش موثری در باز کردن فضای سیاسی و تقویت جنبش اجتماعی و نهایتا در پیروزی  انقلاب دارد.
دیپلماسی انفلاب، اجتماعات مردمی از جمله برگزاری نماز عید فطر در سال های 56 و 57 در تپه های قیطریه، هجرت آقای خمینی به فرانسه  و بعد از آن برگزاری راهپیمایی های میلیونی مردم در روز تاسوعا (روزحقوق بشر) و سپس روز عاشورا که عملا رفراندم مردمی بود در  نفی رژیم استبداد سلطنتی شاه و پذیرش رهبری آیت الله خمینی.
هجرت آقای خمینی از عراق به «نوفل لو شاتو» فرنسه با  پیشنهاد و راهنمایی دکتر ابراهیم یزدی در اواخر مهر ماه 57 رخداد مهمی در تقویت جنبش اجتماعی و پیروزی انقلاب بود. اسناد رویدادهای 118 روزی که ایشان در نوفل لوشاتو بودند در جلد سوم  خاطرات دکتر یزدی تنظیم شده و در دست چاپ است.
حضور آقای خمینی در کشور فرانسه فرصت مناسبی بود که ایشان ضمن سخنرانی ها، مصاحبه ها و بیانیه های خود در بام رسانه های جهانی، مطالبات تاریخی ملت ایران را  مطرح نمایند؛ چون آزادی و حاکمیت ملت، کرامت انسانی و حقوق بشر، عدالت اجتماعی و جمهوریت مثل فرانسه و این که آزادی برای فعالیت و اظهار نظر دگراندیشان چون مارکسیست ها فراهم خواهد شد. این چشم اندازی که ایشان برای آینده انقلاب ایران ارایه دادند و در ایران بطور وسیع پخش می شد موجب تقویت جنبش اجتماعی ایران می شود. از طرفی بحران استبداد سیاسی و فرهنگی و انسداد سیاسی دیرین باعث می شود انسجام اجتماعی و مطالبات مشترک به وجود بیاید و ملت ایران مطالبات تاریخی خود را بر شعار «مرگ بر شاه» که نماد استبداد سیاسی بود و آزادیخواهی  متمرکز سازد.
مهندس بازرگان در مصاحبه با خبرنگار تلویزیون بلژیک در اردیبهشت 57 نیز گفته بود ملت ایران باید بین شاه و آزادی یکی را انتخاب کند و چاره ای نیست جز اینکه شاه برود. در شهریور 57 نیز نهضت آزادی به صراحت بیانیه  می دهد که شاه باید برود.
در جریان انقلاب همه احزاب و گروه های اجتماعی و قاطبه ملت ایران در صحنه حضور داشتند و بستر تعامل و انسجام ملی را فراهم ساختند تا نظام استبداد سلطنتی سرنگون شود و مردم با آزادی  بر کشور خود حاکمیت داشته باشند. اما تعامل و نقش دو جریان  نهضت آزادی و نیروهای ملی که بیشتر نقش بسیج روشنفکران و روحانیت مبارز که بیشتر  نقش بسیج توده ها را داشتند در این فرایند برجسته بود. واقعیت این است بدون حضور روحانیت و بسیج توده ها و همچنین بدون حضور روشنفکران دینی چون بازرگان که نقش مدیریت و جلب اعتماد روشنفکران را داشتند؛ هرگز تحولی برای کنده شدن ریشه استبداد سیاسی امکان پذیر نبود.
  در دوازده فروردین 58 نیز که بحث رفراندوم مطرح می شود مردم به استناد همان چشم اندازی که آقای خمینی مطرح کرده بودند در راستای مطالبات تاریخی خود به «جمهوری اسلامی» رای دادند تا بر سرنوشت خود حاکم شوند و کشور در مسیر توسعه قرار بگیرد.

آیا امروز نسل جوانی که به آرمان های شما باور دارد، از عملکرد شما در سال 57 رضایت دارند؟

بله، همه ملت ایران و به وبژه نسل جوان امروز این سوال ها را مطرح می کنند: چرا مطالبات تاریخی ملت ایران بعد چهار دهه محقق نشده است؟، چه عواملی موجب بروز بحران های جاری بوده اند؟ و ... نهایتا راهکارخروج از این شرایط چیست؟
ما قبل از انقلاب فقط دو بحران داشتیم. بحران سیاسی و بحران فرهنگی. اما امروز بعد از چهار دهه با بحران های فرهنگی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی مواجه شدیم. در کنار آن هم بحران آب و بحران های زیست محیطی در کشور محسوس است. حال این سوال مطرح است چرا اینچنین شده است؟ طبیعی است نسل جوان از شرایطی که امروز پیش آمده است، راضی نباشد.
یعنی جوانان به دنبال تغییر دیگری هستند؟
لااقل می توان اطمینان داشت جوانان دیگر آن نگاه مثبت را به انقلاب ندارند. ارزیابی ما بر اساس  واقعیت های موجود این است که در این چهار دهه به رغم مشکلاتی که پیش آمده و نسل جوان متاثر از این رویدادها است، اما جامعه ما از جمله نسل جوان عموما از رشد و بلوغی برخوردار شده است که می تواند شرایط جامعه را تحلیل کند و آن راهکاری که سال 57 پیش روی ما بود را امروز نمی بیند.

به هر حال گروه هایی هم این تحلیل را دارند که باید با براندازی به این اهداف دست یافت.

بله، جریاناتی که از ابتدای انقلاب به دنبال براندازی بودند و مدام شعار سه ماه دیگر و شش ماه دیگر می دادند امروز در کنار قدرت های جهانی مثل آمریکا و اسرائیل و برخی کشورهای منطقه با استفاده از رسانه های گسترده خود به دنبال تبلیغ براندازی هستند. اما مردم آگاه جامعه ما توجه  دارند که پیامد چنین روندی فقط سقوط نظام نیست، بلکه فروپاشی کشور و تمامیت ارضی ایران خواهد بود؛ از اینرو مردم آگاه ما که تمامیت ارضی و حفظ ایران برایشان مهم است با چنین برنامه ای موافق نیستند، در حالی که رسانه های بیگانه تلاش دارند جامعه ایران را متاثر کنند اما شاخص های عینی نشان می دهد که مردم ایران عموما به این راهکار رضایت ندارند و هماهنگی خود را نشان نمی دهند.
ما می دانیم که ریشه مشکلات و انحرافی که پیش آمده مربوط به امروز و ساده نیست. اشخاصی چون مهندس بازرگان از ابتدای انقلاب به ریشه های این انحراف  در آثار خودشان پرداخته اند و ضمن آگاهی بخشی راه عبور از این شرایط را نشان داده اند و تاکید داشته اند که حل مشکلات جاری کشور نیاز به زمان و طی فرایندی طولانی اصلاحات از طریق اقدامات آگاهی بخش در جامعه  مدنی است.

راهبرد شما برای حل این انحرافات چه بوده است؟

همانطور که در مصوبات کنگره نهضت آزادی ایران در تیر ماه سال59 آمده است، راهبرد تاکید بر اصلاحات جامعه محور از طریق مبارزه قانونی، علنی و مسالمت آمیز بوده است. در این راستا، بعد از رخداد خرداد 60 و انسداد سیاسی حاکم در کشور عملا تنها گروهی که توانست در داخل کشور بماند و ایستادگی کند و از مطالبات مردم ایران و آرمان های انقلاب به اعتبار رهبران آن که از مدیران انقلاب چون بازرگان، سحابی ، صدر حاج سید جوادی ، ابراهیم یزدی، رضا صدر و... دفاع کند، نهضت آزادی بود. در چنین فرایندی  زمینه های تقویت جنبش اجتماعی فراهم  شد.
در این فرایند از جمله مهندس بازرگان در سال 61 کتاب «انقلاب ایران در دو حرکت» را  می نویسد که خلاصه پیام آن این است که اگر انقلاب پیروز شد شعار ما «همه با هم» بود، اما در مرحله بعد که انحراف پیش آمد شعار تبدیل به «همه با من» شد. مهندس بازرگان در سال 62 در اثر دیگری به نام «گمراهان»، سرگذشت و سرنوشت روحانیت مسیحیت و کلیسا را در طی قرون وسطا شرح می دهد و توضیح می دهد اروپا با چه هزینه هایی در این دوران طولانی مواجه شد و نهایتا زمینه های توسعه انسانی و پیشرفت فراهم می شود. همینطور به تدریج در آثار دیگری به مسائل و ریشه های مشکلات پس از انقلاب پرداختند از جمله در آثار « ناگفته های بعثت» و « آخرت و خدا هدف بعثت انبیاء» که بروز این گونه تلاش های آگاهی بخش  منجر به تقویت جنبش اجتماعی ایران می شود که دوم خرداد 76 را رقم می زند و به بازداشت های دهه هشتاد اعضای نهضت آزادی منتهی می شود اما باز هم مردم در اعتراض به این برخوردها  هم رای بالایی به آقای خاتمی دادند. به رغم ضربه سنگینی که جنبش اجنماعی در دو دوره ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد متحمل می شود در سال 92 با رأی اعتراض خود آقای حسن روحانی انتخاب می شود و این روند در سال 94 و 96 نیز تکرارمی شود. تداوم راهبرد اصلاحات جامعه محور می تواند زمینه های ارتقاء آگاهی مردم و تقویت بیش از پیش جنبش اجتماعی ایران را فراهم سازد و به تدریج مطالبات بر حق مردم تحقق پیدا کند.
منبع: هفته نامه صدا – 14 بهمن 97 (میثم سعادت)

Friday, February 1, 2019

پیام تسلیت درگذشت محمد نبی حبیبی



پیام تسلیت دبیر کل نهضت آزادی ایران در پی درگذشت  مرحوم محمد نبی حبیبی

انا لله و انا الیه راجعون

در گذشت مرحوم محمد نبی حبیبی دبیر کل حزب موتلفه اسلامی و شهردار پیشین تهران را به اعضای محترم حزب و به خانواده محترم آنمرحوم تسلیت می گوییم.

محمد توسلی
دبیر کل نهضت آزادی ایران
9 بهمن 1397

خوئینی‌ها آب به کدام آسیاب می‌ریزد؟



پاسخ  محمد توسلی به ادعاهای موسوی خوئینی ها :

خوئینی‌ها آب به کدام آسیاب می‌ریزد؟

سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها که سال‌ها سایه‌نشین بود و حضوری علنی در عرصة سیاسی نداشت با گفت‌وگوی مفصل و جنجالی‌اش در دومین سالگرد درگذشت اکبر هاشمی رفسنجانی همه نگاه‌ها را به سمت خود جلب کرد و واکنش به ادعاها و نظراتی که در این گفت‌وگو بیان کرد همچنان ادامه دارد. او در این گفت‌وگو نه تنها دربارة هاشمی رفسنجانی ادعاهای غیرقابل انتظار بیان کرد بلکه راجع به افراد دیگری چون دکتر مصطفی چمران و امام موسی صدر نیز نظرات و تحلیل‌های خاصی ارائه داد و به یک رقابت و چالش قدیمی اوائل انقلاب جانی تازه بخشید. دربارة نظرات خوئینی‌ها راجع به دکتر چمران، امام موسی صدر و ماجراهای تسخیر سفارت آمریکا سوالاتی برای مهندس محمد توسلی فرستادیم و او که از نزدیک شاهد حوادث آن سال‌ها بوده و با دکتر چمران فعالیت‌های مشترکی داشته به سوالات ما و ادعاهای خوئینی‌ها به‌صورت مکتوب پاسخ داد. 

قبل از پرداختن به نکاتی که آقای موسوی خوئینی‌ها دربارة امام موسی صدر، دکتر چمران و نهضت آزادی بیان کرده، لطفاً به این مساله بپردازید که به نظرتان هدف آقای خوئینی‌ها از این گفت‌وگو و مطرح کردن نظرات جنجالی در شرایط کنونی چه بوده است؟

بله، سوال و بلکه ابهام اصلی این است که چرا این نقدها بعد از چند دهه و در غیاب مرحوم هاشمی رفسنجانی در شرایط کنونی مطرح شده است؟ ضرورت گفت‌وگو و وفاق ملی و تأکید بر وجوه اشتراک در راستای منافع ملی موضوعی است که همه کسانی که دغدغه منافع ملی را دارند امروز بر آن تاکید دارند. با توجه به نقش و جایگاه  مرحوم هاشمی رفسنجانی در سال‌های بعد از انقلاب  نهضت آزادی  ایران، زنده یاد مهندس بازرگان و سایر دوستان ما به ویژه در دهة ۶۰ با ارسال نامه های سرگشاده متعدد که در اسناد نهضت آمده است و همچنین در دیدارهای حضوری عملکرد مسئولان نظام از جمله آقای هاشمی را نقد کرده‌ایم و امروز نیز ایشان را با توجه به جایگاهی که در مدیریت کشور داشتند در واقع باید یکی از مسئولان اصلی شرایط کنونی جامعه ارزیابی کرد. در سال ۷۸ در پی مصاحبه ایشان با خبرنگاران داخلی و خارجی که بسیاری آن را در راستای شفاف سازی دو دهه سوابق وی مثبت ارزیابی کردند اما با توجه به پاسخ مبهم و دو پهلوی ایشان در مورد پیامدهای نامة ۹۰ امضایی سرگشاده جمعی از آزادی‌خواهان ایران در «جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت» به ایشان در کسوت ریاست جمهوری که منجر به بازداشت جمعی در خرداد سال ۶۹ و محکومیت ۹ نفر از آنان شد، بنده که یکی از محکومین این پرونده بودم و شرایط سخت آن دوران را تحمل کرده بودم یادداشتی نوشتم که با عنوان «مشفقانه با هاشمی رفسنجانی» در روزنامه «عصر آزادگان» ۲۱ دی ۷۸ چاپ شد. اما ایشان به آن نامه پاسخ ندادند و خطای خود را نپذیرفتند. اما به‌رغم همه نقدهایی که به عملکرد ایشان مطرح بود و مظالمی که به دوستان ما روا شده بود؛ در انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۴ با شناخت و تحلیلی که از شرایط جاری کشور و نامزد مقابل ایشان داشتیم، ما (نهضت آزادی)  به آقای هاشمی رأی دادیم و منافع ملی را بر منافع فردی و حزبی ترجیح دادیم و در تحلیل ها و اظهار نظرها با توجه به مواضع ایشان بعد از سال ۸۴ که عملاً در کنار مردم قرار گرفتند؛ به‌جای طرح مسائل گذشته نگاه به آینده داشتیم. امروز آقای سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها با طرح نقدهای گذشته و مطالب دیگری که بعضاً خلاف واقع است و به آن‌ها اشاره خواهم کرد در شرایط کنونی آب به کدام آسیاب می‌ریزند و چه هدفی را دنبال می‌کنند؟ آیا پس از سال‌ها سکوت با تخریب جریان مقابل خود قصد ورود به قدرت دارد؟
این ابهام تاریخی درخصوص نقش آقای موسوی خوئینی‌ها در رخداد اشغال سفارت آمریکا در ۱۳ آبان سال ۵۸  و اظهار نظر ایشان در همین مصاحبه که کماکان از این اقدام دفاع می‌کند، وجود دارد. و این موضع ایشان در حالی است که پیامدهای آن رخداد از جمله ۸ سال جنگ تحمیلی که اعتبار انسانی و جهانی انقلاب اسلامی را در افکار عمومی جهان مخدوش کرد و بحران های فرهنگی، اجتماعی، اقنصادی و سیاسی کنونی جامعه را در پی داشته است بر کسی پوشیده نیست. آقای موسوی خوئینی‌ها در جایگاه مشاور و هدایت‌کنندة دانشجویان در پاسخ به درخواست دانشجویان برای اخذ اذن رهبر فقید انقلاب برای اشغال سفارت آمریکا؛ با اطمینان به آن‌ها می‌گویند من بعدا اذن ایشان را خواهم گرفت. البته در خصوص چرایی تبدیل برنامه دو یا سه روز اولیه دانشجویان به ۴۴۴ روز اشغال سفارت و گروگان‌گیری و پیامدهای آن، ابهاماتی همان موقع در ارتباط زود هنگام و نزدیک ایشان با مرحوم احمد خمینی در داخل سفارت وجود داشت. امروز اسناد منتشر شده روابط حزب توده و کیانوری با مراکز اطلاعاتی روسیه شوروی و آلمان شرقی نشان می‌دهند که «(امام) خمینی از پیش از دیدار بازرگان با برژینسکی در الجزایر مجوز اشغال سفارت آمریکا را داده بود» (اندیشه پویا، شمارة ۵۶ بهمن ۹۷ صفحه ۹۰). اگر این اسناد منتشر شده واقعیت داشته باشد آیا آقای موسوی خوئینی‌ها در جریان مذاکرات کیانوری و اخذ این مجوز بوده است که با اطمینان به دانشجویان می‌گوید من اذن امام را می‌گیرم؟ با توجه به چنین ابهاماتی در سوابق رخداد اشغال سفارت آمریکا و چنین مصاحبه‌ای غیر منتظره، شایسته است خود ایشان با توضیحاتی که خواهند داد، رفع ابهام کنند.

آقای موسوی خوئینی‌ها می‌گوید امام موسی صدر و دکتر چمران  با انقلاب همراهی نداشتند و در آن زمان ایشان نظرش این نبوده که نهضتی که در ایران شروع شده به یک نتیجه خاصی برسد. به نظرتان این استنباط ایشان بر چه اساسی است و چه نسبتی با واقعیت دارد؟

این اظهار نظر ایشان کاملاً خلاف واقع است. سابقة چنین برداشت‌های نادرستی بر می‌گردد که از همان ماه‌های بعد از بهمن ۵۷ توسط آقای جلال‌الدین فارسی در رسانه مطرح می‌شد. توضیح در خصوص ماجرای اختلاف نظرهای او با امام موسی صدر و دکتر چمران در لبنان و ارتباط نزدیک او با معمر قذافی رئیس‌جمهور وقت لیبی نیاز به فرصت طولانی دارد. بنده علاوه بر آشنایی و همکاری نزدیک با دکتر چمران از سال ۱۳۴۲ در آمریکا و بعد در برنامه‌های دیگر؛ در اوایل سال ۵۷ موفق شدم از جمله سفری به لبنان داشته باشم و از نزدیک با خدمات امام موسی صدر و دکتر چمران و دیدگاه‌های آنان در خصوص جنبش اجنماعی ایران آشنا شوم. آنان در حالی که با درایت مسائل شیعیان لبنان را مدیریت می‌کردند، هم‌زمان با دقت مسائل جنبش اجتماعی ایران را با علاقمندی دنبال می‌کردند و در مقاطعی حساس نقش پشتیبانی هم داشتند که سوابق آن در خاطرات و اسناد تاریخی آمده است.  

 آقای خوئینی‌ها می‌گوید دکتر چمران به او گفته است: «کاری که در ایران شروع شده، اشتباه است و شما بیخود وقت خود را صرف این نهضت می‌کنید. کار شما اصلاً نتیجه ندارد، اصل کار اینجا در لبنان است و کاری که آقاموسی می‌کند، اصل است. اگر این به نتیجه برسد و ما در اینجا موفق شویم، خودبه‌خود مسئله ایران هم حل می‌شود. اگر اینجا درست نشود، آن هم به نتیجه نمی‌رسد.» با توجه به شناخت و همکاری که شما با دکتر چمران داشتید انتساب چنین گفته‌ها و نظراتی به دکتر چمران چه میزان با فعالیت‌ها و نظرات دکتر چمران هم‌خوانی دارد؟

همان طور که قبلاً گفته شد این اظهار نظرها کاملاً خلاف واقع و تحریف سوابق تاریخی است. دکتر چمران عاشق ایران  بود و همواره دغدغة کمک به جنبش اجتماعی ایران را داشت. سازمان مخصوص اتحاد و عمل (سماع) در سال ۴۳ توسط ایشان، دکتر یزدی و سایر دوستان در خارج از کشور پایه‌گذاری شد. دکتر چمران که آن موقع در یک پروژة بزرگ علمی در آمریکا کار می کرد تمام امکانات و تسهیلات زندگی خود را از دست داد تا ظرفیت خود را عاشقانه در خدمت کمک به جنبش اجتماعی ایران قرار دهد و هزینه‌های سنگینی از جمله به همسر و فرزندانش را متحمل شد. اگر پیشنهاد همکاری با امام موسی صدر در لبنان را با معرفی مهندس بازرگان پذیرفت برای خدمت به مسلمانان محروم لبنان، حضور در منطقة نزدیک ایران و انجام وظیفه دینی و انسانی بوده است تا شرایط برای خدمت در ایران فراهم شود. بعد از اتقلاب هم بلافاصله به ایران آمد و در دولت موقت مسئولیت سنگین پذیرفت و پس از آغاز جنگ تحمیلی نیز تمام توان خود را در جبهه جنگ و در ستاد جنگ‌های نامنظم متمرکز کرد و نهایتاً در همان جبهه هم به شهادت رسید 

آقای خوئینی‌ها دیدار امام موسی صدر با محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۵۰ را نشانة روابط حسنه آن‌ها می‌داند و از قول دکتر چمران هم نقل می‌کند که رئیس‌دفتر امام موسی ساواکی بوده. امام موسی صدر چه نسبت و روابطی با رژیم پهلوی داشت؟

این اظهار نظر نیز خلاف واقع است. دیدار امام موسی صدر با شاه در سال ۱۳۵۰ به درخواست مراجع و روحانیون مبارز چون مرحوم استاد مطهری و مرحوم دکتر بهشتی و البته با پیگیری های آقای هاشمی رفسنجانی که آن موقع در ارتباط با کمک به مجاهدین خلق در زندان بود انجام شده است. در شهریور سال ۵۰ که اعضای سازمان مجاهدین خلق بازداشت شدند، آقایان مهندس سحابی و هاشمی رفسنجانی و بنده نیز در ارتباط با کمک به زندانیان مجاهدین بازداشت شده بودیم. آقای هاشمی احتمالاً به خاطر همین پیگیری‌ها بعد از شش ماه آزاد شدند، اما مذاکرات با شاه تأثیری در جلوگیری از اعدام کادر های اصلی نسل اول مجاهدین نداشت. 

درباره همراهی افراد و گروه‌ها با اشغال سفارت آمریکا خوئینی‌ها می‌گوید: «کسانی که این روزها مخالفت می‌کنند، آن زمان تأیید می‌کردند. تنها مرحوم بازرگان از اول تا آخر مخالف بود. مثلا مرحوم دکتر یزدی اولین مصاحبه را در حمایت از اشغال لانه جاسوسی کرده و آن را به‌عنوان یک حرکت انقلابی ستوده است. البته مرحوم دکتر سحابی هم گویا مخالف بود منتها او چیزی نگفت... بیانیه نهضت آزادی در حمایت از اشغال لانه را بخوانید که در روزنامه اطلاعات چاپ شده و ببینید چه داد سخنی داده‌اند در حمایت از این حرکت انقلابی.» آن بیانیه نهضت درباره تسخیر سفارت در چه شرایطی داده شد و آیا فقط مهندس بازرگان مخالف تسخیر سفارت بود؟

اظهار نظر  آقای خوئینی ها در خصوص مهندس بازرگان کاملاً صحیح است زیرا ایشان از اول اشغال سفارت آمریکا را خلاف تعهدات بین المللی دولت ایران و منافع ملی می‌دانستند. دولت موقت و سران نهضت آزادی که عموماً در دولت موقت بودند به‌طور طبیعی همه مخالف اشغال سفارت آمریکا بودند. در شرایطی که دبیر کل و کادرهای اصلی نهضت آزادی که با توجه به تعهد اخلاقی در دوران مسئولیت دولت موقت در کار حزبی خود مشارکت نداشتند آیا اطلاعیة نهضت آزادی که توسط چند جوان عضو نهضت تحت تأثیر جو سیاسی آن ایام صادر شده است باید توسط ایشان با این لحن به حساب نهضت آزادی ایران گذاشته شود؟! اتفاقاً در آن ایام از جمع اصلی دوستانی که نهضت آزادی را اداره می‌کردند  مرحوم مهندس سحابی در مأموریت کردستان بودند و حضور نداشتند و بر اساس گزارش مکتوب آقای دکتر محمدمهدی جعفری که اخیراً برای بنده فرستادند و بعد از مهندس سحابی مسئولیت اصلی را در تدوین بیانیه‌های نهضت در آن دوره داشتند؛ ایشان و آقای دکتر فریدون سحابی نیز در جلسة تهیة آن اطلاعیه حضور نداشتند و اطلاعیه توسط جمعی از جوانان نهضت تحت تأثیر جو آن روز صادر شده است، اما  نهضت آزادی ایران برای حفظ سوابق با رعایت امانت تمام اسناد آن دوره را در سوابق ضبط کرده است.
در خصوص اظهار نظر آقای دکتر یزدی همان‌طور که خود ایشان به دفعات در یادداشت‌ها و خاطرات خود آورده‌اند و در مذاکرة تلفنی به آقای موسوی خوئینی‌ها هم همان ایام منتقل کرده‌اند؛ گفته اند: «حالا که دانشجویان وارد سفارت شده و به عنوان جنبش دانشجویی اعتراض خود را اعلام کرده‌اند ترتیبی بدهید که ظرف دو یا سه روز آنجا را ترک کنند تا دولت ایران به لحاظ تعهدات بین المللی بتواند پاسخگو باشد» ( نقل به مضمون). این که جو سیاسی آن روز چگونه با برنامه‌ریزی قبلی توسط طیف چپ ضد امپریالیست ایجاد شد و فضای سیاسی کشور با شعار «تداوم انقلاب» فراگیر شد نیاز به بحث طولانی است و قبلاً به تفصیل به آن پرداخته‌ام. 

آقای خوئینی‌ها درباره برخوردهای فیزیکی با اعضای نهضت آزادی می‌گوید: «معتقد بودم این‌ها جمعیتی قانونی هستند و در مجلس با رأی مردم حضور پیدا کرده‌اند. تا زمانی که نماینده هستند باید محترم باشند. شما عکسی را که از آن زمان در ماجرای زد و خورد با معین‌فر هست حتما دیده‌اید که آقای هاشمی دارد می‌خندد. من اصلاً اینها را نمی‌پسندیدم.» این روایت چه میزان صحت دارد؟

بله ایشان اشاره به برخورد فیزیکی برخی از نمایندگان و واکنش رئیس مجلس آقای هاشمی به سخنرانی آقای مهندس صباغیان دارند که طی آن حوادث بعد از برگزاری «سمینار تامین آزادی و سلامت انتخابات» نهضت آزادی را در آستانة انتخابات مجلس دوم گزارش می دادند. در اثرحملات فیزیکی برخی نمایندگان به مهندس صباغیان و آقای مهندس معین فر که به کمک ایشان آمده بودند آنان مورد ضرب و شتم شدید قرار گرفته بودند. این یکی از رخدادهای تلخ مجلس اول است که گزارش تصویری آن هم به دفعات در رسانه‌ها پخش شده و همه در جریان آن هستند. اما سوال اصلی این است اگر جناب آقای موسوی خوئینی‌ها جمعیت نهضت آزادی ایران را قانونی و مهندس بازرگان و یارانشان را «افراد مبارز و محترم» می‌دانند؛ مشفقانه پیشنهاد می‌کنم به اظهار نظرها و اقدامات خودشان در جایگاه مسئولیت دادستان کل کشور و سایر مسئولان تحت امرشان به ویژه در بین سال‌های ۶۸-۱۳۶۴ که ایشان در این سمت بودند و تفصیل آن در رسانه‌ها و اسناد نهضت آزادی هم آمده است مراجعه کنند و اگر آن اظهارات و اقدامات را خلاف قانون و اخلاق و قضاوت امروزشان یافتند، شایسته است نقدی بر عملکرد خودشان با رسانه‌ها داشته باشند که این امر به تقوا و اخلاق اجتماعی نزدیک‌تر است. والعاقبه للمتقین.

منبع: سازندگی- 3 بهمن 97